V CSK 21/12

Sygn. akt V CSK 21/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa B. F.

przeciwko O. M. i S. W.-M.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 grudnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 lipca 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy, wyrokiem z dnia 24 lutego 2011 r., utrzymał w mocy swój

wyrok zaoczny z dnia 20 listopada 2008 r., którym zasądzono od pozwanych O. M.

i S. W.-M. solidarnie na rzecz powoda B. F. 100.000 zł z ustawowymi odsetkami od

dnia 19 października 2007 r.

Ustalił, że między pozwanymi, pozostającymi w związku małżeńskim, a K. F.

została zawarta w 2007 r. umowa zlecenia, na mocy której K.F. zobowiązał się do

wykonania czynności formalnych pozwalających na uzyskanie przez pozwanych

kredytu na zakup nieruchomości położonej w W. i na modernizację tej

nieruchomości. Strony umówiły się, że należne K. F. wynagrodzenie w wysokości

6% od kwoty udzielonego kredytu zostanie mu wypłacone przez pozwanych po

otrzymaniu kredytu. Pozwani uzyskali kredyt w wysokości 2.100.000 zł, ale kredyt

ten został częściowo przelany na konto sprzedającego nieruchomość, a reszta

miała być wypłacana wraz z przedstawianiem faktur za modernizację

nieruchomości. Pozwani nie uzyskali tym samym gotówki umożliwiającej im

spełnienie zobowiązania wypłaty wynagrodzenia K. F. K. F. zaproponował zatem

pozwanym zakup od niego działki pod P., przy czym na zakup tej nieruchomości

ponownie miał zostać udzielony kredyt, a zawyżenie ceny sprzedaży nieruchomości

sprawić miało, że wynagrodzenie w wysokości 126.000 zł zostanie K. F. wypłacone

wraz z wypłatą przez kredytujący bank ceny sprzedaży nieruchomości. Jako

zabezpieczenie należności przypadającej K. F. pozwani wręczyli mu w dniu 22

września 2007 r. weksel in blanco uzgadniając, że zostanie on zwrócony

pozwanym, gdy bank przeleje pieniądze na rzecz K. F. tytułem zapłaty ceny za

nieruchomość. W dniu 14 września 2007 r. pozwani zawarli umowę sprzedaży, a w

dniu 12 października 2007 r. umowę przeniesienia własności nieruchomości w S.

za cenę 340.000 zł. Transakcja ta została zawarta między pozwanymi jako

nabywcami, a M. K. J. z domu F., która była właścicielką sprzedawanej

nieruchomości. W imieniu sprzedającej umowę z pozwanymi zawierał jej ojciec A.

F. - brat K. F.

3

Powód prowadzi działalność gospodarczą pod firmą E., a pełnomocnikiem

tej firmy jest K. F. - ojciec powoda. W lutym 2008 r. K. F., jako pełnomocnik B. F.,

powiadomił pozwanych, że B. F. jest posiadaczem weksla własnego bez protestu

wystawionego przez pozwanych w dniu 22 września 2007 r. z terminem płatności

na 18 października 2007 r. na kwotę 100.000 zł i wezwał pozwanych do zapłaty tej

kwoty. Pozwani nie zapłacili należności z weksla, zawiadomili natomiast

prokuraturę o podejrzeniu popełnienia przestępstwa przez K. F. i B. F.

polegającego na wypełnieniu weksla in blanco na kwotę 100.000 zł i puszczeniu go

do obrotu pomimo braku podstaw ku temu.

Wobec bezsporności faktów istnienia zobowiązania pozwanych do zapłaty K.

F. wynagrodzenia w wysokości 126.000 zł i zabezpieczenia wykonania tego

zobowiązania wystawionym przez pozwanych wekslem in blanco, spór sprowadzał

się do oceny zarzutu pozwanych, czy dokonali oni zapłaty należności

przysługującej K. F. Sąd Okręgowy uznał, że pozwani nie wykazali, iż ich

zobowiązanie zostało spełnione. W szczególności pozwani nie udowodnili, że

spełnienie zobowiązania wobec K. F. nastąpiło poprzez zakup od niego

nieruchomości pod P., gdyż pozwani nie kupili od K. F. żadnej nieruchomości.

Pozwani kupili nieruchomość od M. K. J. za ustaloną w akcie notarialnym cenę i w

dokumencie tym nie ma jakiejkolwiek informacji, aby sprzedająca nieruchomość M.

