III SK 12/12

Sygn. akt III SK 12/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Halina Kiryło (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Jerzy Kwaśniewski

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z powództwa E. O. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w S.

przeciwko Prezesowi Urzędu Regulacji Energetyki

o nałożenie kary pieniężnej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 14 grudnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 3 listopada 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Prezes Urzędu Regulacji Energetyki (Prezes Urzędu) decyzją z dnia 17

października 2008 r. stwierdził, że E. O. Sp. z o.o. w S. (powód) nie wywiązała się

w roku 2006 roku z określonego w art. 9a ust. 8 ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. -

Prawo energetyczne (jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 89, poz. 625 ze zm., dalej

Prawo energetyczne) obowiązku zakupu oferowanej energii elektrycznej

wytworzonej w skojarzeniu z wytwarzaniem ciepła w przyłączonych do sieci źródła

energii znajdujących się na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej oraz za stwierdzone

naruszenie nałożył karę pieniężną na podstawie art. 56 ust. 1 pkt 1a Prawa

energetycznego w wysokości 438.461,12 zł.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 3 listopada 2011 r. oddalił apelację powoda

od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia

29 listopada 2010 r., oddalającego odwołanie od powyższej decyzji.

Oddalając apelację powoda Sąd Apelacyjny przyjął, że Sąd pierwszej

instancji prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy i uznał, iż powód nie wywiązał się

w 2006 roku z obowiązku określonego w art. 9a ust. 8 ustawy Prawo energetyczne

w brzmieniu obowiązującym do dnia 30 czerwca 2007 r., a w konsekwencji

zasadne było nałożenie na przedsiębiorstwo kary pieniężnej określonej w art. 56

ust. 1a Prawa energetycznego. Sąd drugiej instancji podkreślił, że powód nie

kwestionował wysokości nałożonej na niego kary pieniężnej pod kątem oceny

przesłanek wskazanych w art. 56 ust. 3 i 6 Prawa energetycznego w brzmieniu

obowiązującym do dnia 30 czerwca 2007 r. Sąd Apelacyjny z urzędu poddał

kontroli jedynie prawidłowość jej wymierzenia w kontekście zmian wprowadzonych

z dniem 1 lipca 2007 r. Sąd drugiej instancji zauważył, że zasadą jest, iż w

przypadku zmiany ustawy w zakresie w jakim przewiduje ona karę pieniężną,

stosować należy ustawę względniejszą dla przedsiębiorstwa energetycznego. Sąd

Okręgowy wskazał jednak prawidłowo, że z uwagi na elementy wchodzące w skład

matematycznego wzoru na obliczenie wysokości kary w oparciu o art. 56 ust. 1 pkt

1a oraz ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w nowym brzmieniu nie można

porównać wprost wysokości kar naliczonych według każdego z tych dwóch

przepisów. Z tego względu Sąd Apelacyjny przyjął sposób kontroli względności

wskazany w uzasadnieniu wyroku SN z dnia 12 kwietnia 2011 r., III SK 46/10. Z

wyliczenia przedstawionego przez Prezesa Urzędu w piśmie z dnia 4 października

3

2011 r. wynikało jednak, że kara pieniężna ustalona w sposób wskazany przez Sąd

Najwyższy w powołanym wyroku znacznie przekraczałaby karę wymierzoną przez

Prezesa Urzędu w niniejszej sprawie. Prawidłowość tego wyliczenia nie była przez

powoda kwestionowana. Ograniczył się on do zaproponowania innego sposobu

wyliczenia kary pieniężnej, który nie może mieć zastosowania w niniejszej sprawie,

ponieważ w 2006 r. uwzględniana przy ustalaniu wysokości kary instytucja opłaty

zastępczej jeszcze nie funkcjonowała.

Powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w całości,

wnosząc o jego uchylenie i zmianę poprzez obniżenie kary pieniężnej do kwoty

199.055,22 zł oraz zasądzenie od Prezesa Urzędu na rzecz powoda kosztów

procesu, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Zaskarżonemu wyrokowi powód zarzucił naruszenie art. 9a ust. 8 oraz art.

56 ust. 1 pkt 1a Prawa energetycznego w brzmieniu sprzed wejścia w życie ustawy

z dnia 12 stycznia 2007 r. o zmianie ustawy Prawo energetyczne, ustawy Prawa

ochrony środowiska oraz ustawy o systemie oceny zgodności (Dz.U. Nr 21, poz.

