III CZP 84/12

Sygn. akt III CZP 84/12

UCHWAŁA

Dnia 20 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa J. M.

przeciwko Towarzystwu Doradczo-Finansowemu C.-P.

sp. z o.o. w K.

o stwierdzenie nieważności uchwały z roszczeniem ewentualnym

uchylenia uchwały,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 20 grudnia 2012 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 1 sierpnia 2012 r.,

„Czy naruszenie zasad współżycia społecznego uchwałą

zgromadzenia wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

może być wzięte pod uwagę tylko w ramach szczególnej klauzuli

generalnej „dobrych obyczajów” i w związku z tym może stanowić

podstawę uchylenia takiej uchwały jeżeli jednocześnie godzi ona

w interesy spółki lub ma na celu pokrzywdzenie jej wspólnika

w przypadku wytoczenia powództwa o jej uchylenie przeciwko spółce

(art. 249 § 1 k.s.h.), czy też jest uchwałą bezwzględnie nieważną

(art. 58 § 2 k.c.), a przeciwko spółce można wytoczyć powództwo

o stwierdzenie jej nieważności (art. 252 § 1 k.s.h.)?”

podjął uchwałę:

Uchwała zgromadzenia wspólników spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością sprzeczna z zasadami współżycia

społecznego narusza dobre obyczaje w rozumieniu art. 249 § 1

k.s.h.

Uzasadnienie

2

Sąd Okręgowy wyrokiem częściowym z dnia 8 marca 2012 r. oddalił

powództwo J. M. o stwierdzenie nieważności uchwały nr 3 z dnia 30 czerwca 2011

r. Zwyczajnego Zgromadzenia Wspólników Towarzystwa Doradczo-Finansowego

„C.-P.” spółki z o.o. w K., uznając że zarzucane przez powódkę naruszenie przez

podjętą uchwałę zasad współżycia społecznego nie stanowi przesłanki do

stwierdzenia nieważności uchwały na podstawie art. 252 k.s.h.

Rozpoznając apelację powódki, opartą m.in. na zarzucie naruszenia art. 58

§ 2 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h. oraz art. 252 § 1 k.s.h., Sąd Apelacyjny powziął

poważne wątpliwości prawne, którym dał wyraz w postanowieniu z dnia 1 sierpnia

2012 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawione zagadnienie prawne, którego istota dotyczy tego, jakie

konsekwencje prawne powoduje uchwała zgromadzenia wspólników spółki z o.o.

(analogicznie uchwała walnego zgromadzenia akcjonariuszy) naruszająca zasady

współżycia społecznego, było przedmiotem niejednolitych wypowiedzi Sądu

Najwyższego. W wyroku z dnia 24 listopada 2004 r., II CK 210/04 (Biul. SN 2005,

nr 3, s. 13) stwierdzono, że do oceny ważności uchwał walnego zgromadzenia

wspólników nie ma zastosowania art. 58 § 1 i 2 k.c., których zastosowanie –

w odniesieniu do uchwał walnego zgromadzenia akcjonariuszy - wyłącza art. 425

k.s.h. przewidujący tylko jedną podstawę stwierdzenia nieważności uchwały – jej

sprzeczność z ustawą. Nie jest zatem taką podstawą sprzeczność uchwały

z zasadami współżycia społecznego. Zastosowanie art. 58 § 2 k.c. jest wyłączone

ze względu na brzmienie art. 2 k.s.h., który w sprawach dotyczących tworzenia,

organizacji, funkcjonowania, rozwiązywania, łączenia, podziału i przekształcania

spółek handlowych pozwala na stosowanie norm wynikających z k.c. tylko, o ile

dana kwestia nie została samodzielnie uregulowana w k.s.h. Skoro jednak w k.s.h.

uregulowano zagadnienie nieważności uchwał zgromadzenia wspólników spółek

kapitałowych - co mieści się w zakresie spraw dotyczących funkcjonowania spółki

w rozumieniu art. 2 zd. 1 k.s.h. - to nie ma już miejsca na stosowanie norm

dotyczących nieważności czynności prawnej zawartej w art. 58 § 1 i 2 k.c. jako

podstawy podważania uchwały. Również w wyroku z dnia 12 grudnia 2008 r.,

3

II CSK 278/08 (nie publ.) Sąd Najwyższy przyjął, że w odniesieniu do omawianych

uchwał art. 58 § 2 k.c. nie znajduje zastosowania, ponieważ uchwała wspólników

spółki kapitałowej naruszająca zasady współżycia społecznego może być co

najwyżej zaskarżona do sądu, jako sprzeczna z dobrymi obyczajami

w postępowaniu na podstawie art. 249 § 1 k.s.h. o uchylenie uchwały.

