IV CSK 204/12

Sygn. akt IV CSK 204/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Anna Kozłowska

w sprawie z powództwa W. Z. i X. Z.

przeciwko Syndykowi masy upadłości "I. " Spółki z o.o. w L.

w upadłości likwidacyjnej

z udziałem interwenienta ubocznego po stronie pozwanej "O."

J. K. i A. M. Spółki Jawnej w J.

o ustalenie nieważności umowy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 grudnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej interwenienta ubocznego po stronie pozwanej

"O." J. K. i A. M. Spółki Jawnej w J.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 października 2011 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok i zmienia wyrok Sądu pierwszej

instancji w ten sposób, że oddala powództwo;

2) zasądza od powodów solidarnie na rzecz interwenienta

ubocznego zwrot kosztów procesu za obie instancje oraz

kosztów postępowania kasacyjnego, pozostawiając

szczegółowe wyliczenie kosztów referendarzowi

sądowemu.

Uzasadnienie

2

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 25 października 2011 r. Sąd Apelacyjny

oddalił apelację interwenienta ubocznego „O.” J. K. i A. M. Spółki Jawnej w J.,

występującego po stronie pozwanej, od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 7 lipca

2011 r. uwzględniającego powództwo W. Z. i X. Z. przeciwko Syndykowi Masy

Upadłości „I.” spółki z o.o. w L., pozostającej w upadłości likwidacyjnej, o ustalenie

nieważności umowy z dnia 18 marca 2011 r. zawartej w formie aktu notarialnego

rep. […] pomiędzy „I.” spółką z o.o. w L. oraz W. Z. i X. Z. o ustanowieniu odrębnej

własności lokalu mieszkalnego nr 25 i lokalu użytkowego - garażu nr 8 w L. przy ul.

T. […] oraz sprzedaży tych lokali.

Sądy ustaliły między innymi, że powód W. Z. był prezesem „I.” spółki z o.o.

w L. i wraz z żoną X.Z. zawarł w dniu 16 listopada 2009 r. z tą Spółką umowę

notarialną ustanowienia odrębnej własności i zbycia przez Spółkę na rzecz

małżonków Z. lokalu mieszkalnego nr 25 i lokalu użytkowego- garażu nr 8 w L. przy

ul. T.[…]. Spółkę przy umowie reprezentowała B. F., która była drugim członkiem jej

dwuosobowego zarządu.

W dniu 15 marca 2010 r. Sąd wieczystoksięgowy na wniosek „O.” J. K. i A.

M. Spółki Jawnej w J. dokonał w dziale IV księgi wieczystej prowadzonej dla

nieruchomości, z której wyodrębnione zostały zbyte powodom nieruchomości

lokalowe, wpisu hipoteki przymusowej zwykłej w kwocie 310 000 zł na rzecz

wnioskującej Spółki Jawnej.

W dniu 18 marca 2010 r. powodowie i „I.” spółka z o.o. zawarli drugą umowę

notarialną ustanowienia i zbycia przez Spółkę na rzecz powodów opisanych wyżej

lokali mieszkalnego i użytkowego. Powód nie był już wówczas członkiem zarządu

zbywającej Spółki, którą reprezentował przy zawieraniu umowy prezes zarządu Z.

F. W akcie notarialnym tej umowy stwierdzono, że poprzednia umowa zawarta

przez strony w dniu 16 listopada 2009 r. była nieważna z powodu niezgodnej z

przepisami k.s.h. reprezentacji zbywającej Spółki. W pozostałym zakresie umowa z

dnia 18 marca 2010 r. miała tę sama treść, co umowa z dnia 16 listopada 2009 r.

Lokale zostały zbyte za łączną cenę w kwocie 251 000 zł, która miała być

zapłacona do dnia 30 kwietnia 2010 r. Reprezentujący spółkę „I.” Z. F. oświadczył

3

ponadto do aktu, że działy III i IV księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości,

z której lokale zostały wyodrębnione, nie zawierają wpisów a nieruchomość nie jest

obciążona ograniczonymi prawami rzeczowymi na rzecz osób trzecich. Powodowie

przed przystąpieniem do powyższego aktu nie sprawdzali wpisów w księgach

wieczystych nieruchomości. Przedmiotowe lokale powodowie zbyli swojej przyszłej

synowej w dniu 16 kwietnia 2010 r., posługując się odpisami z zamkniętych w dniu

15 kwietnia 2010 r. na ich wniosek ksiąg wieczystych, założonych uprzednio dla

obu nabytych przez nich lokali na podstawie ich wniosku zawartego w umowie z

dnia 16 listopada 2009 r.