124, dalej jako ustawa z 12 stycznia 2007 r.,) przez błędne zastosowanie do

obliczenia wysokości kary pieniężnej zamiast wzoru wskazanego do jej określenia

na podstawie art. 9a ust. 8 oraz art. 56 ust. 1 pkt 1a Prawa energetycznego w

brzmieniu po wejściu w życie ustawy z dnia 12 stycznia 2007 r., a także naruszenie

art. 9a ust. 8 oraz art. 56 ust. 1 pkt 1a Prawa energetycznego w brzmieniu po

wejściu w życie ustawy z dnia 12 stycznia 2007 r., poprzez jego niezastosowanie

jako przepisu prawa obowiązującego w dacie wydania decyzji w sprawie nałożenia

na powoda kary pieniężnej przez Prezesa Urzędu, to jest w dniu 17 października

2008 r. i w dacie orzekania w przedmiocie tej kary przez sąd meriti.

W uzasadnieniu podstaw skargi powód podnosi, że Prezes Urzędu nałożył

na niego zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją karę pieniężną w wysokości

438.461,12 zł bez podstawy prawnej. Zmiana Prawa energetycznego w zakresie

obowiązku zakupu energii wytworzonej w skojarzeniu z wytwarzaniem ciepła i

sankcji za jego niewykonanie nastąpiła z dniem 1 lipca 2007 r. Natomiast Prezes

Urzędu wszczął postępowanie w sprawie nałożenia na powoda kary pieniężnej po

wejściu w życie tych przepisów, lecz błędnie nałożył na powoda karę na podstawie

4

przepisów, które nie obowiązywały w dacie wydania przedmiotowej decyzji. Prezes

Urzędu powinien, zdaniem powoda, stosować przepisy obowiązujące w dniu

wydania decyzji. Powołując się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 6 listopada

2009 r., III SZP 2/09 powód podnosi, że w niniejszej sprawie należało zastosować

przepisy względniejsze dla przedsiębiorstwa, na które Prezes Urzędu nakłada karę

pieniężną. W ocenie powoda, sposób wyliczenia kary pieniężnej przewidziany

wzorem określonym w art. 56 ust. 2 pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu

obowiązującym od 1 lipca 2007 r. należało zastosować w okolicznościach niniejszej

sprawy w drodze analogii. Powód podnosi, że ustawodawca ustalił od 1 lipca

2007 r. nowy wzór obliczanie kary za niewywiązanie się z obowiązku art. 9a ust. 8

Prawa energetycznego. Określił, że minimalna wysokość kary ma stanowić 130%

kwoty, jaką przedsiębiorstwo wydatkowałoby, gdyby spełniało w całości obowiązek

poprzez uiszczenie opłaty zastępczej. Zastosowanie wzoru na obliczenie kary

pieniężnej obowiązującego od 1 lipca 2007 r. oznaczałoby zaś, że kara wymierzona

powodowi powinna wynosić 199.055,22 zł. Taka kara jest zaś względniejsza dla

powoda w porównaniu do kary wymierzonej przez Prezesa Urzędu w oparciu o

przepisy w brzmieniu aktualnym z 2006 roku.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga kasacyjna powoda ma uzasadnione podstawy.

Na wstępie należy przypomnieć, że Prezes Urzędu decyzją, od której w

niniejszej sprawie wniesiono odwołanie, nałożył na powoda karę pieniężną na

podstawie art. 56 ust. 1 pkt 1a w związku z art. 56 ust. 2a pkt 3 Prawa

energetycznego za niewywiązanie się w 2006 r. z obowiązku określonego w art. 9a

ust. 8 Prawa energetycznego. W zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji Prezes

Urzędu wyjaśnił, że powód wykonał sprzedaż energii elektrycznej obiorcom

końcowym na poziomie 56.837,190 MWh. Udział energii czerwonej, jaki powód

powinien uzyskać w sprzedaży energii odbiorcom końcowym, powinien w tej

sytuacji wynieść 8.525,579 MWh. Ciążącego na nim w 2006 roku obowiązku powód

nie wykonał w ogóle, to znaczny nie zakupił ani jednej MWh energii czerwonej. Za

5

stwierdzone naruszenie Prezes Urzędu nałożył na powoda karę pieniężną, której

wysokość została ustalona na poziomie minimalnym.

