V CSK 25/12

Sygn. akt V CSK 25/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa "S.Polska" Sp. z o.o.

przeciwko D. T. i M. T.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 grudnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego w C.

z dnia 31 sierpnia 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu w C., pozostawiając temu

Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy, rozpoznając sprawę ponownie,

oddalił apelację powódki od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 27 kwietnia 2011 r.,

którym po ponownym rozpoznaniu sprawy oddalone zostało powództwo „S.-Polska”

Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością o zapłatę przez D. T. i M. T. kwoty

88531,86 zł.

Rozstrzygnięcie to oparł na następujących ustaleniach i wnioskach:

Powódka i pozwani, prowadzący działalność gospodarczą w ramach spółki cywilnej

pod firmą P.P.H.U. „E.-M.”, w okresie od 30 sierpnia do 27 grudnia 2007 r.

współpracowali w zakresie sprzedaży artykułów elektrycznych. Za zakupiony od

powódki towar pozwani zobowiązani byli do zapłaty łącznie kwoty 88787,69 zł,

która wynikała z wystawionych faktur VAT, określających również odroczenie

terminów płatności. Przedstawiciel handlowy powódki S. M. złożył pozwanym

zamówienie, obejmujące nabycie przez nich towaru od J. W. prowadzącego

działalność w ramach firmy „A.” i następnie sprzedania go powódce.

W odniesieniu do zamówionego przez pozwanych towaru J. W. wystawił fakturę,

obejmującą cenę i termin zapłaty. Pozwani nie odebrali towaru od sprzedawcy,

poprzestając na zapewnieniu, że towar do nich dotarł. Następnie w dniu 13 grudnia

2007 r. pozwani wystawili fakturę obejmującą sprzedane powódce towary za cenę

88531,86 zł, którą podpisał S. M. W dniu 21 czerwca 2007 r. S. M. zwrócił się do

powódki o przyznanie J. W., prowadzącemu Przedsiębiorstwo Wielobranżowe „A.”,

kredytu kupieckiego, powołał się na wcześniejszą z nim współpracę. Powódka

zaufała swojemu pracownikowi i wyraziła zgodę na sprzedaż J. W. towaru

kupionego od pozwanych, była przekonana, że towar został mu przekazany z

magazynu pozwanych i w dniu 28 grudnia 2007 r. obciążyła go należnością

określoną w fakturze na kwotę 93030,66 zł. Po upływie terminów płatności za

towary kupione przez pozwanych od powódki doszło do porozumienia pomiędzy

stronami, że rozliczenie zostanie dokonane poprzez kompensatę wzajemnych

należności. Pozwani w dniu 22 kwietnia 2008 r. przedstawili do potrącenia swoją

wierzytelność objętą fakturą z dnia 13 grudnia 2007 r., na co powódka wyraziła

3

zgodę i doszło do wzajemnego potrącenia wierzytelności oraz jednoczesnego

rozliczenia zobowiązań według stanu na dzień 28 grudnia 2007 r. Po uzyskaniu

wiedzy o tym, że towar wyszczególniony w fakturze wystawionej przez pozwanych

w rzeczywistości nie istnieje i odmowie zapłaty przez J. W., powódka

skierowała do pozwanych pismo z dnia 9 maja 2008 r., zawierające oświadczenie o

uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia o potrąceniu i jednocześnie

wezwała pozwanych do zapłaty kwoty 88531,86 zł. Pozwani odmówili zapłaty,

podając że rozmowy dotyczące zakupu towarów prowadzili ze S. M., a powódka

miała czas przed złożeniem oświadczenia o potrąceniu do sprawdzenia, czy

otrzymała towar. W dniu 21 lipca 2008 r. powódka złożyła doniesienie do

Prokuratury Rejonowej o podejrzeniu popełnienia przestępstwa przez S. M.,

polegającego na doprowadzeniu do niekorzystnego dla niej rozporządzenia

mieniem przez wprowadzenie jej w błąd. Pokrzywdzenia upatrywała w wystawieniu

faktury J. W. oraz w uiszczeniu, w formie potrącenia wzajemnych wierzytelności,

należności na rzecz pozwanych określonych w fakturze nr 1525/2007. Wyrokiem z

dnia 3 listopada 2009 r., Sąd Rejonowy uznał S. M. winnym popełnienia czynu

polegającego na tym, że w dniu 28 grudnia 2007 r., będąc przedstawicielem

handlowym „S.-POLSKA” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, działając w