Postanowieniem z dnia 16 lipca 2010 r. Sąd Okręgowy nadał wyrokowi

zaocznemu z dnia 11 lutego 2010 r. IX GC 18/10, na podstawie którego wpisana

została hipoteka na rzecz interwenienta ubocznego, klauzulę wykonalności

przeciwko powodom, z ograniczeniem ich odpowiedzialności do nieruchomości

lokalowych będących przedmiotem umowy z dnia 18 marca 2010 r. Na podstawie

tego tytułu wykonawczego wszczęta została przeciwko powodom egzekucja

z wniosku interwenienta ubocznego.

Wnosząc pozew w rozpoznawanej sprawie powodowie początkowo żądali

stwierdzenia nieważności umowy z dnia 18 marca 2010 r. powołując się na to,

że w chwili jej podpisywania pozostawali w błędzie wywołanym przez notariusza co

do nieważności umowy tej samej treści z dnia 16 listopada 2009 r. Ostatecznie

w piśmie procesowym z dnia 29 listopada 2010 r. stwierdzili, że błąd dotyczył treści

umowy z dnia 18 marca 2010 r. i polegał na przekonaniu kupujących, iż nabywane

przez nich nieruchomości lokalowe są wolne od obciążeń na rzecz osób trzecich.

W piśmie tym, złożonym przez ich pełnomocnika procesowego, zawarli

oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych swojego oświadczenia woli

zawartego w umowie z dnia 18 marca 2001 r., jako złożonego pod wpływem błędu.

Sądy obu instancji uznały, że powodowie mają interes prawny, w rozumieniu art.

189 k.p.c., w żądaniu ustalenia nieważności umowy z dnia 18 marca 2010 r.

Sąd drugiej instancji wskazał, że skoro ich kontrahent kwestionował skuteczność

oświadczenia woli powodów o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia

woli złożonego w tej umowie, to istniała niepewność w sferze prawnej co

4

do ważności przedmiotowej umowy, a tym samym ich interes prawny w żądaniu

ustalenia na podstawie art. 189 k.p.c. nieważności umowy.

Sądy uznały również, że żądanie ustalenia nieważności umowy z dnia

18 marca 2010 r. jest uzasadnione i skuteczne, gdyż zachodzą przesłanki z art. 84

k.c. uzasadniające przyjęcie, iż powodowie zawarli tę umowę pod wpływem

istotnego błędu wywołanego przez ich kontrahenta oraz że złożyli przewidziane

w art. 88 k.c. oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli

złożonego pod wpływem błędu, składając skuteczne oświadczenie w tym

przedmiocie w piśmie procesowym z dnia 29 listopada 2010 r.

Sądy stwierdziły, że powodowie zawierając umowę z dnia 18 marca 2010 r.

chcieli doprowadzić do skutecznego nabycia obu lokali stanowiących przedmiot

poprzedniej umowy, jednakże nie zawarliby umowy z dnia 18 marca 2010 r., gdyby

wiedzieli, że nabywane lokale obciążone są hipoteką na rzecz interwenienta

ubocznego, której wysokość przewyższa wartość lokali. Zdaniem Sądów

powodowie nie mieli obowiązku sprawdzenia bezpośrednio przed aktem

notarialnym treści wpisów w księdze wieczystej, z której wyodrębniono

nieruchomości lokalowe i mogli w tym przedmiocie opierać się na oświadczeniu

zbywcy, z którego wynikało, że nieruchomości te są wolne od obciążeń na rzecz

osób trzecich. Sąd drugiej instancji odnosząc się do apelacyjnego zarzutu

naruszenia art. 2 zd. 2 u.k.w.h. stwierdził, że wprawdzie z przepisu tego wynika,

iż księgi wieczyste są jawne i nikt nie może zasłaniać się nieznajomością zawartych

w nich wpisów, jednak fakt, że powodowie nie sprawdzili księgi wieczystej, z której

wyodrębniono lokale nie pozbawia ich możliwości powołania się na działanie pod

wpływem błędu. Sąd wskazał, że wpisanie hipoteki przymusowej łącznej

w księgach wieczystych założonych dla lokali nabytych przez powodów było

możliwe tylko dlatego, że w wyniku stwierdzenia w umowie z dnia 18 marca 2010 r.,

że umowa z dnia 16 listopada 2009 r., jest nieważna, doszło do zamknięcia ksiąg

wieczystych lokali, założonych po zawarciu umowy z dnia 16 listopada 2009 r.

