V KK 317/12

Sygn. akt V KK 317/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Grubba (przewodniczący)

SSN Kazimierz Klugiewicz (sprawozdawca)

SSN Rafał Malarski

Protokolant Barbara Kobrzyńska

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w 6 grudnia 2012 r.,

bez udziału stron (art. 535 § 5 k.p.k.),

kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego – na korzyść skazanego W. R.

D.

od prawomocnego wyroku łącznego Sądu Rejonowego w D.

z dnia 25 marca 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Rejonowemu w D. do ponownego rozpoznania.

UZASADNIENIE

2

Sąd Rejonowy rozpoznawał sprawę o wydanie wyroku łącznego wobec W.

R. D., który był skazany – jak to zostało przyjęte - prawomocnymi wyrokami:

1. wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 19.03.2010 r. w sprawie II K

764/09 za przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. w zb. z art. 297 § 1 k.k. i art. 270 § 1

k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k., popełnione w dniu 21.08.2008 r., na karę roku

pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres 4

(czterech) lat próby,

2. wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 6.12.2010 r. w sprawie II K130/09

za:

- ciąg przestępstw z art. 286 § 1 k.k. w zb. z art. 297 § 1 k.k. w zb. z art.

270 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k., popełnionych w

dniu 11 sierpnia 2008 r., 12 sierpnia 2008 r., 31 sierpnia 2008 r., 2 września

2008 r., 25 września 2008 r., na karę 2 (dwóch) lat i 10 (dziesięciu) miesięcy

pozbawienia wolności;

- ciąg przestępstw z art. 286 § 1 k.k. w zb. z art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 11

§ 2 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k. popełnionych w dniu 11 sierpnia 2008 r. i 2

września 2008 r., na karę roku i 6 (sześciu) miesięcy pozbawienia wolności;

- ciąg przestępstw z art. 13 § 1 k.k. w z w. z art. 286 § 1 k.k. w zb. z art. 270

§ 1 k.k. w zb. z art. 297 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. oraz art. 13 § 1 k.k. w

zw. z art. 286 § 1 k.k. w zb. z art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z

art. 12 k.k., popełnionych w dniu 25 września 2008 r., na karę 10 (dziesięciu)

miesięcy pozbawienia wolności;

- czyn z art. 270 § 1 k.k. popełniony w sierpniu 2008 r. na karę 6 (sześciu)

miesięcy pozbawienia wolności;

którym to wyrokiem połączono opisane wyżej kary jednostkowe

pozbawienia wolności i orzeczono karę łączną 3 (trzech) lat i 4 (czterech)

miesięcy pozbawienia wolności;

3. wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 29.04.2010 r. w sprawie II K

109/10 za przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. i art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2

k.k., popełnione w dniu 18 grudnia 2009 r., na karę 10 (dziesięciu) miesięcy

pozbawienia wolności;

4. wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 5.02.2009 r. w sprawie II K 10/09

za przestępstwo z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. i art. 270 § 1 k.k. w zw.

3

z art. 11 § 2 k.k., popełnione w dniu 19 września 2008 r., na karę roku i 6

(miesięcy) miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie zarządzono

postanowieniem z dnia 21 września 2010 r.,

5. wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 18.02.2009 r. w sprawie II K

367/08 za przestępstwa z art. 286 § 1 k.k., popełnione w dniu 15 lipca 2008 r.,

na karę roku pozbawienia wolności, której wykonanie zarządzono

postanowieniem z dnia 15 września 2010 r.