W orzeczeniu tym przyjęto, że art. 58 § 1 k.c. może mieć zastosowanie jedynie do

uchwał wspólników powziętych in fraudem legis oraz uchwał naruszających

przepisy prawa publicznego, w szczególności prawa karnego. W takich wypadkach

uchwała może być na zasadach ogólnych kwestionowana bez ograniczeń

czasowych w drodze powództwa o ustalenie (art. 189 k.p.c.). Wyłączenie

zastosowania sankcji nieważności przewidzianej w art. 58 § 1 k.c. przez regulacje

szczególne zawarte w art. 252 § 1 i art. 425 § 1 k.s.h. przyjęto także w wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2011 r., IV CSK 188/11 (nie publ.), w którym ze

względu na brak analogicznych do zawartych w k.s.h. rozwiązań uznano możliwość

stwierdzenia w ramach powództwa o ustalenie, którego dotyczy art. 189 k.p.c.,

nieważności uchwały ogólnego zebrania członków spółki zagospodarowania

wspólnoty gruntowej z powodu jej sprzeczności z ustawą.

W innych orzeczeniach Sąd Najwyższy odnośnie do powyższego

zagadnienia zajmował także stanowisko odmienne, zgodnie z którym uchwała

wspólników spółki kapitałowej sprzeczna z zasadami współżycia społecznego jest

bezwzględnie nieważna na podstawie art. 58 § 2 w zw. z art. 2 k.s.h. W wyroku

z dnia 15 października 2009 r., I CSK 94/09 (Biul. SN 2009, nr 12, s. 11)

argumentowano, że ponieważ uchwały wspólników to czynności prawne, więc

znajduje do nich zastosowanie art. 58 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h. W konsekwencji, jeśli

w konkretnym stanie faktycznym uchwała jest sprzeczna z ustawą i z umową, to

niezależnie od zaskarżania uchwał, znajduje zastosowanie do nich art. 58 k.c.

w zw. z art. 2 k.s.h. Orzeczenie to wprawdzie wprost nie dotyczy omawianego

zagadnienia, ale ma z nim taki związek, że dopuszczono w nim możliwość

stosowania art. 58 k.c. bez żadnych wyłączeń, w tym więc także art. 58 § 2 k.c., do

oceny ważności uchwał wspólników spółki. Zastosowanie tego ostatniego przepisu

do oceny uchwały wspólników przyjęto wprost w wyroku Sądu Najwyższego z dnia

25 lutego 2010 r., I CSK 384/09 (OSNC 2010, nr 10, poz. 140). Opowiadając się za

4

tożsamością klauzul generalnych zasad współżycia społecznego oraz dobrych

obyczajów, uznano, że nie można aprobować możliwości funkcjonowania w obrocie

prawnym takich czynności cywilnoprawnych, a do nich zaliczają się uchwały

wspólników, które są z mocy prawa nieważnie. Jeżeli zatem są one sprzeczne

z zasadami współżycia społecznego, to na gruncie art. 58 § 2 k.c. są nieważne i

tylko przepis szczególny może tę sankcję zmienić, stosownie do art. 58 § 1 k.c.

Takim przepisem szczególnym nie jest art. 251 § 1 k.s.h., bo niewymienienie

dobrych obyczajów w tym przepisie nie oznacza, że ustawodawca zachowanie

sprzeczne z nimi uznaje za dozwolone i sanuje tym sposobem ważność uchwał

spółki. Funkcji tej nie pełni także art. 249 § 1 k.s.h. Mimo bowiem, że w świetle tego

przepisu sprzeczność uchwały zgromadzenia wspólników spółki kapitałowej z

dobrymi obyczajami stanowi przesłanką uchylenia tej uchwały, to jej uchylenie

będzie możliwe dopiero przy współistnieniu tej przesłanki z inną – naruszeniem

przez uchwałę interesów samej spółki lub jej wspólnika. Tymczasem, według art. 58

§ 2 k.c., sprzeczność czynności prawnej z zasadami współżycia społecznego to

samoistna podstawa do uznania czynności prawnej za bezwzględnie nieważną. Nie

można zatem w art. 249 § 1 k.s.h. widzieć wyjątku, o którym mowa w art. 58 § 1

k.c., tzn. zmodyfikowania sankcji przy sprzeczności uchwały zgromadzenia

wspólników spółki kapitałowej z zasadami współżycia społecznego.