i uznania, że do wyodrębnienia lokali i podziału nieruchomości, w rozumieniu art. 76

u.k.w.h., doszło w dniu 18 marca 2010 r. W tych okolicznościach, zdaniem Sądu

Apelacyjnego, powodowie, mimo treści art. 2 u.k.w.h. i nie sprawdzenia przed

zawarciem umowy z dnia 18 marca 2010 r. wpisów księgi wieczystej, z której

5

wyodrębniono lokale, mogą skutecznie twierdzić, że pozostawali w błędzie co do

obciążenia nabytych lokali hipoteką przymusową łączną. W ocenie Sądu drugiej

instancji, ze względu na charakter hipoteki przymusowej łącznej oraz to,

że bez stosowanej wiedzy prawniczej nawet posiadanie informacji o wpisie

hipoteki w dziale IV księgi wieczystej, z której wyodrębniono nieruchomości

lokalowe, nie dawałoby powodom bezpośrednio wiedzy o tym, że w następstwie

potwierdzenia nieważności pierwszej umowy z dnia 16 listopada 2009 r. dojdzie do

obciążenia tą hipoteką lokali wyodrębnionych i nabytych przez nich na podstawie

kolejnej, spornej umowy - uzasadniało uznanie, że niedbalstwo powodów

polegające na nie sprawdzeniu księgi wieczystej przed zawarciem umowy nie

wykluczało, w okolicznościach sprawy, możliwości skutecznego powołania się

przez nich na błąd. Nie można bowiem uznać w tych okolicznościach, że oni sami

swoim zaniechaniem błąd ten wywołali.

Sąd Apelacyjny uznał również, że powodowie skutecznie uchylili się od

skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu w umowie

z dnia 18 marca 2010 r., gdyż ich oświadczenie w tym przedmiocie złożone przez

pełnomocnika procesowego w piśmie procesowym z dnia 26 listopada 2010 r. jest

skuteczne. Stwierdził, że wprawdzie przewidziany w art. 91 k.p.c. zakres

pełnomocnictwa procesowego nie uprawnia pełnomocnika procesowego do

składania w imieniu mocodawcy materialnoprawnego oświadczenia o uchyleniu się

od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu, jednakże

oświadczenie mocodawcy o udzieleniu pełnomocnictwa do złożenia takiego

oświadczenia woli może być złożone w sposób dorozumiany. W okolicznościach

faktycznych sprawy należy uznać, zdaniem Sądu, że powodowie udzielili takiego

pełnomocnictwa swojemu pełnomocnikowi procesowemu adw. U. Z., gdyż

akceptowali jej działania polegające na sporządzeniu i podpisaniu w ich imieniu

przedmiotowego oświadczenia złożonego na rozprawie i doręczonego

pełnomocnikowi pozwanego oraz interwenienta ubocznego. Sąd stwierdził również,

że doręczenie odpisu tego pisma pełnomocnikowi kontrahenta ze spornej umowy

uzasadnia przyjęcie, iż, zgodnie z art. 61 § 1 zd. 1 k.c., doszło ono do adresata

w taki sposób, że mógł się zapoznać z jego treścią.

6

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach, interwenient uboczny

zarzucił naruszenie art. 2 zd. 2 u.k.w.h. przez jego niezastosowanie, art. 84 § 1 i 2

k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, art. 84 § 1 i 2 w zw. z art.

88 § 1 i art. 104 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie, art. 91 k.p.c. przez błędną

wykładnię, art. 60 w zw. z art. 99 § 1 i art. 88 § 1 k.c. przez niewłaściwe

zastosowanie, art. 61 § 1 zd. 1 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie, art. 189 k.p.c.

przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, art. 293 § 2 k.s.h. przez

niezastosowanie, art. 378 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie oraz art. 328 § 2

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego

wyroku i oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie od powodów na rzecz

interwenienta ubocznego kosztów procesu za obie instancje i postępowanie

kasacyjne, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie należy odnieść się do zawartego w piśmie procesowym

skarżącego, złożonym w postępowaniu kasacyjnym, zarzutu nieważności

postępowania z powodu nie posiadania licencji syndyka przez K. P.-K., będącą

Syndykiem Masy Upadłości „I.” spółki z o.o. w L. Zgodnie bowiem z art. 39813

§ 1

k.p.c. Sąd Najwyższy bierze pod uwagę z urzędu nieważność postępowania. Zarzut

ten jednak nie znajduje żadnych podstaw w materiale sprawy. Na jego

uzasadnienie skarżący załączył jedynie kserokopie nieoznaczonych dokumentów,

które, jak twierdzi, są prowadzoną przez Ministra Sprawiedliwości listą osób

posiadających licencję syndyka, jednak twierdzenie to jest niemożliwe do

zweryfikowania. Niezależnie od tego, fakt, że osoba pełniąca funkcję syndyka masy

upadłości nie posiada licencji syndyka, nie przesądza o niedopuszczalności

pełnienia przez nią tej funkcji w określonym postępowaniu upadłościowym.

Obowiązek posiadania przez osobę pełniącą funkcję syndyka masy upadłości

licencji syndyka wprowadzony został w wyniku zmiany art. 157 ust. 1 p.u.n. przez

ustawę z dnia 15 czerwca 2007 r. o licencji syndyka (Dz. U. Nr 123, poz. 850 ze

zm.), która weszła w życie z dniem 9 października 2007 r. Zawiera ona przepisy

7

przejściowe, w tym art. 23 i art. 25, z których wynika, że syndyk ustanowiony w

postępowaniu upadłościowym przed wejściem w życie ustawy, sprawuje swoje

funkcje do czasu zakończenia postępowania upadłościowego (art. 23) oraz, że do

czasu uzyskania licencji syndyka, nie dłużej jednak niż 3 lata od dnia wejścia w

życie ustawy, osoby wpisane na listy kandydatów na syndyka, prowadzone do

czasu wejścia w życie ustawy przez prezesów sądów okręgowych, mogą być

powoływane do sprawowania funkcji syndyka w postępowaniu upadłościowym i

naprawczym. W świetle tych regulacji, sam fakt nie posiadania licencji syndyka nie

przesądza o niedopuszczalności pełnienia funkcji syndyka w określonej sprawie

upadłościowej i nie jest wystarczającą podstawą do podważenia ważności

postępowania sądowego prowadzonego z udziałem takiej osoby jako pozwanego

Syndyka Masy Upadłości.

Nie jest także uzasadniony najdalej idący zarzut kasacyjny naruszenia

art. 189 k.p.c. przez przyjęcie istnienia interesu prawnego powodów w żądaniu

ustalenia nieważności opisanej wyżej umowy z dnia 18 marca 2010 r.

Interes prawny, w rozumieniu tego przepisu, dotyczy bowiem szeroko rozumianych

praw i stosunków prawnych i występuje z reguły wówczas, gdy istnieje niepewność

prawa lub stosunku prawnego z przyczyn faktycznych lub prawnych. Niepewność

ta może wynikać zarówno ze spodziewanego kwestionowania prawa lub stosunku

prawnego, jak z ich naruszenia, a interes prawny może być wynikiem zarówno

bezpośredniego zagrożenia praw powoda, jak i zmierzać do zapobieżenia temu

zagrożeniu w przyszłości (porównaj między innymi wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 29 października 1999 r. II UKN 176/99, niepubl., z dnia 18 czerwca 2009 r.

II CSK 33/09, OSNC-ZD 2010/B/47 i z dnia 18 marca 2011 r. III CSK 127/10,

OSNC-ZD 2012/A/17). Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, pojęcie

interesu prawnego powinno być interpretowane z uwzględnieniem szeroko

pojmowanego dostępu do sądu w celu zapewnienia należnej ochrony prawnej

i dlatego uzależnienie powództwa o ustalenie od interesu prawnego należy

pojmować elastycznie, z uwzględnienie wykładni celowościowej, konkretnych

okoliczności danej sprawy oraz tego, czy w drodze innego powództwa

(o świadczenie) strona może uzyskać pełną ochronę prawną (porównaj między

8

innymi orzeczenia z dnia 27 stycznia 2004 r. II CK 387/02, z dnia 1 kwietnia 2004 r.

II CK 125/03 i z dnia 31 stycznia 2008 r. II CSK 387/07, niepubl.).

Biorąc pod uwagę powyższą wykładnię pojęcia interesu prawnego,

w rozumieniu art. 189 k.p.c. oraz okoliczności rozpoznawanej sprawy należy

uznać, iż Sądy obu instancji słusznie przyjęły istnienie takiego interesu powodów

w zgłoszeniu dochodzonego roszczenia. Niewątpliwie powodowie pozostają

w niepewności co do ważności umowy z dnia 18 marca 2010 r., gdyż strona

pozwana zakwestionowała skuteczność uchylenia się przez nich od skutków

oświadczenia woli o zawarciu tej umowy. W konsekwencji istnieje też niepewność

co do ważności i skuteczności nabycia oraz późniejszego zbycia przez nich prawa

do lokalu mieszkalnego i użytkowego. Wobec powodów toczy się egzekucja

z wniosku interwenienta ubocznego wynikająca z obciążenia hipotecznego

nieruchomości lokalowych, będących przedmiotem zakwestionowanej umowy.

Wszystko to sprawia, że mają oni szeroko rozumiany interes prawny

w dochodzeniu ustalenia nieważności tej umowy i ten ich interes prawny nie może

być w pełni zaspokojony w drodze innego powództwa, w szczególności powództwa

o świadczenie. Podnoszone przez skarżącego kwestie związane ze skutkami

ewentualnej nieważności umowy z dnia 16 listopada 2009 r., nie mogą mieć

wpływu na ocenę interesu prawnego powodów w rozpoznawanej sprawie, gdyż

Sądy nie mogą w niej badać ważności umowy z dnia 16 listopada 2009 r., nawet

jako przesłanki istnienia interesu prawnego powodów w żądaniu ustalenia

nieważności umowy z dnia 18 marca 2010 r.