W wyroku łącznym z dnia 25 marca 2011 r., sygn. akt II K 7/11, Sąd Rejonowy

orzekł:

I.na podstawie art. 85 k.k. w zw. z art. 86 § 1 k.k. łączy wobec W. R. D. karę

roku i 6 (sześciu) miesięcy pozbawienia wolności orzeczoną w sprawie II K 10/09

przez Sąd Rejonowy z karą roku pozbawienia wolności orzeczoną w sprawie II K

367/08 przez Sąd Rejonowy z karą roku pozbawienia wolności orzeczoną w

sprawie II K 764/09 przez Sąd Rejonowy z karą 3 (trzech) lat i 4 (czterech)

miesięcy pozbawienia wolności orzeczoną w sprawie II K130/09 przez Sąd

Rejonowy i wymierza mu karę łączną w rozmiarze 6 (sześciu) lat pozbawienia

wolności;

II. na podstawie art. 572 k.p.k. umarza postępowanie o objęcie wyrokiem

łącznym kary pozbawienia wolności orzeczonej wyrokiem Sądu Rejonowego z

dnia 29.04.2010 r. w sprawie II K109/10;

III. pozostałe rozstrzygnięcia zawarte w połączonych wyrokach

pozostawia do odrębnego wykonania;

IV. na podstawie art. 577 k.p.k. na poczet orzeczonej kary łącznej

opisanej w punkcie I wyroku łącznego zalicza skazanemu okresy odbytych przez

niego dotychczas kar z wyroków podlegających łączeniu;

V. na podstawie § 14 ust. 5 i § 2 ust. 3 Rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej z urzędu zasądza od Skarbu Państwa na rzecz

adwokata M. S. kwotę 147,60 (sto czterdzieści siedem złotych 60/00) tytułem

wynagrodzenia za wykonane czynności obrońcy z urzędu W. R. D. w sprawie o

wydanie wyroku łącznego;

VI. zwalnia skazanego od ponoszenia kosztów sądowych w tym od opłaty w

zakresie wydanego wyroku łącznego.

4

Powyższy wyrok został zaskarżony apelacją przez skazanego W. R. D., ale z

uwagi na jej wniesienie po upływie terminu zawitego, została ona pozostawiona bez

rozpoznania i wyrok Sądu Rejonowego uprawomocnił się bez postępowania

odwoławczego.

Kasację od prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego z dnia 25 marca 2011

r. - na korzyść skazanego - wywiódł Prokurator Generalny, który powołując się na

zarzut rażącego i mającego istotny wpływ na treść wyroku naruszenia przepisów

prawa materialnego:

- art. 4 § 1 k.k., polegającego na zastosowaniu przez Sąd ustawy nowej i

orzeczeniu wobec skazanego w punkcie I części dyspozytywnej wyroku, po

myśli art. 89 § 1a k.k., kary łącznej 6 lat pozbawienia wolności za zbiegające się

przestępstwa, za które na mocy wyroków jednostkowych orzeczono kary

pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem ich wykonania i których

następnie zarządzono wykonanie, karę bezwzględną pozbawienia wolności oraz

karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania pomimo,

że w czasie popełnienia przypisanych przestępstw obowiązywała ustawa

względniejsza dla skazanego, wkluczająca możliwość orzeczenia w opisanej

sytuacji kary łącznej bezwzględnego pozbawienia wolności,

- art. 85 k.k., polegającego na zaniechaniu orzeczenia wobec skazanego kary

łącznej grzywny pomimo, iż zachodziły ku temu warunki,

wniósł w konkluzji o uchylenie tegoż wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje.

Kasacja Prokuratora Generalnego jest zasadna i zawarty w niej postulat

uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego jej

rozpoznania zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności - dla porządku - należy zwrócić uwagę na okoliczności

następujące.

W. D. został skazany wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 19 marca 2010 r.

(sygn. akt II K 764/09), na karę roku pozbawienia wolności, której wykonanie

warunkowo zawieszono na okres lat 4 i do tej pory nie zostało prawomocnie

zarządzone jej wykonanie. Jeżeli natomiast chodzi o pozostałe wyroki, które

stanowiły podstawę do wydania wyroku łącznego, to wymierzono nimi W. D. kary

pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia ich wykonania (bezwzględne

5

kary pozbawienia wolności) oraz kary pozbawienia wolności z warunkowym

zawieszeniem ich wykonania, ale których następnie zarządzono wykonanie.