Odnośnie do dopuszczalności kwestionowania uchwał zgromadzenia

wspólników spółki z o.o. na podstawie art. 58 § 2 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h. nie ma

również jednolitości wypowiedzi w piśmiennictwie prawniczym, w którym dopuszcza

się lub neguje taką możliwość.

Rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego wymaga

uwzględnienia całościowo relacji pomiędzy art. 58 § 1 i 2 k.c. a przepisami k.s.h.

dotyczącymi sankcji uchwał zgromadzenia wspólników naruszających dobre

obyczaje (art. 249 k.s.h.) oraz ustawę (art. 252 k.s.h.). Kodeks spółek handlowych,

według założenia ustawodawcy (por. uzasadnienie projektu ustawy, druk nr 1687/III

kadencja), mimo ograniczonej autonomii jego przepisów w stosunku do prawa

cywilnego – co znalazło wyraz w art. 2 k.sh. - miał kompleksowo i samodzielnie

regulować problematykę sankcji wadliwych uchwał zgromadzeń wspólników spółek

kapitałowych, których celem było zapewnienie bezpieczeństwa uczestników obrotu

5

w zakresie możliwości kwestionowania ważności tych uchwał. Powołane wyżej

przepisy k.s.h. zawierają więc normy zmierzające do ograniczenia możliwości

wzruszania tych uchwał poprzez ograniczenia podmiotowe - zawężające krąg

podmiotów posiadających legitymację czynną do ich zaskarżania, ograniczenia

czasowe - poprzez wprowadzenie terminów zawitych, w ciągu których można

skutecznie wnieść odpowiednie powództwo – oraz procesowe poprzez wyłączenie

stosowania art. 189 k.p.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 października

2011 r.. III CSK 5/11, OSP 2012, nr 7-9, poz. 75 dotyczący relacji pomiędzy art. 58

§ 1 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h. i art. 252 § 1 k.s.h.).

Przedstawione wyżej cele, jakie zamierzał osiągnąć ustawodawca,

uzasadniają wniosek, że przepisy zawarte w k.s.h. dotyczące zaskarżalności

uchwał zgromadzenia wspólników spółki z o.o. (art. 249 § 1 i art. 252 § 1 k.s.h.)

z powodu ich sprzeczności z dobrymi obyczajami lub ustawą są przepisami

szczególnymi w odniesieniu do ogólnych przepisów k.c. (art. 58 § 1 i 2 k.c.)

przewidujących sankcję nieważności czynności prawnych sprzecznych z ustawą

lub zasadami współżycia społecznego. Zatem, będzie miała tu zastosowanie

zasada lex specialis derogat legi generali. Tylko w przypadkach wyraźnie

nieuregulowanych w tych przepisach, w szczególności w art. 252 § 1 k.s.h.,

zgodnie ze stanowiskiem judykatury, tj. do uchwał wspólników powziętych

in fraudem legis oraz uchwał naruszających przepisy prawa publicznego,

w szczególności prawa karnego, będzie miał zastosowanie art. 58 § 1 k.c. w zw.

z art. 2 k.s.h. Należy więc podzielić stanowisko wyrażone m.in. w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 20 października 2011 r., III CSK 5/11, że zawarte w k.s.h.

przepisy dotyczące zaskarżania uchwał organów właścicielskich spółek

kapitałowych (art. 249-254 k.s.h. w odniesieniu do uchwał zgromadzenia

wspólników spółki z o.o. oraz art. 422-427 k.s.h. w odniesieniu do uchwał walnego

zgromadzenia akcjonariuszy) w sposób kompleksowy pod względem podmiotowym

i przedmiotowych ujmują regulację kwestionowania prawidłowości uchwał organów

stanowiących spółek kapitałowych, zarówno pod kątem ich zgodności z umową

(statutem) spółki bądź dobrymi obyczajami (powództwo o uchylenie uchwały), jak

i zgodności z przepisami ustawy (powództwo o stwierdzenie nieważności uchwały).