Nie jest również uzasadniony ani skuteczny zarzut naruszenia art. 328 § 2

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. Po pierwsze, zarzut taki z reguły nie może być skuteczny

jako podstawa skargi kasacyjnej, gdyż uzasadnienie wyroku, sporządzane już po

jego wydaniu nie może mieć, co do zasady, wpływu na wynika sprawy, a takie

wymaganie skuteczności zarzutów procesowych zawiera art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.

Po wtóre, wbrew zarzutom skarżącego, Sąd Apelacyjny uzasadnił i to szczegółowo,

dlaczego uważa, że powodowie, mimo regulacji art. 2 zd. 2 u.k.w.h. i nie

sprawdzenia przed zawarciem umowy treści księgi wieczystej, mogą skutecznie

twierdzić, że pozostawali w błędzie co do obciążenia nabytych przez nich lokali

hipoteką przymusową łączną. Natomiast ewentualna niejasność, czy

9

bezpodstawność stanowiska Sądu w tym przedmiocie, o co zdaje się chodzić

skarżącemu, może być kwestionowana jedynie w ramach odpowiednich zarzutów

naruszenia prawa materialnego, a nie zarzutu naruszenia art. 328 § 2 k.p.c.

Nieskuteczny jest też zarzut naruszenia art. 378 k.p.c., bowiem skarżący nie

wskazał, który z dwóch przepisów tego artykułu – regulujących różne obowiązki

sądu drugiej instancji- został naruszony przez Sąd Apelacyjny w sposób określony

w uzasadnieniu zarzutu, co uniemożliwia jego merytoryczną ocenę.

Nieuzasadniony jest także zarzut naruszenia art. 382 k.p.c., bowiem Sąd

drugiej instancji ustalił i wziął pod uwagę wszystkie okoliczności faktyczne i prawne

przytoczone w tym zarzucie jako pominięte a dotyczące sposobu złożenia przez

powodów oświadczenia o uchyleniu się od skutków oświadczenia woli złożonego

pod wpływem błędu i przyjęcia tego oświadczenia przez pełnomocnika

procesowego strony pozwanej, jak również to, że powodowie mieli możliwość

sprawdzenia wpisów w księdze wieczystej w okresie między 15 a 18 marca 2010 r.

oraz że powód jako wieloletni prezes pozwanej spółki miał informacje o jej długach

i stanie majątku. Natomiast fakt, że Sąd Apelacyjny wyprowadził z tych okoliczności

inne wnioski prawne, niż te, które zdaniem skarżącego, powinien z nich

wyprowadzić, nie może być skutecznie zwalczany przy pomocy zarzutu naruszenia

art. 382 k.p.c., a jedynie odpowiednich przepisów prawa materialnego i art. 91

k.p.c., o czym niżej.

Bezzasadny jest również zarzut naruszenia art. 293 § 2 k.s.h., gdyż przepis

ten, dotyczący odpowiedzialności cywilnoprawnej członków zarządu spółki z o.o.

wobec spółki i jej wierzycieli oraz określający miernik staranności członka zarządu

przy wykonywaniu swoich obowiązków, nie miał zastosowania w sprawie.

Przechodząc do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej trzeba na wstępie

stwierdzić, że dotyczą one trzech kwestii, które stanowiły istotę rozpoznawanej

sprawy. Po pierwsze, czy w świetle regulacji zawartej w art. 2 u.k.w.h., powodowie

mogli skutecznie powołać się na złożenie oświadczenia woli o kupnie

przedmiotowych nieruchomości lokalowych pod wpływem błędu (art. 84 k.c.) co do

aktualnego stanu prawnego tych nieruchomości i nieświadomości w zakresie

obciążenia ich hipoteką, w sytuacji, gdy przed zawarciem umowy kupna sprzedaży

10

nieruchomości nie sprawdzili ich stanu prawnego w księdze wieczystej, w której

hipoteka była wpisana a poprzestali na oświadczeniu zbywcy o nieistnieniu

obciążeń na rzecz osób trzecich. Po wtóre, czy pełnomocnictwo procesowe

udzielone w sprawie przez powodów upoważniało pełnomocnika procesowego do

złożenia w ich imieniu oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych

oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu, po trzecie, czy pełnomocnictwo

procesowe udzielone w sprawie przez stronę pozwaną upoważniało

jej pełnomocnika procesowego do przyjęcia w imieniu mocodawcy oświadczenia

powodów o uchyleniu się od skutków prawnych ich oświadczenia woli

w przedmiocie kupna nieruchomości, jako złożonego pod wpływem błędu,

a w przypadku odpowiedzi negatywnej na dwa poprzednie pytania, czy w obu tych

sytuacjach można przyjąć, że pełnomocnictwo takie zostało udzielone w sposób

dorozumiany.

Odnosząc się kolejno do tych kwestii należy stwierdzić, że przepis art. 2

u.k.w.h. stanowiący, iż księgi wieczyste są jawne i nie można zasłaniać się

nieznajomością wpisów w księdze wieczystej ani wniosków, o których uczyniono

w niej wzmiankę, zawiera jedną z fundamentalnych zasad funkcjonowania ksiąg

wieczystych i ma decydujące znaczenie dla pewności obrotu prawnego.