W przedmiotowej sprawie zasadnicza kwestia sprowadza się zatem do

odpowiedzi na pytanie, czy w sytuacji łączenia kar pozbawienia wolności bez

warunkowego zawieszenia ich wykonania i z warunkowym zawieszeniem ich

wykonania, możliwe jest orzeczenie kary łącznej pozbawienia wolności bez

warunkowego zawieszenia jej wykonania - tak, jak to uczynił Sąd Rejonowy w

zaskarżonym kasacją wyroku łącznym.

Ustawą z dnia 5 listopada 2009 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny, ustawy -

Kodeks postępowania karnego, ustawy - Kodeks karny wykonawczy, ustawy -

Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 206, poz. 1598)

wprowadzono do art. 89 k.k. nowy paragraf - 1a - przewidujący, że "w razie

skazania za zbiegające się przestępstwa na kary pozbawienia wolności z

warunkowym zawieszeniem ich wykonania sąd może w wyroku łącznym orzec karę

łączną pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania".

Przepis ten wszedł w życie z dniem 8 czerwca 2010 r., przy czym ustawa go

ustanawiająca, w odniesieniu do przepisów prawa karnego materialnego,

przepisów intertemporalnych nie zawierała.

Przed dniem 8 czerwca 2010 r., w zasadzie jednolita, interpretacja

ówczesnego stanu prawnego była taka, że orzeczenie w wyroku łącznym kary

łącznej, w przypadku wymierzenia poszczególnymi wyrokami kar pozbawienia

wolności z warunkowym zawieszeniem wykonania oraz kar bezwzględnych, mogło

nastąpić jedynie wówczas, gdy ta nowa kara łączna orzekana była z warunkowym

zawieszeniem jej wykonania (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 marca

2001 r., I KZP 2/01, OSNKW 2001, z. 5-6, poz. 41 oraz dalsze konsekwentne

stanowisko prezentowanie w licznych judykatach). Stan ten zmienił się dopiero po

wejściu w życie przepisu art. 89 § 1a k.k., wprost przewidującego możliwość

orzeczenia w wyroku łącznym bezwzględnej kary pozbawienia wolności, nawet jeśli

wszystkie podlegające łączeniu kary orzeczone zostały z warunkowym

zawieszeniem ich wykonania. Tym bardziej zatem - a maiori ad minus - możliwe

stało się połączenie węzłem kary łącznej w wyroku łącznym bezwzględnej kary

pozbawienia wolności z taką karą wymierzoną z dobrodziejstwem warunkowego

zawieszenia jej wykonania, a więc w takiej sytuacji, jaka wystąpiła w wypadku

łączenia kar jednostkowych w punkcie pierwszym zaskarżonego wyroku łącznego.

6

Skoro do dnia 8 czerwca 2010 r. nie było możliwe w omawianych wypadkach

orzeczenie w wyroku łącznym kary łącznej bez warunkowego zawieszenia, a po tej

dacie taki wymiar kary był możliwy, to wręcz narzucała się konieczność porównania

obu stanów prawnych przez pryzmat wyrażonych w art. 4 § 1 k.k. reguł prawa

intertemporalnego. Nie wymaga rozbudowanej argumentacji teza, że ustawą

względniejszą dla osób skazanych, w kontekście możliwości kształtowania wymiaru

kary łącznej w wyroku łącznym, była ustawa obowiązująca w brzmieniu przed

dniem 8 czerwca 2010 r. Wówczas bowiem, jeśli sąd wydając wyrok łączny

decydował się na połączenie kar pozbawienia wolności wymierzonych z

warunkowym zawieszeniem wykonania z karami bezwzględnymi, to zobowiązany

był do orzeczenia kary łącznej z warunkowym zawieszeniem. Niewystąpienie

natomiast przesłanek z art. 69 k.k. prowadziło do uznania, że brak jest warunków

do wydania wyroku łącznego. W brzmieniu przepisu obowiązującym obecnie takie

ograniczenie już nie występuje (zob. wyrok sądu Najwyższego z dnia z dnia 13

kwietnia 2011 r., IV KK 39/11, Prok. i Pr. - wkł. 2011/9/1, LEX nr 795215).