Wysokość kary pieniężnej nałożonej na powoda w niniejszej sprawie nie

została podważona w postępowaniu sądowym, jako że Sądy obu instancji uznały, iż

jest ona determinowana przez zastosowanie przez Prezesa Urzędu wzoru

przyjętego przez ustawodawcę do jej obliczenia w art. 56 ust. 2a pkt 3 Prawa

energetycznego w brzmieniu sprzed 1 lipca 2007 r. Skarga kasacyjna powoda

zmierza zaś do podważenia wyroku Sądu Apelacyjnego w zakresie, w jakim jako

podstawę dla obliczenia kary pieniężnej nałożonej na powoda Sąd ten zastosował

art. 56 ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu sprzed 1 lipca 2007 r.

zamiast art. 56 ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu od 1 lipca 2007 r.

W kwestii tej Sąd Najwyższy wypowiedział się częściowo w odpowiedzi na

pytanie prawne Sądu Apelacyjnego. W uchwale SN z dnia 6 listopada 2009 r.,

III SZP 2/09 ( OSNP 2010, nr 7 – 8, poz. 105) przyjęto, że „przepis art. 56 ust. 1 pkt

1a w związku z art. 9a ust. 8 ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. - Prawo

energetyczne w brzmieniu sprzed wejścia w życie przepisów ustawy z dnia 12

stycznia 2007 r. o zmianie ustawy Prawo energetyczne oraz ustawy Prawo ochrony

środowiska i ustawy o systemie oceny zgodności (Dz.U. Nr 21, poz. 124) stosuje

się do oceny wykonania w 2006 r. przez przedsiębiorstwo energetyczne obowiązku

zakupu energii elektrycznej wytworzonej w skojarzeniu z wytwarzaniem ciepła w

przyłączonych do sieci źródłach energii znajdujących się na terytorium

Rzeczypospolitej Polskiej, nawet jeżeli postępowanie w tej sprawie zostało

wszczęte przez Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki po wejściu w życie ustawy z

dnia 12 stycznia 2007 r. Jednakże art. 56 ust. 1 pkt 1a ustawy - Prawo

energetyczne w nowym brzmieniu stosuje się, jeżeli wysokość kary pieniężnej

przewidzianej w tym przepisie jest względniejsza dla przedsiębiorstwa

energetycznego”. Z przedmiotowej uchwały wynika, że aczkolwiek wypełnienie

obowiązku zakupu energii czerwonej w 2006 r. ocenia się według przepisów w

brzmieniu sprzed 1 lipca 2007 r., samo nakładanie na przedsiębiorstwa

energetyczne kar pieniężnych za jego niewykonanie powinno odbywać się na

podstawie przepisów Prawa energetycznego w takim brzmieniu, które jest

korzystniejsze dla przedsiębiorstwa energetycznego.

6

Jak wyjaśniono w uzasadnieniu przedmiotowej uchwały Sądu Najwyższego,

której stanowisko obecny skład w pełni podziela, powstałe w praktyce orzeczniczej

Sądu Okręgowego oraz Sądu Apelacyjnego wątpliwości co do podstawy prawnej

decyzji Prezesa Urzędu nakładających kary pieniężne na przedsiębiorstwa

energetyczne za niewykonanie w 2006 r. obowiązku zakupu energii czerwonej,

wyniknęły ze swoistego nadmiaru regulacji dotyczących obowiązywania rationae

temporis nowelizacji Prawa energetycznego dokonanej ustawą z dnia 12 stycznia

2007 r.

Wskazane w uzasadnieniu przedmiotowej uchwały mankamenty przepisów

intertemporalnych wywołują w niniejszej sprawie następujące reperkusje. W braku

przepisu intertemporalnego nakazującego stosować przepisy Prawa

energetycznego odnoszące się do wysokości kary pieniężnej za naruszenie

obowiązku zakupu energii czerwonej w brzmieniu z 2006 roku w sprawach z

odwołania od decyzji Prezesa Urzędu wydanych w 2008 r. (a zatem po wejściu w

życie ustawy z dnia 12 stycznia 2007 r.), ogólne zasady prawa funkcjonujące w

demokratycznym państwie prawa nakazują przyjąć założenie, zgodnie z którym

wobec karanego podmiotu (w tym przypadku przedsiębiorstwa energetycznego)

należy stosować przepisy Prawa energetycznego w takim brzmieniu, które z punktu

widzenia interesów majątkowych karanego przedsiębiorstwa energetycznego będą

dla niego korzystniejsze. Z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego wynika

bowiem wyraźnie, że „powszechnie akceptowane standardy odnoszące się do

prawa karnego” znajdują zastosowanie nie tylko w obszarze prawa karnego, ale

także do „wszystkich przepisów o charakterze represyjnym, a więc wszystkich

przepisów, których celem jest poddanie obywatela jakiejś formie ukarania”

(orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 marca 1994 r., sygn. akt U 7/93,

OTK 1994, nr 1, poz. 5; z dnia 26 kwietnia 1995 r., sygn. akt K 11/94, OTK 1995, nr

1, poz. 12; z dnia 3 listopada 2004 r., sygn. akt K 18/03, OTK ZU 2004, nr 10, poz.