Księgi wieczyste są jawne zarówno pod względem formalnym, co oznacza

uprawnienie każdego do przeglądania księgi i otrzymania z niej odpisów, jak

i materialnym, o czym stanowi art. 3 u.k.w.h. zawierający domniemanie prawne

zgodności wpisu prawa jawnego wpisanego do księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym. Obecnie, gdy księgi wieczyste prowadzone są w systemie

elektronicznym, dane w nich zawarte są łatwo dostępne dla każdej osoby

zainteresowanej, gdyż elektroniczna księga wieczysta może być wywołana do

wglądu na ekran monitora w każdym sądzie rejonowym prowadzącym księgi

wieczyste w systemie elektronicznym, jeśli jest on już podłączony z centralną bazą

danych, a ponadto na stronach internetowych Ministerstwa Sprawiedliwości

udostępniona jest możliwość ich przeglądania.

Konsekwencją zasady jawności ksiąg wieczystych jest przewidziana

w zdaniu drugim omawianego przepisu nieskuteczność powoływania się

na nieznajomość wpisów i uczynionych wzmianek o złożonych wnioskach o wpis.

11

Nikt nie może zatem skutecznie powoływać się na to, że nie znał stanu prawnego

nieruchomości ujawnionego w księdze wieczystej. Dotyczy to każdej czynności

prawnej, której ważność lub skuteczność zależy od określonych przesłanek

ujawnionych w księdze wieczystej, dlatego strona czynności prawnej dotyczącej

nieruchomości uregulowanej w księdze wieczystej ma we własnym interesie

obowiązek zapoznania się z treścią księgi wieczystej przed dokonaniem

tej czynności prawnej i ustalenia na podstawie wpisów zawartych w tej księdze,

stanu prawnego nieruchomości. Jeżeli nie sprawdziła księgi wieczystej, nie może

powoływać się na nieznajomość zawartych w niej wpisów. Innymi słowy strona

czynności prawnej mającej za przedmiot nieruchomość uregulowaną w księdze

wieczystej nie może poprzestać na oświadczeniu kontrahenta umowy o stanie

prawnym nieruchomości, w szczególności na jego oświadczeniu o nie istnieniu

obciążeń nieruchomości na rzecz osób trzecich, a powinna zapoznać się z treścią

wpisów w księdze wieczystej, a jeżeli tego zaniechała, poprzestając

na oświadczeniu kontrahenta, nie może powoływać się na wprowadzenie jej w błąd,

co do stanu prawnego nieruchomości i nieświadomość istnienia obciążającej

nieruchomość hipoteki, jeżeli była ona wpisana do księgi wieczystej przed

dokonaniem przez strony kwestionowanej czynności prawnej.

Jest to konsekwencja zasad określonych w art. 2 u.k.w.h. Przyjęcie,

że strona może w takiej sytuacji powołać się na wprowadzenie jej w błąd przez

kontrahenta i uchylić się od skutków prawnych oświadczenia woli dotyczącego

nieruchomości, oznaczałoby dopuszczenie do wyprowadzania korzystnych

dla strony skutków prawnych z jej nieznajomości wpisów w księdze wieczystej,

wynikającej z nie zapoznania się przez stronę, na skutek niedbalstwa, z treścią

tej księgi. Jak słusznie zarzuca skarżący, taka wykładnia prowadziłaby do

praktycznego pozbawienia znaczenia regulacji zawartej w art. 2 u.k.w.h., a tym

samym wzruszenia podstawowego filaru, na którym opiera się pewność obrotu

nieruchomościami.

Wykładnia taka byłaby także sprzeczna z wykładnią pojęcia błędu istotnego,

w rozumieniu art. 84 § 2 k.c. Zgodzić się bowiem należy ze stanowiskiem Sądu

Najwyższego zawartym w wyrokach z dnia 30 czerwca 2005 r. IV CK 799/04

(OSNC 2006/5/94) i z dnia 18 marca 2010 r. V CSK 337/09 (niepubl.), że nie jest

12

błędem istotnym, w rozumieniu powyższego przepisu, lecz lekkomyślnością,

nieznajomość przedmiotu spadku pozostająca w związku przyczynowym z nie

dołożeniem przez spadkobiercę należytej staranności w ustaleniu rzeczywistego

stanu majątku spadkowego. Taka lekkomyślność zaś nie stanowi podstawy

uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli w oparciu o przepisy

o wadach oświadczenia woli.