Taka interpretacja obowiązujących przepisów jest konsekwentnie prezentowana

przez Sąd Najwyższy, który wielokrotnie przypominał, że:

- wymierzenie kary łącznej w wyroku łączny podlega regułom art. 4 § 1 k.k.

(wyrok z dnia 8 listopada 2011 r., IV KK 171/11, LEX nr 1044052),

- wykładnia art. 89 § 1 k.k. w brzmieniu sprzed dnia 8 czerwca 2010 r., nie

upoważnia do wymierzenia bezwzględnej kary pozbawienia wolności w wyroku

łącznym, w miejsce tego rodzaju kar orzeczonych z warunkowym zawieszeniem

wykonania i bez takiego zawieszenia (wyrok z dnia 16 listopada 2011 r., III KK

297/11, LEX nr 1055031),

- normy zawarte w art. 89 § 1 i § 1a k.k. mają także (obok procesowego, gdyż

odnoszą się do instytucji wyroku łącznego) charakter materialnoprawny. Stąd

należy odnosić do nich również reguły intertemporalne, zawarte w art. 4 § 1 k.k.

(wyrok z dnia 12 października 2011 r., V K.K. 275/11, LEX nr 1044078).

Sąd Rejonowy postąpił więc wprawdzie w sposób dopuszczony przepisem

art. 89 § 1a k.k., ale sprzeczny z zasadą wyrażona w art. 4 § 1 k.k., albowiem

skazany W. D. przypisanych jemu przestępstw dopuścił się przed dniem 8 czerwca

2010 r., kiedy to reguły łączenia kar pozbawienia wolności orzeczonych z

warunkowym zawieszeniem wykonania i bez zawieszenia były dla niego

względniejsze. Zastosowanie miał wyłącznie przepis art. 89 § 1 k.k., zgodnie z

7

którym w takim wypadku sąd może w wyroku łącznym warunkowo zawiesić

wykonanie kary łącznej, jeżeli zachodzą przesłanki określone w art. 69 k.k.

Niejednokrotnie Sąd Najwyższy wskazywał, że w razie stwierdzenia braku takich

przesłanek, co musiałoby prowadzić do orzeczenia kary łącznej pozbawienia

wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania, wydanie wyroku łącznego

nie jest dopuszczalne (zob. np. uchwałę z dnia 27 marca 2001 r., I KZP 2/01,

OSNKW 2001, z. 5-6, poz. 41; wyrok z dnia 5 października 2004 r., V KK 224/04,

OSNKW 2004, z. 10, poz. 98). Zmiana stanu prawnego czyni obecnie ten pogląd

nieaktualnym, jednak z uwagi na wymóg respektowania normy art. 4 § 1 k.k. - tylko

w odniesieniu do spraw, w których przedmiotem rozstrzygnięcia jest orzeczenie

kary łącznej łączącej kary jednostkowe wymierzone za przestępstwa popełnione

przez skazanego po dniu 7 czerwca 2010 r. (zob. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 16 grudnia 2010 r., II KK 156/10, R-OSNKW 2010, poz. 2542

oraz wyroki tego Sądu: z dnia 13 kwietnia 2011 r., IV KK 39/11, LEX nr 795215; z

dnia 9 maja 2011 r., V KK 108/11, LEX nr 817560; z dnia 18 października 2011 r.,

IV KK 262/11, LEX nr 1044057 ).