6

W powołanym wyżej orzeczeniu Sąd Najwyższy przyjął, że sankcja

nieważności uchwały, o której orzeka sąd na podstawie art. 252 § 1 k.s.h., wynika

z przepisów k.s.h., nie zaś z art. 58 § 1 k.c. Kwestia ta, sporna w doktrynie

i orzecznictwie, nie ma jednak donioślejszego znaczenia dla rozstrzygnięcia

przedstawionego zagadnienia prawnego. Przyjęcie nawet, że nieważność uchwały

z powodu sprzeczności z ustawą, którą stwierdza się na podstawie art. 252 § 1

k.s.h., ma swą materialną podstawę w art. 58 § 1 k.c. – do czego może

przekonywać art. 252 § 4 k.s.h. przewidujący możliwość podniesienia zarzutu

nieważności uchwały w każdym czasie – nie zmienia jednak tego, że charakter tej

sankcji (bezwzględnej nieważności) ulega istotnej modyfikacji w art. 252 k.s.h. Co

najwyżej więc regulacje zawarte w art. 252 k.s.h. możnaby uznać za szczególną

postać nieważności bezwzględnej. W stosunku do typowej konsekwencji

wynikającej z nieważności bezwzględnej czynności prawnej, o której mowa w art.

58 § 1 k.c., polegającej na tym, że może ją podnieść każdy zainteresowany

w dowolnym czasie i której obowiązek uwzględnienia ma sąd nawet z urzędu,

wprowadza ograniczenia podmiotowe, czasowe oraz co do rodzaju właściwego

powództwa zmierzającego do wykazania nieważności uchwały (wyłączenie

powództwa o ustalenie na podstawie art. 189 k.p.c.), natomiast wykazywanie

nieważności uchwały po upływie czasu do jej zaskarżenia na podstawie art. 252 § 1

k.s.h. została ogranicza wyłącznie do możliwości podniesienia stosownego zarzutu.

Skorzystania z tego ostatniego uprawnienia jest więc ograniczone jedynie do strony

pozwanej i nie eliminuje wszystkich skutków prawnych takiej uchwały, co może być

konsekwencją jedynie wyroku stwierdzającego nieważność uchwały. Wyrok taki nie

ma charakteru deklaratoryjnego, wywiera skutek ex tunc, co nie oznacza jednak, że

zaskarżona uchwała była od początku nieważna. Ze względu na pewność

i bezpieczeństwo obrotu ustawodawca przyjął konstrukcję, zgodnie z którą jedynym

dowodem potwierdzającym istnienie skutku w postaci nieważności uchwały jest

prawomocny wyrok uwzględniający powództwo z art. 252 § 1 k.s.h. Wyrok taki

korzysta z rozszerzonej prawomocności, ma bowiem moc obowiązującą

w stosunkach między spółką a wszystkimi jej wspólnikami oraz między spółką

a członkami jej organów (art. 254 § 1 i § 4 k.s.h.). Wywiera przy tym skutek ex tunc,

czyli niweczy byt prawny zaskarżonej uchwały od chwili jej powzięcia, prowadząc

7

do takiej sytuacji, jakby uchwała w ogóle nie została podjęta. W art. 252 § 1 k.s.h.

ustawodawca wprowadził postać nieważności, która różni się od tradycyjnie

pojmowanej nieważności bezwzględnej i bliższa jest konstrukcji nieważności

względnej (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 1 marca 2007 r., III CZP 94/06, OSNC 2007, nr 7-8, poz. 95 oraz wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 24 lutego 2011 r., III CSK 150/10, Palestra 2011, nr 5-6, poz.

157).

Przyjęcie, że art. 252 k.s.h. zawiera odmienną postać, od przewidzianej

w art. 58 § 1 k.c. sankcji nieważności w odniesieniu do uchwał wspólników

naruszających ustawę, ma istotne znaczenie także do oceny relacji pomiędzy art.

58 § 2 k.c. i art. 249 § 1 k.s.h. Skoro bowiem ustawodawca ze względu na ochronę

bezpieczeństwa uczestników obrotu zmodyfikował w art. 252 k.s.h., w stosunku do

art. 58 § 1 k.c., skutki wynikające z podjęcia uchwały sprzecznej z ustawą, to z tych