J. z uzyskanej ceny sprzedaży przekazywała K. F. kwotę 126.000 zł tytułem zapłaty

zobowiązania pozwanych. W konsekwencji, skoro pozwani nie udowodnili, aby ich

zobowiązanie wekslowe wygasło na skutek spełnienia przez nich świadczenia, do

zabezpieczenia którego weksel in blanco został wystawiony, a żadnych zarzutów

co do ważności weksla pozwani nie złożyli, Sąd Okręgowy utrzymał w mocy na

podstawie art. 347 k.p.c. wydany w sprawie wyrok zaoczny.

Na skutek apelacji wniesionych przez pozwanych Sąd Apelacyjny, wyrokiem

z dnia 13 lipca 2011 r., zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że uchylił

wyrok zaoczny tego Sądu z dnia 20 listopada 2008 r. i oddalił powództwo.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, pozwani mogli podnieść w postępowaniu

zarzuty ze stosunku podstawowego. Pozwani podnieśli, że powód, będąc synem K.

F., któremu weksel został wręczony przez pozwanych i który został wpisany na

4

wekslu jako remitent, powinien i mógł wiedzieć o warunkach, które upoważniały

posiadacza weksla do jego wypełnienia. Tym bardziej, że K. F. jest pełnomocnikiem

powoda w prowadzonej przez niego działalności gospodarczej, a weksel został

indosowany na rzecz powoda ze wskazaniem prowadzonej przez niego działalności

gospodarczej, nadto wezwanie do zapłaty sumy wekslowej zostało skierowane do

pozwanych przez K. F. jako pełnomocnika B. F. Skoro powód, reprezentowany

przez profesjonalnego pełnomocnika, nie wypełnił spoczywających na nim

powinności z art. 210 § 2 k.p.c., to musi ponieść prawne konsekwencje, wynikające

z art. 230 k.p.c., zgodnie z którym sąd może uznać za przyznane fakty, co do

których nie wypowiedziała się strona przeciwna. Z tych względów pozwani nie byli

obciążeni ciężarem dowodu faktu, że powód, na rzecz którego K. F. indosował

weksel niezupełny w chwili wystawienia, miał świadomość tego, że pozwani

wręczyli powodowi weksel in blanco na zabezpieczenie obowiązku zapłaty na rzecz

K. F. wynagrodzenia w wysokości 126.000 zł. Stosunek bliskiego pokrewieństwa

między powodem i K. F. oraz więź wynikająca z udzielonego przez powoda K. F.

pełnomocnictwa do prowadzenia firmy powoda dodatkowo uzasadnia uznanie, że

powód mógł z łatwością dowiedzieć się o treści upoważnienia K. F. do wypełnienia

weksla. Powód był w stanie również ustalić, czy weksel został wypełniony zgodnie

z porozumieniem.

Jakkolwiek słusznie przyjął Sąd Okręgowy, że pozwani nie wykazali,

że zawarli umowę z K. F., na mocy której nabyli od niego nieruchomość w

Sypniewie, to jednocześnie zgromadzony w sprawie materiał dowodowy uzasadnia

uznanie, że transakcja nabycia przez pozwanych nieruchomości w S. została

zainicjowana przez K. F., a jedynym jej celem było uzyskanie kredytu, dzięki

któremu pozwani mogliby zapłacić umówione wynagrodzenie K. F. Pozwani

przystali na proponowaną cenę sprzedaży, która celowo została przez strony

zawyżona w stosunku do wartości rynkowej, by K. F. mógł z ceny nieruchomości

potrącić swoją należność przypadającą od pozwanych, której płatność

zabezpieczyli oni wekslem in blanco. Pozwani nabyli nieruchomość w S. za

zawyżoną cenę, zgodnie z warunkami transakcji przygotowanymi przez K. F. w

przekonaniu, że z dokonanego przez bank przelewu na konto właściciela

nieruchomości K. F. uzyska spłatę należności przypadającej od pozwanych.

5

Poprzez nabycie nieruchomości w S. wskazanej przez K. F. na warunkach przez

niego opracowanych doszło do zwolnienia pozwanych z długu w postaci obowiązku

zapłaty K. F. kwoty 126.000 zł. Tym samym brak było podstaw do wypełnienia

weksla zabezpieczającego wykonanie tego zobowiązania, skoro pozwani spełnili

warunki porozumienia z K. F. odnośnie do sposobu zapłaty na jego rzecz

umówionego wcześniej wynagrodzenia. Wobec wypełnienia weksla in blanco

niezgodnie z porozumieniem pozwani nie stali się zobowiązani wekslowo.