Z tych też względów kasacja Prokuratora Generalnego, która podnosiła

zarzut rażącego i mającego istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku łącznego

naruszenia prawa materialnego - tj. art. 4 § 1 k.k., zasługiwała na uwzględnienie.

W zaistniałej sytuacji Sąd Rejonowy powinien ponownie rozważyć nie tylko

kwestię realnego zbiegu przestępstw, ale również wymierzonych kar, które mogą

podlegać łączeniu. Jakkolwiek bowiem przestępstwo popełnione w dniu 21 sierpnia

2008 r. zostało co prawda popełnione przed wydaniem pierwszego wyroku z dnia 5

lutego 2009 r., to jednak orzeczona za nie kara pozbawienia wolności z

warunkowym zawieszeniem jej wykonania nie może zostać połączona z

bezwzględnymi karami pozbawienia wolności orzeczonymi za inne przestępstwa

popełnione przed dniem 5 lutego 2009 r. Nie ma natomiast żadnych przeszkód, aby

orzec kary łączne (pozbawienia wolności i grzywny) za przestępstwa popełnione

przed tą datą i za które wymierzone zostały bezwzględne kary pozbawienia

wolności lub kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem ich

wykonania, a których następnie zostało zarządzone wykonanie oraz kary grzywny.

Również zasadny okazał się zarzut obrazy art. art. 85 k.k. poprzez nie

orzeczenie kary łącznej grzywny, skoro w wyrokach Sądu Rejonowego z dnia 5

lutego 2009 r. (sygn. akt II K 10/09) oraz Sądu Rejonowego z dnia 18 lutego 2008 r.

8

(sygn. akt II K 367/08) orzeczono wobec W. D. - na podstawie art. 33 k.k. - również

kary grzywny. Przepis art. 85 k.k. stanowi bowiem, że w sytuacjach w nim

opisanych "sąd orzeka karę łączną", co oznacza nie tylko prawo, ale nade wszystko

obowiązek orzeczenia o takiej karze, czemu Sąd Rejonowy ponownie nie uczynił

zadość.

Niezależnie od powyższego, Sąd Najwyższy uważa za zasadne wskazać

również na pewnego rodzaju niefrasobliwość, a wręcz niestaranność Sądu

Rejonowego w sporządzaniu zaskarżonego kasacją wyroku łącznego, co nie

sprzyja budowaniu zaufania do wymiaru sprawiedliwości i jego powagi. Nie inaczej

bowiem należy ocenić przywołane w komparycji wyroku sformułowanie, że

wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 6 grudnia 2010 r. W. D. za przestępstwa

popełnione w dniu 25 września 2008 r. został skazany na karę "roku dziesięciu

(dziesięciu) miesięcy pozbawienia wolności", skoro w rzeczywistości była to kara

dziesięciu miesięcy pozbawienia wolności, albo też, że wyrokiem Sądu

Rejonowego z dnia 18 lutego 2009 r. W. D. został skazany "na karę roku miesięcy

pozbawienia wolności", skoro w rzeczywistości były to dwie kary jednostkowe

(dziesięć miesięcy pozbawienia wolności i sześć miesięcy pozbawienia wolności

oraz kara łączna roku pozbawienia wolności), a nadto całkowite pominięcie faktu,

że w dwóch łączonych wyrokach orzeczone były wobec oskarżonego grzywny.

Identycznie należy ocenić rozstrzygnięcie w trybie art. 577 k.p.k. (który

stanowi, że w wyroku łącznym należy oznaczyć w miarę potrzeby datę, od której

należy liczyć początek odbywania kary orzeczonej wyrokiem łącznym, oraz

wymienić okresy zaliczone na poczet kary łącznej), sprowadzające się wyłącznie do

enigmatycznego stwierdzenia o „zaliczeniu skazanemu okresów odbytych przez

niego dotychczas kar z wyroków podlegających łączeniu”.

Mając zatem powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku.