II PK 137/12

Sygn. akt II PK 137/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J. W.

przeciwko Gimnazjum Nr […]

o ustalenie prawa do urlopu dla poratowania zdrowia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 grudnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego [..]

z dnia 22 listopada 2011 r., sygn. akt […],

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w W. wyrokiem z dnia

10 sierpnia 2011 r. oddalił powództwo J. W. przeciwko Gimnazjum Nr […] o

ustalenie prawa do urlopu dla poratowania zdrowia.

2

Sąd ustalił, że powód rozpoczął pracę jako nauczyciel od 10 lutego 1992 r. i

w tym zawodzie pracuje nadal. W dniu 6 października 2000 r. uzyskał stopień

nauczyciela mianowanego, a 15 lipca 2010 r. stopień nauczyciela dyplomowanego.

W trakcie dotychczasowego zatrudnienia powód pracował w Szkole Podstawowej

nr […] w okresie: od 10 lutego 1992 r. do 29 lutego 1992 r. w wymiarze 13/18 etatu,

od 1 marca 1992 r. do 30 czerwca 1992 r. w wymiarze 1 etatu, od 1 września 1992

r. do 31 stycznia 1994 r. w wymiarze 1 etatu; w Szkole Podstawowej nr […]w

okresie: od 1 września 1994 r. do 31 sierpnia 2000 r. w wymiarze 1 etatu; w

Zespole Szkół nr […] w okresie: od 1 września 2000 r. do 31 sierpnia 2002 r. w

wymiarze 1 etatu, od 1 września 2002 r. do 31 stycznia 2003 r. w wymiarze 15,3/18

etatu, od 1 lutego 2003 r. do 30 czerwca 2003 r. w wymiarze 1 etatu, od 1 lipca

2003 r. do 31 sierpnia 2003 r. w wymiarze 15,3/18 etatu; w Liceum

Ogólnokształcącym nr […] w okresie od 1 września do 31 sierpnia 2004 r. w

wymiarze 12/18 etatu; w Zespole Szkół Ochrony Środowiska […] w okresie od 1

września 2004 r. do 31 sierpnia 2005 r. w wymiarze 16/18 etatu; w Zespole Szkół nr

[…] w okresie od 1 września 2005 r. do 31 sierpnia 2006 r. w wymiarze 1 etatu; w

Gimnazjum nr […] w okresie od 1 września 2006 r. do 30 czerwca 2007 r. w

wymiarze 1 etatu; w Szkole Podstawowej nr […] w okresie: od 1 września 2007 r.

do 31 sierpnia 2008 r. w wymiarze 1 etatu, od 1 września 2008 r. do 31 sierpnia

2009 r. w wymiarze 17/18 etatu, zaś w pozwanym Gimnazjum nr […] w okresie: od

18 września 2008 r. do 1 marca 2009 r. w wymiarze 6/18 etatu, od 2 marca 2009 r.

do 19 czerwca 2009 r. w wymiarze 7/18 etatu, od 1 września 2009 r. (na czas

nieokreślony) w wymiarze 15/18 etatu, od 1 września 2010 r. w wymiarze 1 etatu z

wynagrodzeniem w kwocie 2.799 zł brutto.

W dniu 15 kwietnia 2011 r. J. W. wystąpił z wnioskiem o udzielenie mu

urlopu dla poratowania zdrowia od dnia 1 września 2011 r., nie dołączając

zaświadczenia o stanie zdrowia. W odpowiedzi dyrektor pozwanej poinformował

powoda, że nie przysługuje mu prawo do urlopu dla poratowania zdrowia.

Przy tak ustalonym stanie faktycznym, Sąd pierwszej instancji uznał, że

powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie, bowiem powód nie spełnił wszystkich

przesłanek umożliwiających udzielenie urlopu dla poratowania zdrowia, a

3

wynikających z art. 73 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela,

(jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.).

Sąd ten stwierdził bowiem, że urlopu takiego można udzielić nauczycielowi,

którego staż pracy w szkole, przypadający bezpośrednio przed datą rozpoczęcia

takiego pierwszego urlopu wynosi co najmniej 7 lat. Zdaniem Sądu, dopiero od daty

1 września 2010 r., jako daty początkowej zatrudnienia powoda u strony pozwanej,

należało liczyć staż pracy uprawniający powoda do urlopu dla poratowania zdrowia,

przy czym jednocześnie Sąd Rejonowy zaznaczył, że w okresie ostatnich 7 lat

pracy J. W. przepracował na pełnym etacie łącznie 4 lata i 9 miesięcy.

Powyższe rozstrzygnięcie powód zaskarżył apelacją, zarzucając naruszenie

prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 73

Karty Nauczyciela, polegające na przyjęciu, że nauczyciel ubiegający się o

pierwszy urlop dla poratowania zdrowia, musi wykazać się siedmioletnim okresem

zatrudnienia w pełnym wymiarze zajęć, przypadającym bezpośrednio przed datą

rozpoczęcia urlopu.

W odpowiedzi na apelację powoda strona pozwana wniosła o jej oddalenie w

całości. W uzasadnieniu pozwany wskazał, że mając na uwadze wykładnię

językową i celowościową art. 73 Karty Nauczyciela, należy przyjąć, iż warunkiem

udzielenia nauczycielowi pierwszego urlopu dla poratowania zdrowia jest

zatrudnienie w pełnym wymiarze na czas nieokreślony, po przepracowaniu co

najmniej 7 lat w szkole.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 22

listopada 2011 r. oddalił apelację.

Sąd drugiej instancji stwierdził, że w pełni podziela wykładnię prawa

dokonaną przez Sąd pierwszej instancji. Uznał, że z art. 73 ust. 1 Karty

Nauczyciela jasno wynika, iż nauczyciel, który złożył wniosek o udzielenie

pierwszego urlopu dla poratowania zdrowia, winien legitymować się siedmioletnim

stażem pracy, który przypada bezpośrednio przed urlopem, a ponadto świadczenie

to może uzyskać jedynie nauczyciel zatrudniony w tym okresie w pełnym wymiarze

czasu pracy na czas nieokreślony.

Wyrok ten został zaskarżony przez powoda skargą kasacyjną w całości.

Powód zarzucił mu naruszenie prawa materialnego: art. 73 Karty Nauczyciela przez

4

błędną jego wykładnię, polegającą na przyjęciu, że bezpośrednio przed datą

rozpoczęcia urlopu dla poratowania zdrowia powinien przypadać okres

siedmioletniej pracy w szkole w pełnym wymiarze zajęć; § 6 i § 7 rozporządzenia

Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie „Zasad techniki

prawodawczej", poprzez niewłaściwe ich zastosowanie, wbrew powszechnie

przyjętym regułom składni języka polskiego, co doprowadziło do błędnego

zinterpretowania art. 73 Karty Nauczyciela i uznania , że warunek siedmioletniej

pracy przypadający bezpośrednio przed rozpoczęciem korzystania z prawa do

urlopu dla poratowania zdrowia dotyczy także zatrudnienia nauczyciela w pełnym

wymiarze zajęć; art. 91b Karty Nauczyciela poprzez jego niezastosowanie, czego

efektem było przyjęcie niewłaściwej interpretacji art. 73 Karty Nauczyciela.

W uzasadnieniu skargi powód podkreślił, że w świetle reguł wykładni

przepisów prawnych ustawodawca nie stawia warunku legitymowania się przez

nauczyciela stażem pracy w pełnym wymiarze godzin przez ostatnie 7 lat

poprzedzających wniosek o udzielenie urlopu zdrowotnego. Warunek, jaki trzeba

spełnić zarówno przy pierwszym, jak i następnych urlopach zdrowotnych, to –

zdaniem skarżącego - zatrudnienie w pełnym wymiarze, w chwili ubiegania się o to

świadczenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw przede wszystkim

dlatego, że powód nie spełnił zasadniczej przesłanki prawa do urlopu dla

poratowania zdrowia. Z wiążącej Sąd Najwyższy podstawy faktycznej wyroku

(art. 39813

§ 2 k.p.c.) wynika, że nie przedstawił on orzeczenia „lekarza

ubezpieczenia zdrowotnego leczący nauczyciela” o potrzebie udzielenia

nauczycielowi urlopu dla poratowania zdrowia w rozumieniu § 2 rozporządzenia

Ministra Zdrowia z dnia 27 października 2005 r. w sprawie orzekania o potrzebie

udzielenia nauczycielowi urlopu dla poratowania zdrowia (Dz.U. Nr 233, poz. 1999),

wydanego na podstawie art. 73 ust. 11 Karty Nauczyciela. W myśl aktualnie

obowiązujących przepisów (od 15 grudnia 2005 r.) orzeczenie to stanowi pierwszy i

podstawowy warunek udzielenia urlopu dla poratowania zdrowia. Inaczej kwestię tę

5

regulowały przepisy rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 23 listopada 2000 r. w

sprawie trybu orzekania o potrzebie udzielenia nauczycielowi urlopu dla

poratowania zdrowia (Dz. U. z 2001 r. Nr 1, poz. 13), które zgodnie z art. 30 ustawy

z dnia 23 sierpnia 2001 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty, ustawy - Przepisy

wprowadzające reformę ustroju szkolnego, ustawy - Karta Nauczyciela oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 111, poz. 1194 ze zm.) utraciło moc z dniem 22

października 2002 r. Jego § 2 stanowił bowiem, że lekarz ubezpieczenia

zdrowotnego podejmuje czynności mające na celu wydanie orzeczenia, po

otrzymaniu od nauczyciela zaświadczenia dyrektora szkoły, w której jest

zatrudniony, potwierdzającego prawo do ubiegania się o urlop dla poratowania

zdrowia, wystawionego według wzoru stanowiącego załącznik nr 1 do

rozporządzenia. Uprzednio zatem wydanie orzeczenia uzależnione było od

potwierdzenia przez dyrektora, że nauczyciel spełnia wszystkie pozamedyczne

przesłanki prawa do urlopu. Takiego warunku nie formułują aktualne przepisy

wykonawcze. W związku z tym na pierwszy plan wysuwa się warunek stanu

zdrowia nauczyciela uzasadniający udzielenie urlopu dla poratowania zdrowia,

potwierdzony stosownym orzeczeniem lekarskim. Dopiero jego wypełnienie czyni

koniecznym badanie pozostałych przesłanek prawa do tego świadczenia.

Zgodnie z art. 73 ust. 1 Karty Nauczyciela, „Nauczycielowi zatrudnionemu w

pełnym wymiarze zajęć na czas nieokreślony, po przepracowaniu co najmniej 7 lat

w szkole, dyrektor szkoły udziela urlopu dla poratowania zdrowia, w celu

przeprowadzenia zaleconego leczenia, w wymiarze nieprzekraczającym

jednorazowo roku, z zastrzeżeniem ust. 2”. Skarżący wywodzi, że nie ma związku

między warunkiem prawa do pierwszego urlopu dla poratowania zdrowia w postaci

zatrudnienia w pełnym wymiarze zajęć z warunkiem przepracowania co najmniej 7

lat w szkole. Inaczej rzecz ujmując, zarzut skargi oparty jest na twierdzeniu, że

warunkiem prawa do urlopu dla poratowania zdrowia nie jest przepracowanie co

najmniej 7 lat w szkole w pełnym wymiarze zajęć, bowiem ten warunek zastrzeżony

został wyłącznie dla zatrudnienia w chwili składnia wniosku o urlop.

W interpretacji powyższego przepisu nie ma decydującego znaczenia

art. 91b Karty Nauczyciela. Po pierwsze, zawarte w nim normy prawa pracy (ale już

nie emerytalne) - uzależniające uprawnienia od wymiaru zajęć - odnoszą się do

6

aktualnego, a nie byłego zatrudnienia nauczyciela. Po drugie, art. 73 stanowi

odrębną i zupełną regulację dotyczącą uprawnień nauczycieli, wychowawców i

innych pracowników pedagogicznych zatrudnionych w przedszkolach, szkołach i

placówkach wymienionych w art. 1 ust. 1 Karty Nauczyciela w zakresie urlopu dla

poratowania zdrowia. W przeciwnym razie należałoby przyjąć, że również

nauczyciel zatrudniony w wymiarze niższym niż połowa obowiązującego wymiaru

zajęć (w chwili składania wniosku o urlop) ma prawo do urlopu dla poratowania

zdrowia (art. 91b ust. 1 nie wyłącza stosowania art. 73 do nauczycieli zatrudnionych

w wymiarze niższym niż połowa obowiązującego wymiaru zajęć), czemu sprzeciwia

się treść art. 73 ust. 1 Karty Nauczyciela, z którego expressis verbis wynika, że

dyrektor szkoły udziela tego urlopu nauczycielowi zatrudnionemu w pełnym

wymiarze zajęć.

Jednym z argumentów przemawiających za wykładnią przedstawioną w

skardze mogłoby być oddzielenie zwrotu „po przepracowaniu co najmniej 7 lat w

szkole” przecinkiem od pierwszej części zadania „Nauczycielowi zatrudnionemu w

pełnym wymiarze zajęć na czas nieokreślony”, co wskazywałoby, że jest to

warunek odrębny, niezwiązany z wymaganiem zatrudnienia w pełnym wymiarze

zajęć. W doktrynie podnosi się, że przecinek pełnić może również funkcję spójnika

budującego określenia szeregowe i służy do oddzielenia elementów wyliczenia, co

umożliwia interpretowanie, że stanowi on wówczas odpowiednik spójnika koniunkcji

(S. Wronkowska, M. Zieliński: Problemy i zasady redagowania tekstów prawnych,

Warszawa 1993, s. 154). W myśl § 56 ust. 1 rozporządzenia Prezesa Rady

Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie "Zasad techniki prawodawczej"

(Dz.U. Nr 100, poz. 908), w obrębie artykułu (ustępu) zawierającego wyliczenie

wyróżnia się dwie części: wprowadzenie do wyliczenia oraz punkty; wyliczenie

może kończyć się częścią wspólną, odnoszącą się do wszystkich punktów. Biorąc

to pod uwagę, można by przyjąć, że w komentowanym przepisie wprowadzeniem

jest fraza: „dyrektor szkoły udziela urlopu dla poratowania zdrowia nauczycielowi”, a

wyliczone warunki odnoszące się do nauczyciela to: 1) zatrudnienie w pełnym

wymiarze zajęć, 2) zatrudnienie na czas nieokreślony, 3) przepracowanie co

najmniej 7 lat w szkole. Pierwsze dwa dotyczą czasu aktualnego z daty składania

wniosku o urlop, trzeci zaś okresu bezpośrednio poprzedzającego. Należy jednak

7

zwrócić uwagę, że omawiany przepis ma postać zdania wielokrotnie złożonego o

odwróconym szyku i w związku przy poszukiwaniu związków między

poszczególnym fragmentami zdania, którym należy nadać charakter normotwórczy,

pierwszeństwo może mieć wykładnia uwzględniająca powszechnie przyjęte reguły

składni języka polskiego. Stosując je zaś, zauważyć należy, że podmiotem w

zdaniu jest rzeczownik „dyrektor”, a orzeczeniem czasownik „udziela”. Z punktu

widzenia czasownika „udziela” jego dalszym dopełnieniem, odpowiadającym na

pytanie: komu?, jest rzeczownik „nauczycielowi”, który z kolei określa przydawka

integralna (wyznaczająca zakres tego rzeczownika) „zatrudnionemu w pełnym

wymiarze zajęć na czas nieokreślony”. Zwrot zaś „po przepracowaniu co najmniej 7

lat w szkole” ma charakter oddzielonego zgodnie zasadami interpunkcji

dopowiedzenia (wtrącenia) w zdaniu. Dopowiedzenie to stanowi jednocześnie skrót

zdania podrzędnie złożonego (zdania okolicznikowego czasu) skonstruowanego za

pomocą przyimka „po” i rzeczownika odsłownego „przepracowaniu”, w którym

podmiotem jest wykonawca czynności, czyli „nauczyciel” określony przydawką

integralną „zatrudniony w pełnym wymiarze zajęć na czas nieokreślony”.