Tym bardziej więc należy uznać, że skoro zgodnie z art. 2 u.k.w.h. nikt nie

może zasłaniać się nieznajomością wpisów w księdze wieczystej, to nikt nie może

powoływać się na błąd co do przedmiotu umowy sprzedaży nieruchomości,

w zakresie ujawnionym w księdze wieczystej. Nie jest więc błędem, w rozumieniu

art. 84 § 1 zd. 1 i § 2 k.c., nieznajomość stanu prawnego nieruchomości

ujawnionego w księdze wieczystej, pozostająca w związku przyczynowym z nie

zapoznaniem się nabywcy z aktualną treścią księgi wieczystej. W szczególności nie

jest takim błędem nieznajomość faktu obciążenia nieruchomości hipoteką,

pozostającą w związku przyczynowym z nie zapoznaniem się przez nabywcę

z aktualną treścią wpisów w księdze wieczystej a poprzestanie na oświadczeniu

zbywcy o braku obciążeń na rzecz osób trzecich.

Niesporne jest, że powodowie przed zawarciem kwestionowanej umowy

kupna nieruchomości lokalowych nie zapoznali się z księgą wieczystą, z której

lokale wyodrębniono i w której wpisana była hipoteka przymusowa na rzecz

interwenienta ubocznego, poprzestali jedynie na oświadczeniu zbywcy

o nieistnieniu obciążeń na rzecz osób trzecich. W tych okolicznościach nie mogą

skutecznie powoływać się na wprowadzenie ich w błąd przez kontrahenta co do

nieistnienia obciążenia hipotecznego nieruchomości. Nie ma przy tym znaczenia,

wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, to, że już po zawarciu umowy z dnia

18 marca 2010 r. doszło do wpisania w nowozałożonych księgach wieczystych

lokali hipoteki przymusowej łącznej na podstawie art. 76 u.k.w.h. dlatego,

że w wyniku zawarcia tej umowy nastąpił podział nieruchomości obciążonej

hipoteką. Po pierwsze, ponieważ nastąpiło to już po zawarciu zakwestionowanej

umowy, okoliczności te nie mogą mieć znaczenia dla oceny zachowania powodów

i ich świadomości w chwili jej zawierania. Po wtóre, wpisanie w księgach

wieczystych założonych dla lokali hipoteki przymusowej łącznej było ustawową

13

konsekwencją podziału obciążonej hipoteką zwykłą nieruchomości macierzystej,

w wyniku wyodrębnienia i sprzedaży lokali na rzecz powodów umową z dnia

18 marca 2010 r. Nieznajomość prawa, w tym wypadku art. 76 u.k.w.h., z którego

wynika obciążenie hipoteką łączną nieruchomości powstałych w wyniku podziału

nieruchomości obciążonej hipoteką, nie może być podstawą powołania się na błąd.

Niezależnie od tego jest niewątpliwe, że gdyby powodowie przed zawarciem

umowy z dnia 18 marca 2010 r. zapoznali się z macierzystą księgą wieczystą

i dowiedzieli się o wpisie hipoteki zwykłej, mogliby z łatwością dowiedzieć się,

chociażby od notariusza, o przewidzianej w art. 76 u.k.w.h. konsekwencji takiego

wpisu po wyodrębnieniu lokali, które zamierzali kupić. Ich nieświadomość w tym

przedmiocie, podobnie jak nieświadomość istnienia hipoteki obciążającej

nieruchomość macierzystą, była zatem wynikiem ich niedbalstwa i lekkomyślności,

co w świetle wskazanej wyżej wykładni art. 2 u.k.w.h. oraz art. 84 k.c. nie

uzasadnia zastosowania art. 84 k.c. i uchylenia się od skutków prawnych

oświadczenia woli jako złożonego pod wpływem błędu.

W tym stanie rzeczy w zasadzie nie mają już znaczenia dla rozstrzygnięcia

sprawy pozostałe kwestie objęte zarzutami kasacyjnymi. Jednakże w celu

odniesienia się do tych zarzutów należy stwierdzić, że oświadczenie o uchyleniu się

od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu (art. 88

k.c.) ma charakter materialnoprawny i dla swojej skuteczności wymaga dojścia do

drugiej strony umowy, jako adresata tak, że mogła się ona zapoznać z jego treścią

(art. 61 § 1 k.c.). Zarówno złożenie takiego oświadczenia, jak i jego przyjęcie przez

kontrahenta umowy, może nastąpić przez pełnomocnika strony składającej

oświadczenie i przyjmującej je, brak bowiem w tym przedmiocie ograniczeń

ustawowych i zakaz taki nie wynika także z właściwości tej czynności prawnej.