103).

Oznacza to konieczność zestawienia wysokości minimalnej kary pieniężnej

nałożonej na przedsiębiorstwo energetyczne takie jak powód na podstawie art. 56

ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu sprzed 1 lipca 2007 r. z

7

wysokością kary pieniężnej, jaka zostałaby nałożona na podstawie przepisu art. 56

ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu od 1 lipca 2007 r.

Zastosowany w niniejszej sprawie przez Sąd drugiej instancji przepis art. 56

ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu sprzed 1 lipca 2007 r. stanowił, że

minimalna kara pieniężna (Ks) za nieprzestrzegania obowiązku, o którym mowa w

art. 9a ust. 8 Prawa energetycznego obliczana jest według wzoru „Cs x (Eo - Ez)”,

gdzie 1) „Cs” oznacza „średnią cenę sprzedaży energii elektrycznej w poprzednim

roku kalendarzowym”; 2) Eo oznacza ilość oferowanej do zakupu energii

elektrycznej wytworzonej w skojarzeniu z wytwarzaniem ciepła, wynikającą z

obowiązku zakupu w danym roku, wyrażoną w MWh, zaś 3) Ez oznacza ilość

zakupionej energii elektrycznej wytworzonej w skojarzeniu z wytwarzaniem ciepła w

danym roku, wyrażoną w MWh. W piśmie procesowym z dnia 4 października

2011 r. (k. 211) Prezes Urzędu wyjaśnił, że nałożył na powoda karę pieniężną w

wysokości 438.461,12 zł, obliczoną według tego wzoru, uwzględniając średnią cenę

sprzedaży energii elektrycznej w poprzednim roku kalendarzowym (136,19 zł/MWh

w 2005 r.), ilość oferowanej do zakupu energii elektrycznej wytworzonej w

skojarzeniu z wywarzaniem ciepła, wynikającej z obowiązku zakupu w danym

rynku, która pomimo zaoferowania powodowi nie została sprzedana przez

wytwórcę (3.219,481 MWh) oraz ilość zakupionej przez powoda energii elektrycznej

wytworzonej w skojarzeniu z wytworzeniem ciepła w 2006 roku (0 MWh).

W uzasadnieniu podstaw skargi kasacyjnej powód podnosi, że zastosowanie

w niniejszej sprawie powinien znaleźć wzór na obliczanie kary pieniężnej z art. 56

ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu obowiązującym od 1 lipca 2007 r.

Zgodnie z tym przepisem, za niewykonanie obowiązku, o którym mowa w

art. 9a ust. 8 Prawa energetycznego Prezes Urzędu wymierza karę pieniężną w

minimalnej wysokości (KS ) zgodnie z następującym wzorem: „1,3 x (OZK - OZZK)”,

gdzie symbol OZK oznacza „opłatę zastępczą, obliczoną zgodnie z art. 9a ust. 8a

Prawa energetycznego”, a symbol OZZK oznacza „uiszczoną opłatę zastępczą”.

Kara odpowiada zatem powiększonej o mnożnik 1,3 różnicy między należną opłatą

zastępczą, a opłatą zastępczą, jaką uiściło przedsiębiorstwo energetyczne, na

którym ciąży obowiązek z art. 9a ust. 8 Prawa energetycznego.

8

Przepis art. 56 ust. 2a pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu sprzed 1

lipca 2007 r. oraz w brzmieniu od 1 lipca 2007 r. różni się w zakresie zmiennych

branych pod uwagę przy obliczaniu wysokości minimalnej kary pieniężnej. Jak

wyjaśniono w uchwale SN III SZP 2/09, zmiany te wynikają z modyfikacji sposobu

dokumentacji realizacji przez przedsiębiorstwa energetyczne obowiązków

wynikających z polityki państwa polegającej na promowaniu energii czerwonej. Nie

wpływają jednak na istotę przedmiotowego obowiązku. Podczas gdy do 1 lipca

2007 r. przedsiębiorstwa energetyczne zobowiązane były kupować energię

czerwoną, od 1 lipca 2007 r. zobowiązane są uzyskiwać papiery wartościowe

(świadectwa pochodzenia z kogeneracji, o których stanowi art. 9a ust. 8 pkt 1

Prawa energetycznego) wydawane w związku z wytworzeniem energii czerwonej,

ewentualnie – zamiast przedmiotowych papierów wartościowych - uiszczać

specjalną opłatę (art. 9a ust. 8 pkt 2 Prawa energetycznego).