celu osiągnięcia korzyści majątkowej, doprowadził tę Spółkę do niekorzystnego

rozporządzenia kwotą 93939,66 zł przy transakcji sprzedaży towaru objętego

fakturą VAT nr 72056652 - po uprzednim wprowadzeniu w błąd, co do możliwości

sprzedaży uprzednio zakupionego od firmy E.-M. towaru prowadzącemu firmę PW

A. oraz faktu istnienia przedmiotu sprzedaży i jego dostarczenia kupującemu. Poza

wymierzeniem oskarżonemu kary 10 miesięcy pozbawienia wolności z

warunkowym zawieszeniem jej wykonania na 3 letni okres próby, orzeczony

został wobec niego środek karny w postaci obowiązku naprawienia

wyrządzonej przestępstwem szkody (w całości) poprzez zapłatę na rzecz

pokrzywdzonej Spółki „S.-POLSKA” kwoty 93939,66 zł. Obrót nieistniejącym

towarem przebiegał w ten sposób, że J. W. zawarł umowę sprzedaży z pozwanymi,

którzy sprzedali towar powódce, a ona miała go sprzedać J. W. Pozwani nie

przedstawili dowodu, że towar objęty fakturą z dnia 13 grudnia 2007 r. został

dostarczony powódce. Wierzytelność pozwanych związana z jego sprzedażą w

4

rzeczywistości nie istniała. Sąd Okręgowy uznał, że podniesiony przez pozwanych

zarzut potrącenia tej wierzytelności z wierzytelnością powódki byłby bezzasadny,

gdyby nie wiążąca moc dowodowa prawomocnego wyroku skazującego S. M. za

popełnione przestępstwo. Orzeczony względem niego środek karny, nakładający

na niego obowiązek zapłaty odszkodowania, które obejmowało również należność

określoną fakturą nr 1525/2007, przedstawioną przez pozwanych do potrącenia

z wierzytelnością powódki, wskazuje, że powódka nie może twierdzić, iż nadal

przysługuje jej roszczenie wobec pozwanych. Nie można również utrzymywać,

że zachodzi odpowiedzialność pozwanych i S. M. na zasadach solidarności

nieprawidłowej, skoro powództwo nie zostało skierowane przeciwko sprawcy

przestępstwa. Nie było podstaw do przyjęcia, że podstawą prawną roszczenia

powódki jest art. 405 k.c., ponieważ wynika ono z art. 535 k.c. W tej sytuacji zapłata

szkody wynikłej z zawartej przez strony umowy nastąpiła poprzez zasądzenie tej

kwoty od sprawcy szkody, a zatem wygasło roszczenie w stosunku do

pozwanych.

Powódka w skardze kasacyjnej powołała się na naruszenie przepisów

postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy przez: błędną wykładnię art. 11

k.p.c. i przyjęcie związania wyrokiem karnym oraz jej oświadczeniem złożonym

w zawiadomieniu o przestępstwie; niezastosowanie art. 378 § 1 w związku z art.