Ponieważ jednak oświadczenie takie kształtuje sytuację materialnoprawną zarówno

strony składającej je jak i przyjmującej, udzielone pełnomocnictwo procesowe nie

obejmuje z mocy prawa (art. 91 k.p.c.), umocowania do jego złożenia ani przyjęcia,

a zatem wymagane jest udzielenie w tym przedmiocie pełnomocnictwa

szczególnego. Jak przyjmuje się w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w świetle

zasad art. 99 k.c. w zw. z art. 88 § 1 k.c., pełnomocnictwo do złożenia

oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli nie wymaga

14

formy szczególnej, a zatem może być udzielone także w sposób dorozumiany,

a jego udzielenie w taki sposób możne być wywodzone z okoliczności sprawy,

w tym także z akceptowania przez mocodawcę występowania danej osoby w jego

imieniu (porównaj między innymi wyroki Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia

2002 r. IV CKN 998/02, z dnia 4 lutego 2004 r. I CK 181/03, niepubl., z dnia

20 października 2004 r. I CK 204/04, OSNC 2005/10/176, z dnia 20 października

2006r. IV CSK 134/05 i z dnia 7 października 2009 r. III CSK 35/09, niepubl.).

Należy zatem uznać, że Sąd Apelacyjny nie naruszył art. 91 k.p.c., art. 60

w zw. z art. 99 § 1 i art. 88 § 1 k.c. ani art. 84 § 1 i 2 w zw. z art. 88 § 1 k.c.

i art. 104 k.c. przez przyjęcie, że pełnomocnictwo do złożenia oświadczenia

o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem

błędu może być udzielone także w sposób dorozumiany i że powodowie udzielili

swojemu pełnomocnikowi procesowemu w sposób dorozumiany także

pełnomocnictwa do złożenia takiego oświadczenia, co wynika z zaakceptowania

przez nich złożenia przez tego pełnomocnika przedmiotowego oświadczenia

w piśmie procesowym wniesionym w ich obecności na rozprawie.

Zarzuty kasacyjne naruszenia powyższych przepisów są zatem nieuzasadnione.

Inaczej natomiast przedstawia się kwestia możliwości udzielenia w sposób

dorozumiany pełnomocnictwa do przyjęcia oświadczenia drugiej strony o uchyleniu

się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu.

Jak słusznie stwierdził Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 12 października

2007 r. V CSK 171/07, (niepubl.), z dnia 10 sierpnia 2010 r. I PK 56/10

(OSNP 2011/23-24/295), z dnia 21 października 2010 r. IV CSK 120/10 i z dnia

17 listopada 2010 r. I CSK 75/2010 r. I CSK 75/10, (niepubl.), udzielenie

pełnomocnictwa procesowego nie obejmuje umocowania do przyjęcia w imieniu

mocodawcy oświadczenia drugiej strony o uchyleniu się od skutków prawnych

oświadczenia woli, a ponieważ przyjęcie przez stronę takiego oświadczenia drugiej

strony czynności prawnej wywołuje dla przyjmującej niekorzystne skutki w jej sferze

materialnoprawnej, nie można domniemywać, z akceptowania przez stronę

czynności procesowych jej pełnomocnika procesowego, że akceptuje ona też

przyjęcie przez niego w jej imieniu, sprzecznego z jej interesem prawnym,

oświadczenia przeciwnika o uchyleniu się od skutków prawnych wadliwego

15

oświadczenia woli. Nie ma więc podstaw w takiej sytuacji do przyjęcia

domniemanego udzielenia pełnomocnikowi procesowemu pełnomocnictwa także

materialnoprawnego do przyjęcia oświadczenia woli przeciwnika o uchyleniu się

od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu.

Takie oświadczenie wymaga zatem dla swej skuteczności doręczenia stronie

osobiście, tak by mogła zapoznać się z jego treścią lub doręczenia go

pełnomocnikowi ustanowionemu przez stronę do tej szczególnej czynności

prawnej.

Trafne są zatem kasacyjne zarzuty naruszenia art. 61 § 1 zd. 1 k.c., art. 91

k.p.c. oraz art. 84 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 88 § 1 k.c. w wyniku stwierdzenia przez

Sąd Apelacyjny skuteczności złożonego przez powodów oświadczenia o uchyleniu

się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu.

Oświadczenie to bowiem doręczone zostało jedynie pełnomocnikowi procesowemu

strony pozwanej, którego pełnomocnictwo procesowe nie upoważniało z mocy

art. 91 k.p.c. do przyjęcia takiego oświadczenia i który nie złożył pełnomocnictwa

szczególnego wymaganego w tym przedmiocie, a udzielenia takiego

pełnomocnictwa nie można domniemywać na podstawie nie kwestionowania przez

pozwanego czynności procesowych pełnomocnika. Ponieważ przedmiotowe

oświadczenie powodów nie zostało doręczone osobiście pozwanemu Syndykowi

Masy Upadłości, nie można uznać, w świetle art. 61 § 1 w zw. z art. 88 k.c.,

że zostało ono skutecznie złożone.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816

k.p.c.

uchylił zaskarżony wyrok i zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji przez oddalenie

powództwa. Na podstawie art. 98 w zw. z art. 108 § 1 w zw. z art. 391 § 1 i art.

39821

k.p.c. orzeczono o kosztach postępowania.