samych przyczyn uzasadniona jest wykładnia art. 249 § 1 k.s.h. zakładająca, że

przepis ten również miał na celu odmienne określenie sankcji wobec uchwały

wspólników naruszającej zasady współżycia społecznego w stosunku do sankcji

wynikającej z art. 58 § 2 k.c. Odmienne założenie prowadziłoby bowiem do

niespójności systemowej polegającej na tym, że naruszenie ustawy uchwałą

wspólników byłoby dotknięte sankcją łagodniejszą (sankcją zbliżoną do

nieważności względnej) niż naruszenie przez uchwałę zasad współżycia

społecznego, co skutkowałoby bezwzględną nieważnością tej uchwały w razie

przyjęcia, że art. 58 § 2 k.c. ma zastosowanie do takiej uchwały poprzez art. 2

k.s.h. Podważałoby to sens regulacji zawartej w art. 252 k.s.h. zmierzającej do

zapewnienia bezpieczeństwa uczestników obrotu przez ograniczenie możliwości

podważania podjętych uchwał.

Ponadto ustawodawca nawet na gruncie przepisów k.c. nie traktuje łagodniej

sprzeczności czynności prawnej z ustawą niż jej sprzeczności z zasadami

współżycia społecznego. Sam sposób redakcji art. 58 k.c., w którym w § 1

wymieniono sprzeczność czynności prawnej z ustawą, a dopiero w § 2 jej

sprzeczność z zasadami współżycia społecznego, wskazuje na odrębne

i hierarchiczne traktowanie przez ustawodawcę ustawy w stosunku do zasad

współżycia społecznego. Szersza analiza systemu prawa prowadzi do wniosku, że

8

ustawodawca ogranicza stosowanie klauzul generalnych w postaci zasad

współżycia społecznego do oceny skutków określonych zdarzeń prawnych.

Obowiązek przestrzegania zasad współżycia społecznego, jako element systemu

prawnego, był zawarty w art. 90 Konstytucji z 1952 r., nie ma go w Konstytucji

obecnej.

Naruszenie bezwzględnie obowiązujących przepisów prawa w podobnych

sytuacjach zawartych w innych regulacjach, dotknięte jest surowszą sankcją niż

naruszenie zasad współżycia społecznego. Przekonuje o tym treść przepisów

ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r.

Nr 188, poz. 1848 ze zm.) w zakresie dotyczącym zaskarżalności uchwał walnego

zgromadzenia członków spółdzielni. Po zmianach art. 42, dokonanych ustawą

z dnia 3 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 122, poz. 1024), obowiązujących od dnia

22 lipca 2005 r., art. 42 § 2 stanowi, że uchwała walnego zgromadzenia sprzeczna

z ustawą jest nieważna. Według natomiast art. 42 § 3 prawa spółdzielczego,

uchwała sprzeczna m.in. z dobrymi obyczajami może być zaskarżona do sądu

powództwem o uchylenie uchwały, ograniczonym co do czasu, w którym może być

wniesione i ograniczonym kręgiem osób legitymowanych do tego. Potwierdza to, że

na gruncie przepisów prawa spółdzielczego uchybienie przez uchwałę walnego

zgromadzenia członków spółdzielni jedynie dobrych obyczajów jest dotknięte inną,

łagodniejszą w skutkach prawnych sankcją, niż naruszenie przez taką uchwałę

ustawy. Należy przy tym mieć na względzie, że przed dokonaniem omawianej

nowelizacji art. 42 prawa spółdzielczego zagadnieniem spornym w doktrynie prawa

oraz w orzecznictwie było także to, czy uchwała walnego zgromadzenia członków

spółdzielni sprzeczna z zasadami współżycia społecznego była bezwzględnie

nieważna na podstawie art. 58 § 2 k.c., czy też przepis ten w ogóle nie miał

zastosowania do takiej uchwały. Interwencja ustawodawcy miała na celu

jednoznaczne określenie sankcji w przypadku, gdy uchwała walnego zgromadzenia

członków spółdzielni godzi w zasady współżycia społecznego. W art. 42 § 3 prawa

spółdzielczego ustawodawca posłużył się jedynie terminologią dobrych obyczajów

w miejsce zasad współżycia społecznego. Wykładnia, zakładająca sankcję

bezwzględnej nieważności uchwały wspólników sprzecznej z zasadami współżycia

9

społecznego byłaby więc pozbawiona spójności systemowej, gdyż prowadziłaby do

konkluzji, że ustawodawca - w odniesieniu do uchwał wspólników - silniej chroni

powinność przestrzegania zasad współżycia społecznego niż obowiązek

przestrzegania ustaw.