386 § 4 k.p.c. i nieustosunkowanie się przez Sąd Okręgowy do zarzutu

sprzeczności ustaleń z treścią zebranego materiału, polegającej na uznaniu,

że wyrok karny ma wpływ na zasadność roszczenia oraz zarzutu nierozpoznania

istoty sprawy, z uwagi na nieustosunkowanie się do jej żądań, wynikających

z zawartych przez strony umów sprzedaży. Z uchybieniem obowiązku

przewidzianego art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. nie doszło do

wyjaśnienia podstawy prawnej orzeczenia. Naruszenie prawa materialnego dotyczy

błędnej wykładni art. 535 w związku z art. 354 k.c. polegającej na przyjęciu,

że zapłata ceny nastąpiła poprzez zasądzenie kwot (ceny sprzedaży) od sprawcy

szkody, co spowodowało wygaśnięcie roszczenia w stosunku do pozwanych.

Nieprawidłowa wykładnia art. 88 § 1 w związku z art. 84 § 1 k.c. obejmuje przyjęcie,

że uchylenie się przez powódkę od skutków prawnych oświadczenia woli

o potrąceniu nie było skuteczne, z uwagi na złożenie przez nią określonych

5

oświadczeń w postępowaniu karnym. Przyjęcie, że wydanie wyroku

uwzględniającego powództwo prowadzi do bezpodstawnego wzbogacenia jest

następstwem błędnej wykładni art. 405 k.c. Skarżąca domagała się uchylenia

wyroków Sądów obu instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Rejonowemu, ewentualnie uchylenia tych wyroków i uwzględnienia jej

powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona, ponieważ Sąd Okręgowy dokonał

błędnej wykładni art. 11 k.p.c., art. 88 § 1 w związku z art. 84 § 1 k.c., art. 535

w związku z art. 354 § 1 k.c. i nie rozpoznał zgłoszonego powództwa.

Strony łączyły umowy sprzedaży towarów, które są podstawą zgłoszonego

powództwa. Powódka zaakceptowała propozycję pozwanych z dnia 22 kwietnia

2008 r., żeby zapłata za te towary nastąpiła przez potrącenie wzajemnych

wierzytelności stron. W piśmie z dnia 9 maja 2008 r. powódka złożyła oświadczenie

o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia o potrąceniu swojej

wierzytelności z przedstawioną przez pozwanych wierzytelnością, powołując się na

działanie pod wpływem błędu co do nabycia towarów od pozwanych

i obowiązku zapłaty oraz wezwała ich do zapłaty za sprzedane im towary.

To oświadczenie powódki podlegało ocenie w kontekście spełnienia przesłanek

przewidzianych art. 84 w związku z art. 88 k.c. Warunkiem istotności błędu

w rozumieniu art. 84 § 2 k.c. jest niezgodne z rzeczywistością wyobrażenie o treści

czynności prawnej, zarówno jej podstawy faktycznej lub prawnej, jak i każdego ich

elementu, które było przyczyną złożenia oświadczenia woli, przy uwzględnieniu

tego, że gdyby składający oświadczenie znał treść rzeczywistą, nie złożyłby tego

oświadczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2010 r., I CSK

595/09, niepubl.). Między błędem a oświadczeniem woli powinien istnieć związek

przyczynowy. Nie ma znaczenia, czy błąd odnosi się do faktów poprzedzających

zawarcie stosunku prawnego, towarzyszących jego zawarciu, czy też jego skutków.

O istotności błędu przesądzać muszą kryteria obiektywne, odnoszone do oceny

rozsądnego człowieka, który znając prawdziwy stan rzeczy, nie złożyłby

oświadczenia woli tej treści, a jej podstawą powinien być całokształt okoliczności,

6

w tym również rozważenie interesów stron stosunku prawnego (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2005 r., IV CSK 799/04, OSNC 2006, nr 5,