Wzór obliczania tej specjalnej opłaty, zwanej opłatą zastępczą w rozumieniu

art. 9a ust. 8 pkt 2 Prawa energetycznego, zawarty został w art. 9a ust. 8a tej

ustawy. Opłata ta stanowi w uproszczeniu iloczyn dwóch zmiennych: jednostkowej

opłaty zastępczej stanowiącej ułamek wyrażonej w złotych za 1 MWh średniej ceny

sprzedaży energii elektrycznej na rynku konkurencyjnym, o której mowa w art. 23

ust. 2 pkt 18 lit. B Prawa energetycznego oraz ilości energii elektrycznej równej

różnicy między ilością energii elektrycznej z kogeneracji wynikającą z obowiązku

przedstawienia do umorzenia świadectw pochodzenia energii z kogeneracji

opiewających na % określony udział w sprzedaży energii elektrycznej ogółem a

ilością energii, na którą opiewały świadectwa pochodzenia energii z kogeneracji

rzeczywiście umorzone na rzecz przedsiębiorstw energetycznych zobowiązanych

do ich przedkładania celem umorzenia. W myśl obowiązujących od dnia 1 lipca

2007 r. przepisów, na drugą ze zmiennych opłaty zastępczej z art. 9a ust. 8 pkt 2

Prawa energetycznego składa się taka ilość energii elektrycznej, na którą

przedsiębiorstwo energetyczne winno było przedstawić do umorzenia świadectwa

pochodzenia energii z kogeneracji, lecz obowiązku tego nie wykonało. Oznacza to,

że gdyby nie doszło do wprowadzenia instytucji świadectw pochodzenia energii z

kogeneracji, a w konsekwencji do zmiany art. 9a ust. 8a Prawa energetycznego, do

którego to przepisu odsyła od 1 lipca 2007 r przepis art. 56 ust. 2 pkt 3 Prawa

9

energetycznego, podstawą do naliczenia opłaty zastępczej stanowiłaby ilość energii

elektrycznej z kogeneracji, jaką przedsiębiorstwo energetyczne byłoby

zobowiązane nabyć celem całkowitego wykonania ciążącego na nim obowiązku,

pomniejszona o ilość energii elektrycznej z kogeneracji, jaką przedsiębiorstwo

energetyczne nabyło.

W tych okolicznościach, mając na względzie orzecznictwo Trybunału

Konstytucyjnego oraz wskazane w uchwale SN III SZP 2/09 niedostatki przepisów

intertemporalnych, możliwe jest w przekonaniu Sądu Najwyższego zastosowanie

art. 56 ust. 2 pkt 3 Prawa energetycznego w brzmieniu od 1 lipca 2007 r. do

ustalenia kary pieniężnej za naruszenie przez przedsiębiorstwo energetyczne

obowiązku, o którym mowa w art. 9a ust. 8 Prawa energetycznego w brzmieniu

obowiązującym w 2006 r. Sąd Najwyższy w dwóch postanowieniach z 2012 r.

(postanowienia z 27 września 2012 r., III SK 8/12 oraz z 26 listopada 2012 r., III SK

18/12) odmówił przyjęcia do rozpoznania skarg kasacyjnych Prezesa Urzędu od

wyroków Sądu Apelacyjnego opartych na założeniu, zgodnie z którym w sprawach

tego rodzaju jak niniejsza wysokość kary pieniężnej za niewykonanie w 2006 roku

obowiązku zakupu energii czerwonej powinna być wyliczana w oparciu o wzór

matematyczny znajdujący się obecnie w art. 56 ust. 2a pkt 3 Prawa

energetycznego przy określeniu jednostkowej opłaty zastępczej, o której mowa w

art. 9a ust. 8a Prawa energetycznego za okres najbliższy rokowi 2006, tj. za drugie

półrocze 2007 r. W obu przypadkach w ocenie Sądu Apelacyjnego taka metoda jest

metodą prawidłową do ustalenia wysokości kary pieniężnej, pozwalającą na

zastosowanie wobec przedsiębiorstwa energetycznego przepisów ustawy

względniejszej, zgodnie z zapatrywaniami prawnymi wyrażonymi w uzasadnieniu

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 2 listopada 2009 r., III SZP 2/09.

Mając powyższe na względzie, z mocy art. 39815

§ 1 k.p.c. uchylono wyrok w

zaskarżonej części i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu. O kosztach postępowania orzeczono stosownie do art. 108 § 2

k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.

10