Dotychczasowe rozważania prowadzą do wniosku, że art. 252 § 1 k.s.h.

dotyczący sprzeczności uchwały wspólników zawiera szczególną regulację wobec

art. 58 § 1 k.c., natomiast art. 249 § 1 k.s.h. zawiera szczególną regulację wobec

art. 58 § 2 k.c., określając rodzaj sankcji materialnoprawnej (nieważność względną)

wynikającej ze środka procesowego (powództwa o uchylenie uchwały), który służy

do zaskarżenia uchwały sprzecznej z dobrymi obyczajami. Odmiennego wniosku

nie uzasadnia także okoliczność, iż w art. 58 § 2 k.c. mowa jest o „zasadach

współżycia społecznego”, a w art. 249 § 1 k.s.h. o „dobrych obyczajach”.

Nie można z powyższego wyprowadzić wniosku, że zakresy obu regulacji,

w odniesieniu do uchwał zgromadzenia wspólników, nie są tożsame. Pojęcie zasad

współżycia społecznego zostało wprowadzone do systemu prawnego po drugiej

wojnie światowej, w art. 5 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. Przepisów ogólnych prawa

cywilnego (Dz.U. Nr 34, poz. 311), wzorem rozwiązań radzieckich. Zastąpiły one,

występujące w systemie prawnym klauzule generalne takie, jak słuszność,

moralność, dobre obyczaje, obyczaje kupieckie, czy porządek publiczny. Mimo, że

po transformacji ustrojowej w końcu XX wieku pojęcie zasad współżycia

społecznego wolne jest od występującego wcześniej elementu ideologicznego,

ustawodawca stopniowo eliminuje przepisy odwołujące się do zasad współżycia

społecznego. Dotyczy to także przepisów kodeksu spółek handlowych, w którym

nie zawarto już klauzuli zasad współżycia społecznego, lecz klauzulę dobrych

obyczajów. Przyjęcie więc, że uchwały wspólników mogłyby podlegać badaniu

według dwóch odrębnych reżimów prawnych, tj. w razie sprzeczności uchwał

z zasadami współżycia społecznego przez pryzmat normy wynikającej z art. 58 § 1

k.c., a w razie ich sprzeczności z dobrymi obyczajami, przez pryzmat normy

wynikającej z art. 249 § 1 k.s.h., byłoby sprzeczne z założeniami ustawodawcy,

który dąży jedynie do zastąpienia, w ramach cząstkowych regulacji, klauzuli zasad

współżycia społecznego innymi klauzulami generalnymi, w tym klauzulą dobrych

10

obyczajów. Na gruncie k.s.h. ta ostatnia klauzula spełnia więc tę samą funkcję co

klauzula zasad współżycia społecznego w kodeksie cywilnym.

Potwierdza to również konfrontacja ze sobą obu pojęć, tj. zasad współżycia

społecznego oraz dobrych obyczajów. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia

28 listopada 2001 r., IV CKN 1756/00 (nie publ.) przyjęto, że treść zasad współżycia

społecznego nie jest zdefiniowana. Z uwzględnieniem, iż Rzeczpospolita Polska jest

demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości

społecznej (art. 2 Konstytucji RP), należy przyjąć, że odwołanie się do zasad

współżycia społecznego oznacza odwołanie się do idei słuszności w prawie i do

powszechnie uznawanych wartości w kulturze naszego społeczeństwa. Ujmując rzecz

ogólnie, można przyjąć, że przez zasady współżycia społecznego należy rozumieć

podstawowe zasady etycznego i uczciwego postępowania. W powołanym wcześniej

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2010 r., I CSK 384/09 przyjęto natomiast,

że nie ma żadnych podstaw do poszukiwania różnic znaczeniowych między pojęciem

dobrych obyczajów i zasad współżycia społecznego – odchodzenie od stosowania

w polskim prawodawstwie klauzuli zasad współżycia społecznego to jedynie rezultat

niechęci wobec niej wynikającej z genezy tej klauzuli oraz nieprawidłowemu czasami

wykorzystywaniu jej w minionym systemie politycznym. Obie analizowane klauzule

wyrażają ideę słuszności, odwołują się do powszechnie uznawanych w kulturze

społeczeństwa wartości. Spełniają również tę samą funkcję - umożliwiają

dostosowanie ogólnych norm prawnych do konkretnego stanu faktycznego przy

uwzględnieniu systemu ocen czy zasad postępowania o charakterze pozaprawnym.