Z tych względów Sąd Apelacyjny zaskarżony wyrok na mocy art. 386 § 1

k.p.c. zmienił, uchylając, zgodnie z art. 347 k.p.c., wyrok zaoczny i oddalając

powództwo.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniósł powód, który

zaskarżył go w całości. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzucił

naruszenie:

- art. 10 rozporządzenia Prezydenta z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo

wekslowe poprzez jego błędną interpretację, a w konsekwencji również

błędne zastosowanie polegające na przyjęciu, że powód nabył weksel w złej

wierze albo przy nabyciu dopuścił się rażącego niedbalstwa, w związku

z czym istniały podstawy do uznania zarzutów pozwanych dotyczących

stosunku podstawowego;

- art. 6 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu,

że wobec błędnego ustalenia Sądu na temat braku wypowiedzi powoda co

do okoliczności faktycznych, pozwani byli zobowiązani do udowadniania

okoliczności związanych z wypełnieniem weksla i nabyciem go przez

powoda;

- art. 508 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na

przyjęciu, że pozwani zostali zwolnieni z długu przez K. F.;

- art. 392 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na

przyjęciu, że pozwani zawarli porozumienie z M. J., na mocy którego część

kwoty uzyskanej przez M. J. z tytułu sprzedaży nieruchomości, miałaby

zostać przelana na konto K. F. tytułem jego rozliczeń z pozwanymi wskutek

czego pozwani mieliby zostać zwolnieniu z długu wobec K. F.

6

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucili naruszenie:

- art. 210 § 2 k.p.c. w zw. z art. 230 k.p.c. poprzez ich błędne zastosowanie

polegające na uznaniu, że powód nie wypowiedział się co do twierdzeń

strony pozwanej dotyczących okoliczności nabycia przez niego

wypełnionego weksla, podczas gdy m.in. w piśmie procesowym z dnia

18 września 2009 r., powód zaprzeczył jakoby przy nabyciu weksla miał

działać na szkodę pozwanych;

- art. 328 § 2 in fine w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. polegające na niewskazaniu

podstawy prawnej orzeczenia, w oparciu o którą pozwani mieliby zostać

rzekomo zwolnieni z długu wobec K. F., co powodowałoby upadek podstawy

do wypełnienia przez K. F. weksla in blanco wystawionego przez

pozwanych.

Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według art. 10 prawa wekslowego, jeżeli weksel niezupełny w chwili

wystawienia, uzupełniony został niezgodnie z zawartym porozumieniem, nie można

wobec posiadacza zasłaniać się zarzutem, że nie zastosowano się do tego

porozumienia, chyba że posiadacz nabył weksel w złej wierze albo przy nabyciu

dopuścił się rażącego niedbalstwa. Przepis ten ma zastosowanie do sytuacji, gdy

przedmiotem nabycia był już weksel wypełniony i przeniesiony na inną osobę

w drodze indosu (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 5 lutego 1998 r., III CKN

342/97, OSNC 1998, nr 9, poz. 141, z dnia 21 września 2006 r., I CSK 130/06,

OSNC 2007, nr 6, poz. 93, z dnia 23 października 2008 r., V CSK 71/08 Lex

nr 485921), co ma związek z funkcją tego przepisu. Służy on ochronie dłużników

wekslowych, ale jednocześnie bezpieczeństwu obrotu wekslowego, gdyż nabywca

tego weksla powinien być chroniony przed zarzutami wypełnienia weksla

niezgodnie z porozumieniem z uwagi na to, że istotne znaczenie ma dla niego treść

weksla, a nie treść porozumienia łączącego dłużnika wekslowego i odbiorcę

weksla, który jest jego zbywcą (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

23 października 2008 r., V CSK 71/08). Wobec posiadacza tak nabytego weksla nie

7

można w zasadzie zasłaniać się zarzutem, że nie zastosowano się do

porozumienia, a posiadacz nie ma co do zasady powinności sprawdzenia u osoby

podpisanej na wekslu prawidłowości treści weksla. Od tej zasady są dwa wyjątki

przewidziane w art. 10 prawa wekslowego. Pierwszy, dotyczy sytuacji, gdy

posiadacz weksla nabył go w złej wierze, tj. gdy w chwili jego nabycia wiedział,

że weksel został uzupełniony w sposób niezgodny z porozumieniem na niekorzyść

osoby, która weksel podpisała. Drugi, dotyczy sytuacji, gdy nabywca weksla

wprawdzie nie wiedział o tym, że weksel został uzupełniony niezgodnie

z porozumieniem, ale mógłby się o tym łatwo dowiedzieć w danych

okolicznościach, gdyby dołożył należytej staranności (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 18 stycznia 2006 r., V CSK 29/05, Lex nr 490440,

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 2009 r., I CSK 297/08,

OSNC-ZD 2009, nr 3, poz. 86). Skutkiem tego przepisu na płaszczyźnie

procesowej jest to, że dłużnika wekslowego (zgodnie z art. 6 k.c.) obciąża

ciężar udowodnienia okoliczności uzasadniających zastosowanie art. 10 Prawa

wekslowego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 października 2008 r.,

V CSK 71/08).