poz. 94). Stosownie do art. 84 § 1 zdanie drugie k.c., możliwość powołania się

na to, że oświadczenie złożone innej osobie obarczone było błędem co do

okoliczności faktycznych lub prawa istnieje tylko wtedy, gdy błąd był wywołany

przez tę osobę, nawet bez jej winy albo gdy wiedziała ona o błędzie lub

mogła z łatwością błąd zauważyć (kwestia nieodpłatności czynności prawnej jest

bezprzedmiotowa w rozpoznawanej sprawie). Chodzi tu o postawę adresata

oświadczenia woli, polegającą na pewnego rodzaju współdziałaniu w zaistnieniu

wadliwości czynności prawnej. Konieczną jest zatem ocena postępowania, stan

wiedzy, i przyczynowości zachowania adresata oświadczenia. Wywołanie błędu

w rozumieniu art. 84 § 1 k.c. wyczerpuje się przez każde zachowanie adresata

oświadczenia, które po stronie składającego to oświadczenie skutkowało fałszywym

wyobrażeniem co do czynności prawnej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

9 czerwca 2006 r., IV CSK 169/05, niepubl.). Nie jest wymagane stwierdzenie,

że zachowanie drugiej strony stosunku prawnego było wyłączną przyczyną błędu,

wystarczająca jest współprzyczyna (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

12 października 2000 r., IV CKN 144/00, OSNC 2001, nr 4, poz. 60). Następstwem

spełnienia przesłanek prawnej doniosłości błędu, określonych w art. 84 k.c., jest

wzruszenie czynności prawnej dokonanej pod wpływem błędu, przez złożenie przez

działającego pod wpływem błędu oświadczenia o uchyleniu się od skutków

prawnych złożonego oświadczenia, zgodnego z wymaganiami objętymi art. 88 k.c.,

które doprowadza do unieważnienia ex tunc tej czynności prawnej (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 listopada 2003 r., V CK 477/02, niepubl.; wyrok z dnia

13 stycznia 2010 r., II CSK 239/09, niepubl.). Rozstrzygnięcie sądu, czy uchylenie

się było uzasadnione, może nastąpić w każdym postępowaniu, w którym

skuteczność oświadczenia woli ma znaczenie w sprawie. W razie sporu sąd bada,

czy spełnione zostały przesłanki błędu prawnie doniosłego i czy uchylenie się

od skutków oświadczenia woli nastąpiło w sposób prawem przewidziany

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2005 r., III CK

48/05, niepubl.). Ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego, wiążące w postępowaniu

kasacyjnym (art. 39813

§ 2 k.p.c.), dawały podstawę do przyjęcia, że oświadczenie

7

powódki o potrąceniu wierzytelności z tytułu ceny za towary sprzedane pozwanym

z ich wierzytelnością dotyczącą towarów od nich nabytych złożone było pod

wpływem błędu co do związania umową sprzedaży, wydania towaru i istnienia

zobowiązania do zapłaty ceny określonej w przedłożonej fakturze.

Złożone pozwanym oświadczenie o potrąceniu prowadzącym do umorzenia

wierzytelności obu stron, stosownie do art. 499 k.c., było następstwem

zapewnienia, że towary były zamówione i wydane powódce. Działając w zaufaniu

do pozwanych, potwierdzonym podpisem złożonym na fakturze przez S. M.,

powódka pozostawała w uzasadnionym okolicznościami przekonaniu, że jest

zobowiązana do zapłaty ceny. Po wykryciu błędu złożyła oświadczenie o uchyleniu

się od skutków prawnych oświadczenia o potrąceniu wierzytelności, które nie

zostało odwołane.

W art. 11 k.p.c. uregulowane zostały kwestie mocy wiążącej wyroku karnego

w postępowaniu cywilnym, która oznacza, że w sprawie cywilnej niedopuszczalne

jest dokonywanie jakichkolwiek własnych ustaleń co do okoliczności, którymi sąd

jest związany w postępowaniu cywilnym. Nie mogą być w postępowaniu cywilnym

dokonywane ani pominięte ustalenia faktyczne odnoszące się do osoby sprawcy,

przedmiotu przestępstwa i czynu przypisanego sprawcy. Okoliczności te nie

mogą być przedmiotem postępowania dowodowego ani oceny sądu (por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 2003 r., II CK 91/02, niepubl.; z dnia

