I CSK 248/12

Sygn. akt I CSK 248/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A. S.

przeciwko Skarbowi Państwa - Centralnemu Zarządowi Służby Więziennej

w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 14 grudnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 grudnia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

M. S. w pozwie z dnia 19 października 2009 r. wniósł o zasądzenie od

Skarbu Państwa - Centralnego Zarządu Służby Więziennej kwoty 180 550 zł

tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną wskutek naruszenia jego dóbr

osobistych: godności i prawa do intymności, przez osadzenie go w zakładach

karnych i aresztach śledczych - w których przebywa od 1990 r. - w przeludnionych

celach, bez zapewnienia odpowiednich warunków sanitarnych i socjalnych.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 8 lutego 2011 r. oddalił jego powództwo,

a Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 6 grudnia 2011 r. - apelację.

Oddalając apelację powoda, Sąd drugiej instancji wyjaśnił, że art. 24 § 1 k.c.

ustanawia jedynie domniemanie bezprawności naruszenia dóbr osobistych.

Natomiast sam fakt ich naruszenia nie podlega domniemaniu. Powoda zatem

zgodnie z ogólną regułą rozkładu ciężaru dowodu (art. 6 k.c.) obciążał obowiązek

wykazania, iż do naruszenia jego dóbr osobistych doszło na skutek działań

pozwanego. Powód jednak temu obowiązkowi nie uczynił zadość.

W okolicznościach sprawy przesłanka spowodowania naruszenia dóbr

osobistych przez pozwanego nie mogła, zdaniem Sądu Apelacyjnego, zostać

ustalona na podstawie art. 228, 229, 230 lub 231 k.p.c.

Powód w ocenie Sądu Apelacyjnego nie przedstawił też żadnych dowodów

na to, że spędził określony czas w celi, w której powierzchnia przypadająca na

jednego więźnia wynosiła poniżej normatywu ustawowego, ani nie przytoczył

żadnych konkretnych okoliczności, z których wynikałyby złe warunki sanitarne

panujące w celach. Ograniczył się jedynie do przedstawienia ogólnej sytuacji

w więzieniach w latach 1990-2007 r., choć pozwany od początku procesu domagał

się od niego sprecyzowania podstawy faktycznej powództwa przez wskazanie

konkretnych zdarzeń, świadczących o naruszeniu jego dóbr osobistych, w tym

wskazania okresów odbywania kary pozbawienia wolności w przeludnionych celach

lub w warunkach naruszających przyjęte standardy sanitarne i socjalne.

Do skonkretyzowania podstawy faktycznej powództwa wezwał powoda również

Sąd Okręgowy zarządzeniem z dnia 28 października 2010 r. Powód w odpowiedzi

3

na to wezwanie podał jedynie okresy i jednostki penitencjarne, w których był

osadzony.

Wobec nieustalenia, że doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda,

bezprzedmiotowe, według wyjaśnień Sądu Apelacyjnego, okazały się zawarte

w apelacji zarzuty naruszenia art. 23 i 24 k.c. w związku z art. 110 § 2 k.k.w. oraz

art. 3 Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności

(Dz.U.1993.61.284. ze zm. - dalej: „konwencja europejska”). W związku

z podniesieniem przez pozwanego zarzutu przedawnienia, Sąd Apelacyjny

zaznaczył także, że w sprawie, czego nie dostrzegł Sąd Okręgowy,

ma zastosowanie art. 4421

k.c.

Skarżąc w całości wyrok Sądu Apelacyjnego, powód jako podstawy

kasacyjne przytoczył naruszenie - w różnych układach i powiązaniach - przepisów

art. 5, 228 § 1 i 2, 229, 231, 232 i art. 379 pkt 5 k.p.c., przepisów art. 6, 23, 24

i 448 k.c., przepisów art. 30, 40, 41 ust. 4 i art. 47 Konstytucji, przepisów art. 3 i 8

konwencji europejskiej oraz przepisu art. 10 ust. 1 Międzynarodowego paktu praw

obywatelskich i politycznych (Dz. U. 1977.38.167.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W pierwszej kolejności wymagał rozpatrzenia jako najdalej idący

podniesiony przez skarżącego zarzut nieważności postępowania z powodu

pozbawienia możliwości obrony jego praw (art. 379 pkt 5) wskutek odmowy

ustanowienia dla niego pełnomocnika z urzędu.

Według dominującego w orzecznictwie poglądu, nieważność postępowania

z powodu pozbawienia strony możności obrony jej praw zachodzi wtedy, gdy strona

nie mogła na skutek naruszenia przepisów postępowania przez sąd lub przeciwnika

w sporze brać udziału w postępowaniu sądowym lub jego istotnej części (zob. np.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 r., V CSK 431/06 i z dnia 10 maja

2012 r., IV CSK 473/011). W celu stwierdzenia nieważności postępowania

z powodu pozbawienia strony możności obrony jej praw konieczne jest zatem

uprzednie wykazanie naruszenia przepisów dotyczących udziału strony

w postępowaniu.

4

Nieuwzględnienie wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu stanowi

naruszenie prawa, jeżeli w danych okolicznościach reprezentowanie strony przez

pełnomocnika jest niezbędne. W sprawie jednak kwestionowana przez skarżącego

odmowa ustanowienia dla niego pełnomocnika z urzędu nie nasuwa zastrzeżeń

w świetle regulacji zawartej w art. 117 § 5 k.p.c. Leżąca u podstaw tej odmowy

ocena co do możliwości działania powoda w sposób samodzielny mieściła się

w granicach przyznanej sądowi w art. 117 § 5 k.c. swobody decyzji.