W skardze kasacyjnej trafnie podniesiono, że Sąd Apelacyjny błędnie

przyjął, iż wskutek naruszenia przez powoda obowiązku procesowego

wynikającego z art. 210 § 2 k.p.c. zachodziła podstawa do zastosowania w sprawie

art. 230 k.p.c., tj. uznania za przyznanych przez powoda faktów podnoszonych

przez pozwanych w sprzeciwach wniesionych od wyroku zaocznego,

a w następstwie tego przyjęcia również, iż pozwani nie byli obciążeni ciężarem

dowodu, iż powód, na rzecz którego K. F. indosował weksel niezupełny w chwili

wystawienia, miał świadomość tego, że pozwani wręczyli powodowi weksel in

blanco na zabezpieczenie obowiązku zapłaty na rzecz K. F. wynagrodzenia w

wysokości 126.000 zł. Powód, jak zasadnie podniesiono w skardze kasacyjnej, w

piśmie procesowym z dnia 18 września 2009 r. (k. 139) odniósł się do twierdzeń

pozwanych dotyczących okoliczności nabycia przez niego weksla, zaprzeczając im

i powołał się na ochronę wynikającą z art. 10 prawa wekslowego. Niezależnie od

powyższego rozumowanie Sądu drugiej instancji było wadliwe w zakresie, w którym

Sąd ten przyjął, że niewypowiedzenie się przez powoda, co do określonych faktów

8

podniesionych przez pozwanych zmieniało ciężar dowodu w sprawie. Taka

postawa strony powodowej - pomijając, że jak wskazano wyżej nie miała miejsca -

mogła co najwyżej wpłynąć na treść ustaleń Sądu faktów istotnych dla

rozstrzygnięcia sprawy, nie mogła natomiast zmieniać ciężaru dowodu (art. 6 k.c.)

przesłanek wymienionych w art. 10 prawa wekslowego, mających znaczenie dla

oceny zasadności zarzutu pozwanych. Wskazane wyżej uchybienie procesowe

Sądu Apelacyjnego miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż w jego następstwie

Sąd Apelacyjny przyjął, naruszając art. 6 k.c. w zw. z art. 10 prawa wekslowego, że

pozwani nie byli obciążeni ciężarem dowodu jednego z faktów istotnych dla oceny,

czy zachodziły przesłanki udzielenia ochrony pozwanym na podstawie art. 10

prawa wekslowego. Z tej przyczyny nie można odeprzeć także zarzutu naruszenia

wymienionego wyżej przepisu.

W razie zaistnienia przesłanek przewidzianych w art. 10 pr. wekslowego,

istnieje możliwość podniesienia wobec nabywcy weksla zarzutu dotyczącego

wypełnienia weksla in blanco niezgodnie z treścią zawartego porozumienia

dotyczącego warunków jego wypełnienia. Weryfikacja tego zarzutu następuje

poprzez zbadanie tzw. stosunku podstawowego łączącego wystawcę weksla z jego

odbiorcą, z którego wynika (lub nie) określone roszczenie inkorporowane w treści

wypełnionego weksla. Sąd Apelacyjny, odnosząc się do stosunku podstawowego

łączącego pozwanych z K. F. przyjął, iż pozwani wywiązali się z obowiązku

spełnienia wobec niego zobowiązania w postaci zapłaty wynagrodzenia z tytułu

umowy zlecenia, które to zobowiązanie zabezpieczone było wekslem niezupełnym.

Trafnie jednak zarzucono w skardze kasacyjnej, że w tej części uzasadnienie

zaskarżonego wyroku zostało sporządzone z naruszeniem art. 328 § 2 w zw. z art.