17 czerwca 2005 r., III CK 642/04, niepubl.; z dnia 5 grudnia 2008 r., III CSK

191/08, OSP 2010, nr 1, poz. 2; z dnia 17 czerwca 2005 r., III CK 642/04, niepubl.;

z dnia 5 marca 2009 r., II CSK 484/08, niepubl.; z dnia 10 lutego 2010 r., V CSK

267, niepubl.; z dnia 25 czerwca 2010 r., I CSK 520/09, niepubl.; z dnia

23 listopada 2011 r., IV CSK 142/11; z dnia 2 lutego 2012 r., II CSK 330/11).

Prejudycjalność związania ustaleniami wyroku karnego dotyczy sytuacji, w których

poszkodowany czynem niedozwolonym, stanowiącym także przestępstwo,

dochodzi roszczeń odszkodowawczych w postępowaniu cywilnym po wydaniu

prawomocnego wyroku skazującego w postępowaniu karnym lub gdy chodzi

o inne, niż obowiązek odszkodowawczy, skutki cywilne skazania. Badanie, czy

w sprawie cywilnej ma zastosowanie art. 11 k.p.c. obejmuje ocenę, czy występują

łącznie wszystkie elementy w tym przepisie wskazane, a zatem czy

8

w postępowaniu karnym wydany został prawomocny wyrok skazujący za

przestępstwo, którego popełnienie, jako okoliczność faktyczna, ma znaczenie dla

rozstrzygnięcia sprawy cywilnej. Związanie sądu cywilnego nie rozciąga się na

inne, niż wskazane w wymienionym przepisie okoliczności, a zatem nie zwalnia

tego sądu od obowiązku zbadania wpływu popełnienia przestępstwa na

dochodzone roszczenie (por. wyrok z dnia 26 marca 2003 r., II CK 91/02).

W rozpoznawanej sprawie nie było podstaw do uznania, że prawomocny wyrok

skazujący S. M. za popełnienie opisanego w nim przestępstwa oraz zasądzający

odszkodowanie na rzecz powódki był okolicznością faktyczną wpływającą na

rozstrzygnięcie sporu. Zgłoszone powództwo oparte jest na niezwiązanym z

popełnionym przestępstwem stanie faktycznym i podstawą odpowiedzialności

pozwanych, skoro wywodzone jest z łączących strony umów sprzedaży towarów.

Uchylenie się przez powódkę od skutków prawnych oświadczenia o potrąceniu

spowodowało oderwanie dochodzonego roszczenia od rozliczeń z transakcją

łączącą pozwanych z J. W. Nietrafne jest stanowisko Sądu Okręgowego, że

złożony przez pozwanych zarzut potrącenia byłby bezzasadny i byliby oni

zobowiązani do zapłaty ceny za kupione od powódki towary, gdyby nie ustalenia

prawomocnego wyroku karnego, wiążące w oparciu o art. 11 k.p.c., w

rozpoznawanej sprawie. Nie uwzględnia ono skutków wywołanych uchyleniem się

przez powódkę od oświadczenia woli o potrąceniu wierzytelności, polegających na

tym, że wierzytelności powódki z tytułu sprzedaży towarów pozwanym nie zostały

zaspokojone i nie istnieje jej zobowiązanie względem pozwanych. Nie ma podstaw

do przyjęcia, że skutki te zostały uchylone treścią wyroku karnego. Zasądzone od

S. M. odszkodowanie nie ma związku z dochodzonym przez powódkę roszczeniem,

które nie jest odszkodowaniem zmierzającym do naprawienia szkody wyrządzonej

przestępstwem, a tym samym nie doszło do zwolnienia pozwanych od obowiązków

przewidzianych zawartymi umowami sprzedaży.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok

i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania w oparciu o art. 39815

§ 1 k.p.c.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego oparte zostało na zasadzie

przewidzianej art. 108 § 2 w związku z art. 391 § 1 i 39821

k.p.c.

9

jw