Wskutek kwestionowanej przez skarżącego odmowy ustanowienia dla niego

pełnomocnika z urzędu nie doszło więc do naruszenia przepisów postępowania,

tym samym nie zaistniała konieczna przesłanki do stwierdzenia podnoszonej

przez skarżącego nieważności postępowania z powodu pozbawienia go

możliwości obrony swych praw wskutek odmowy ustanowienia dla

niego pełnomocnika z urzędu.

2. Zgodnie z art. 6 k.c., ciężar udowodnienia danego faktu spoczywa na

osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Stanowisko Sądu Apelacyjnego

co do rozkładu ciężaru dowodu w sprawach o ochronę dób osobistych jest więc

niewątpliwie trafne. Ciężar dowodu faktu naruszenia dobra osobistego, a gdy

powód dochodzi zadośćuczynienia pieniężnego - także ciężar dowodu doznanej

wskutek naruszenia dobra osobistego krzywdy, spoczywa na powodzie jako osobie

wywodzącej z tych faktów skutki prawne. Co do tych faktów, inaczej niż co do

bezprawności naruszenia dobra osobistego, art. 24 § 1 k.c., ani żaden inny przepis,

nie zmienia wynikającej z art. 6 k.c. reguły rozkładu ciężaru dowodu, ustanawiając

na rzecz powoda domniemanie prawne ziszczenia się tych faktów (por. uchwała

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2011 r., III CZP

25/11).

Jeżeli więc powód dochodzi - tak jak w niniejszej sprawie - zadośćuczynienia

pieniężnego za doznaną krzywdę wskutek naruszenia jego godności przez

osadzenie go w celi więziennej bez zapewnienia minimalnej powierzchni

przypadającej na jednego osadzonego i odpowiednich warunków sanitarnych oraz

socjalnych, to na nim spoczywa ciężar dowodu osadzenia go w określonym czasie

w takich warunkach i wynikłego stąd naruszenia jego godności oraz doznania

5

krzywdy niemajątkowej. Zasadniczym skutkiem nałożenia na niego ciężaru dowodu

tych faktów, jest oddalenie powództwa, gdy w sprawie nie dojdzie do ustalenia tych

faktów. Konsekwencją spoczywania na powodzie - z wspomnianym skutkiem -

ciężaru dowodu wskazanych faktów jest oczywiście także powinność zgłoszenia

przez niego dotyczących tych faktów dowodów (art. 232 zdanie pierwsze k.c.).

Sąd może jednak również dopuścić w tym zakresie dowody z urzędu (art. 232

zdanie drugie k.p.c.). W wyjątkowych, szczególnie uzasadnionych przypadkach,

zastosowanie przez sąd art. 232 zdanie drugie k.p.c. może się nawet stać

obowiązkiem sądu, naruszenie zaś tego obowiązku przez sąd drugiej instancji -

podstawą kasacyjną (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 22 lutego 2006 r.,

III CK 341/05; 13 lutego 2004 r., IV CK 24/03; 19 kwietnia 2007 r., I CSK 27/07).

Nie można też wykluczyć dokonania w okolicznościach konkretnego przypadku

ustaleń co do omawianych faktów w sposób przewidziany w art. 228-232 k.p.c.

Dokonując ustaleń co do tych faktów należy mieć oczywiście na względzie nie tylko

materiał dowodowy zgromadzony z inicjatywy powoda, ale cały materiał prawidłowo

zebrany w sprawie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2005 r., V CK

588/04); jeżeli orzeka sąd drugiej instancji - zarówno zgromadzony w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym, jak i apelacyjnym (art. 382 k.p.c.).

Sąd Apelacyjny trafnie uznał, że w okolicznościach sprawy, na etapie

toczącego się przed nim postępowania, nie było podstaw do stwierdzenia

osadzenia powoda w przeludnionych celach na zasadach określonych w art. 228

(fakt powszechnie znany), 229 (fakt przyznany wyraźnie), 230 (fakt przyznany

w sposób dorozumiany) lub 231 k.p.c. (okoliczność stwierdzona w drodze

domniemania faktycznego opartego na innych ustalonych faktach).

Sąd Apelacyjny naruszył jednak art. 232 zdanie drugie k.p.c.,

nie dopuszczając z urzędu dowodu z ewidencji pobytów powoda w celach

więziennych i stopnia zagęszczenia tych cel dla ustalenia, czy i ewentualnie

w jakich okresach powód, w czasie nie objętym przedawnieniem dochodzonego

roszczenia, był osadzony w warunkach niedopuszczalnego zagęszczenia celi.

Wprawdzie, jak wyjaśniono na powodzie spoczywała w tym względzie inicjatywa

dowodowa, niemniej jest oczywiste, że zasadnicze znaczenie dla ustalenia tej

okoliczności ma wspomniana ewidencja, jeżeli zaś dla ustalenia oznaczonego faktu

6

zasadnicze znaczenie ma określony dowód, sąd powinien dopuścić ten dowód,

choćby nie został on zgłoszony przez stronę. Taki przypadek należy uznać

za wyjątkowy w rozumieniu art. 232 zdanie drugie k.p.c. Również nieprzedstawienie

takiej ewidencji może mieć wpływ na ustalenia dotyczące wspomnianej okoliczności

(zob. art. 233 § 2 k.p.c., a także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 marca 1971 r.,

II PR 453/70).

Wobec konieczności uzupełnienia w sprawie postępowania dowodowego,

bezprzedmiotowe stało się rozpatrywanie pozostałych, dotyczących prawa

materialnego zarzutów kasacyjnych.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzekł jak

w sentencji.