391 § 1 k.p.c. w stopniu uniemożliwiającym dokonanie kontroli kasacyjnej

zasadności stanowiska Sądu drugiej instancji, który przyjął, że pozwani wykonali

swoje zobowiązanie wobec K. F. Przyjmując taki stan rzeczy Sąd Apelacyjny nie

dokonał jednoznacznych ustaleń dotyczących porozumienia łączącego K. F.

i pozwanych dotyczącego sposobu spełnienia przez nich swojego zobowiązania

wobec ich wierzyciela, a w konsekwencji oparł się na wykluczających się

wzajemnie konstrukcjach prawnych (zapłaty, umorzenia wierzytelności przez

potrącenie, zwolnienia z długu oraz konstrukcji umowy z udziałem osoby trzeciej)

9

prowadzących do umorzenia zobowiązania dłużnika względem wierzyciela. I tak,

w jednym miejscu uzasadnienia Sąd Apelacyjny przyjmuje, iż celem nabycia przez

pozwanych nieruchomości miało być uzyskanie kredytu, dzięki któremu pozwani

mogliby zapłacić umówione wynagrodzenie. W takim przypadku oznaczałoby to,

iż pozwani zamierzali uzyskać odpowiednio wysokie środki pieniężne z kredytu,

które pozwalałyby im spełnić świadczenie (zapłaty wynagrodzenia na rzecz K. F.)

gotówką lub w innej formie (np. przelewem). W innym miejscu uzasadnienia, wbrew

jednak temu stanowisku, Sąd Apelacyjny przyjmuje, iż „pozwani przystali także na

proponowaną cenę sprzedaży, która celowo została przez strony zawyżona w

stosunku do wartości rynkowej, by K. F. mógł z ceny nieruchomości potrącić swą

wierzytelność przypadającą od pozwanych (…)”. Konstrukcja potrącenia zakłada

jednak, że obie strony mają wobec siebie jednorodzajowe wierzytelności, które

stają się przedmiotem potrącenia (art. 498 k.c.). Tymczasem w sprawie ustalono,

że K. F. miał wierzytelność pieniężną wobec pozwanych, jednak nie ustalono, aby

pozwani posiadali wierzytelność pieniężną wobec K. F., która mogła być

przedmiotem potrącenia. Na podstawie umowy sprzedaży nieruchomości pozwani,

jako kupujący, byli zobowiązani do zapłaty uzgodnionej ceny na rzecz sprzedawcy

nieruchomości (M. K. J.). Sąd Apelacyjny przyjmuje dalej, że pozwani nabyli

nieruchomość za zawyżoną cenę w przekonaniu, że z dokonanego przez bank

przelewu na konto właściciela nieruchomości K. F. uzyska spłatę należności

przypadającej od pozwanych. Ponieważ jednak środki pieniężne otrzymała od

pozwanych M. K. J., do umorzenia długu pozwanych względem K. F. mogłoby

dojść wówczas, gdyby M. K. J. zobowiązała się względem pozwanych, że zwolni

ich z długu wobec K. F. (umowa, o której mowa w art. 392 k.c.) i zobowiązanie to

wykonała względnie gdyby pomiędzy pozwanymi i K. F. zostało zawarte

porozumienie, na podstawie którego świadczenie, które przypadało K. F. od

pozwanych miało zostać spełnione na rzecz osoby trzeciej – M. K. J. (umowa,

o której mowa w art. 393 k.c.). Sąd Apelacyjny uznaje jednak w dalszej części

uzasadnienia, że na warunkach opracowanych przez K. F. doszło do zwolnienia

pozwanych z długu w postaci obowiązku zapłaty K. F. kwoty 126.000 zł.

Z przedstawionych wyżej ustaleń i ocen Sądu drugiej instancji nie wynika

więc ani treść porozumienia zawartego pomiędzy pozwanymi i K. F. dotycząca

10

sposobu spełnienia przez pozwanych świadczenia pieniężnego, ani sposób

spełnienia przez nich tego świadczenia, co nie pozwala także na odparcie

podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia prawa materialnego - art.

508 i art. 392 k.c. Odnośnie do zarzutu naruszenia art. 508 k.c. dodatkowo należy

podnieść, że istota tej umowy polega na tym, iż ostatecznie nie dochodzi do

zaspokojenia interesu wierzyciela, który zwalnia dłużnika, za jego zgodą, z długu.

Zastosowanie tej konstrukcji w sprawie jest sprzeczne z twierdzeniami samych

pozwanych, którzy nie podnieśli zarzutu zwolnienia ich z długu, lecz zarzut

spełnienia świadczenia, co wyklucza zastosowanie w sprawie art. 508 k.c.

Z tych względów na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w zw.

z art. 39821

k.p.c. orzeczono, jak w sentencji.

jw