Służą tym samym (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 października 2000

r., SK 5/99, OTK 2000, nr 7, poz. 254) realizacji sprawiedliwości w znaczeniu

materialnoprawnym, będącej wartością konstytucyjną (art. 45 ust. 1 Konstytucji).

W konsekwencji, uzasadniony jest wniosek, że występowanie w systemie prawnym

zasad współżycia społecznego oraz dobrych obyczajów, nie tyle jest konsekwencję

nadania im przez ustawodawcę odmiennych normatywnie znaczeń, co efektem

historycznych procesów legislacyjnych. Obecne działania legislacyjne zmierzają do

przywrócenia regulacji, w tym zakresie, jaki istniał przed wprowadzeniem do systemu

prawnego klauzuli zasad współżycia społecznego.

11

Przyjęcie wykładni, według której art. 58 § 2 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h. miałby

zastosowanie do uchwał wspólników sprzecznych z zasadami współżycia

społecznego, a art. 249 § 1 k.s.h. do uchwał sprzecznych z dobrymi obyczajami, przy

uwzględnieniu genezy obu omawianych klauzul, ich znaczenia, aksjologicznego źródła

oraz funkcji, uzasadniałby zarzut nieracjonalnego działania ustawodawcy, który

w odniesieniu do uchwał wspólników sprzecznych z zasadami współżycia społecznego

przewidywałby wynikającą z art. 58 § 2 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h. sankcję bezwzględnej

nieważności, natomiast w odniesieniu do uchwał wspólników sprzecznych z dobrymi

obyczajami jedynie sankcję wynikającą z art. 249 § 1 k.s.h., gdy ponadto byłyby

spełnione dodatkowe przesłanki określone w art. 249 § 1 k.s.h. (gdyby uchwała godziła

w interesy spółki lub miała na celu pokrzywdzenie wspólnika). Taka wykładnia byłaby

również niespójna systemowo. Oznaczałaby bowiem, że dobre obyczaje stanowią, co

do treści, nie tylko odrębną od zasad współżycia społecznego klauzulę generalną, ale

również podlegającą znacznie słabszej ochronie. Ponadto takie rozwiązanie byłoby

dysfunkcyjne, gdyż ze względu na charakter zasad współżycia społecznego oraz

dobrych obyczajów nie sposób ich sklasyfikować, jasno usystematyzować oraz

wyznaczyć między nimi ostre granice. W konsekwencji, zainteresowany podważeniem

uchwały nigdy nie byłby pewny, jaki rodzaj powództwa - o uchylenie uchwały na

podstawie art. 249 § 1 k.s.h., czy też o stwierdzenie jej nieważności na podstawie art.

189 k.p.c. w zw. z art. 58 § 2 k.c. i art. 2 k.s.h. – byłby właściwy do podważenia

uchwały. Skutkiem praktycznym byłoby również to, że istniałaby nieograniczona w

czasie niepewność, co do obowiązywania uchwały, co zagrażałoby bezpieczeństwu

uczestników obrotu.

Przyjęcie, że nie można przeciwstawiać treści i funkcji dobrych obyczajów

w k.s.h. z treścią i funkcją zasad współżycia społecznego, o których mowa

w przepisach k.c., ma tę implikację, że w rozważanej sytuacji, dochodziłoby do zbiegu

norm zamieszczonych w art. 58 § 2 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h. oraz art. 249 § 1 k.s.h.

Tak samo byłoby wówczas, gdyby założyć, iż kategoria zasad

współżycia społecznego jest kategorią szerszą obejmującą dobre obyczaje. Byłoby to

sprzeczne z założeniami prawidłowej legislacji, zakładającej spójność

przyjmowanych rozwiązań, co wyklucza, aby przedmiotem regulacji (z art. 249 § 1

12

k.s.h.) przewidującej sankcję nieważności względnej było zdarzenie, które

jednocześnie ustawa (art. 58 § 2 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h.) uznawałaby za

bezwzględnie nieważne. Przyjęcie, że do uchwał wspólników mógłby mieć

zastosowanie art. 58 § 2 k.c. w zw. z art. 2 k.s.h. musiałoby także prowadzić do

wniosku, że art. 249 § 1 k.s.h. jest po prostu zbędny, gdyż sankcja nieważności

bezwzględnej wyprzedzałaby zawsze sankcję nieważności względnej. Takiej wykładni

sprzeciwia się zakaz dokonywania wykładni per non est.

Z tych względów, na podstawie art. 390 k.p.c. podjęto uchwałę, jak na wstępie.