Ostatecznie więc analiza logiczno-gramatyczna komentowanego przepisu

prowadziłaby do wniosku, że „przepracować” co najmniej 7 lat w szkole ma

nauczyciel zatrudniony w pełnym wymiarze zajęć na czas nieokreślony.

Wobec przedstawionych wątpliwości związanych z wyinterpretowaniem

znaczenia art. 73 ust. 1 Karty Nauczyciela przy zastosowaniu reguł językowych

pozostaje odwołanie się do wykładni funkcjonalnej, do której niejednokrotnie

odwoływał się Sąd Najwyższy, kiedy stwierdzał, że wykładnia logiczno-językowa

przepisów Karty Nauczyciela nie prowadzi do jednoznacznych rezultatów (zob. np.

uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2005 r., II PZP 5/05, OSNP

2005 nr 24, poz. 387).

Urlop dla poratowania zdrowia jest szczególnym uprawnieniem osób

wykonujących zawód nauczyciela, związanym z narażeniem tej grupy zawodowej

na ryzyko choroby zawodowej. Nie przysługuje on z tytułu niezdolności do pracy,

ale w celu poprawy stanu zdrowia i zapobieżenia eliminacji nauczyciela z zawodu z

uwagi na niezdolność do pracy w związku z chorobą zawodową. Zdaniem Sądu

Najwyższego rozpoznającego niniejszą sprawę, warunek przepracowania co

8

najmniej 7 lat w szkole interpretować należy więc zgodnie z prewencyjnym celem

urlopu dla poratowania. Nie ma zatem podstaw do uzależniania prawa do tego

świadczenia od warunku uprzedniego zatrudnienia przez co najmniej 7 lat na czas

nieokreślony oraz łączenie przesłanki co najmniej siedmioletniego okresu pracy w

szkole z zatrudnieniem w tej szkole, w której nauczyciel ubiega się o urlop dla

poratowania zdrowia (zob. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 14

lutego 2012 r., III PZP 1/12 OSNP 2012 nr 15-1, poz. 187). Prawdopodobieństwo

bowiem wystąpienia choroby zawodowej (przewlekłej choroby narządu głosu

spowodowanej nadmiernym wysiłkiem głosowym) u nauczyciela nie zależy od tego,

czy był on zatrudniony na czas nieokreślony w jednej (danej) szkole, natomiast

rośnie wraz z długością okresu zatrudnienia w zawodzie nauczyciela oraz wraz z

rozmiarem wykonywanych obowiązków i związanym z tym większym obciążeniem

dla zdrowia. Kryteria wewnętrznego zróżnicowania w ramach grupy zawodowej

nauczycieli są sprawiedliwe i zgodne z zasadą równości, jeżeli odpowiadają

podstawie wprowadzenia szczególnej, korzystniejszej dla danej grupy, regulacji

(zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 kwietnia 2009 r., K 65/07, OTK-A

2009 nr 4, poz. 53). W tym aspekcie różnica w obciążeniu obowiązkami

nauczycielskimi w okresie poprzedzającym wystąpienie z wnioskiem o urlop dla

poratowania zdrowia stanowi usprawiedliwione kryterium dyferencjacji uprawnień

nauczycieli związanych z ochroną zdrowia. Dlatego też, odstępując od wykładni

językowej na rzecz wykładni funkcjonalnej, Sąd Najwyższy stoi na stanowisku, że

nauczyciel ma prawo do pierwszego urlopu dla poratowania zdrowia po

przepracowaniu co najmniej 7 lat w zawodzie nauczyciela w pełnym wymiarze

zajęć, bezpośrednio przypadających przed datą rozpoczęcia urlopu dla

poratowania zdrowia.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.