V KK 382/12

Sygn. akt V KK 382/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Gradzik (przewodniczący)

SSN Barbara Skoczkowska (sprawozdawca)

SSA del. do SN Mariusz Młoczkowski

Protokolant Barbara Kobrzyńska

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Mieczysława Tabora,

w sprawie A. H.

oskarżonego z art. 13§1 kk w zw. z art. 148§2 ust.4 kk, art. 158§1 kk i art. 157§1 kk

w zw. z art.11 § 2 kk

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 9 stycznia 2013 r.,

kasacji, wniesionej przez prokuratora

od wyroku Sądu Okręgowego w K.

z dnia 31 maja 2012 r., uchylającego wyrok Sądu Rejonowego w K.

z dnia 5 marca 2012 r., i umarzającego postępowanie wobec oskarżonego na

podstawie art. 17§1 pkt 6 kpk,

uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Rejonowego w K. i

sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w K. do rozpoznania w

pierwszej instancji.

U Z A S A D N I E N I E

2

Prokurator Prokuratury Okręgowej skierował w dniu 22 marca 2011 r. do

Sądu Okręgowego w K. akt oskarżenia przeciwko A. H., oskarżonemu o to, że:

w dniu 28 listopada 1999 r. w K. działając wspólnie i w porozumieniu z P. K.,

X. K. i nielegalnie posiadającym broń palną w postaci pistoletu CZ model 83 kaliber

7,65 mm nr fabryczny … – J. K. w bezpośrednim zamiarze pozbawienia życia P. G.

podstępnie wtargnął do jego mieszkania po czym biciem obezwładnił

wymienionego, a następnie odsuwając się od niego i pozostawiając w ten sposób

wolną linię strzału umożliwił J. K. oddanie z bliskiej odległości w kierunku P. G.

łącznie co najmniej trzech strzałów z pistoletu, przy czym zamierzonego celu nie

osiągnął z uwagi na obronę podjętą przez P. G. polegającą na odepchnięciu

drzwiami J. K., a następnie chwyceniu i wykręceniu jego ręki, co spowodowało, że

strzały te były chybione, a ponadto bił wyżej wymienionego po całym ciele, w

wyniku czego doznał on obrażeń ciała w postaci: złamania kości i przegrody nosa z

przemieszczeniem odłamków, licznych ran tłuczonych głowy i ran ciętych klatki

piersiowej, przedramienia i kciuka lewego, co naruszyło czynności narządów jego

ciała na okres powyżej 7 dni,

tj. o czyn z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 148 § 2 ust. 4 k.k., art. 158 § 1 k.k. i

art. 157 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k.

Sąd Okręgowy w K., postanowieniem wydanym na posiedzeniu w dniu 14

kwietnia 2011 r., stwierdził swą niewłaściwość rzeczową do rozpoznania

przedmiotowej sprawy i przekazał ją Sądowi Rejonowemu w K. do rozpoznania

jako sądowi rzeczowo i miejscowo właściwemu. W uzasadnieniu postanowienia

Sąd Okręgowy w K. wskazał, że ponieważ pozostali współsprawcy czynu

zarzucanego temu oskarżonemu zostali wcześniej prawomocnie skazani wyrokiem

Sądu Okręgowego w K. z dnia 31 sierpnia 2007 r., sygn. akt II K …/07 za

popełnienie czynów z art. 159 k.k. w zw. z art. 263 § 2 k.k., z art. 159 k.k. oraz z art.

158 § 1 k.k., to A. H. nie może zostać przypisane przestępstwo z art. 13 § 1 k.k. w

zw. z art. 148 § 2 ust. 4 k.k. W takiej sytuacji proponowana przez prokuratora

kwalifikacja prawna czynu zarzucanego A. H. jest nietrafna.

Postanowienie to zostało zaskarżone zażaleniem prokuratora.

Sąd Apelacyjny, postanowieniem z dnia 19 maja 2011 r. utrzymał w mocy

zaskarżone postanowienie. W uzasadnieniu Sąd ten stwierdził jedynie, że „o

właściwości rzeczowej Sądu decyduje czyn przestępczy popełniony przez

3

oskarżonego, tak jak on się przedstawia w świetle okoliczności sprawy, a nie

błędna jego kwalifikacja przytoczona przez oskarżyciela w akcie oskarżenia.

Przedmiotem procesu jest bowiem czyn przestępczy opisany w konkluzji aktu

oskarżenia, a nie jego kwalifikacja prawna”.

Sąd Rejonowy w K., po rozpoznaniu sprawy, wyrokiem z dnia 5 marca 2012

r.:

„uznał A. H. za winnego tego, że w dniu 28 listopada 1999 r. w K. działając

wspólnie i w porozumieniu z J. K., P. K. i X. K. wziął udział w pobiciu P. G., w

trakcie którego naraził go na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia w ten

sposób, że uderzali go pięściami i różnymi przedmiotami oraz kopali po całym ciele

w wyniku czego doznał on obrażeń ciała w postaci złamania kości i przegrody nosa

z przemieszczeniem odłamków, ran ciętych i tłuczonych na twarzy, głowie, klatce

piersiowej, grzbiecie, przedramieniu i lewym kciuku, a także innych podbiegnięć

krwawych i otarć naskórka, szczególnie na klatce piersiowej i plecach, które to

obrażenia naruszyły czynności ciała na czas powyżej 7 dni, przy czym J. K. używał

nielegalnie posiadanej broni palnej pistoletu CZ model 83 kaliber 7,65 mm nr

fabryczny …, a P. K. używał niebezpiecznego narzędzia w postaci noża”,

tj. przestępstwa z art. 158 § 1 k.k. i za to na podstawie art. 158 § 1 k.k.

wymierzył mu karę 2 lat pozbawienia wolności.

Apelacje od tego wyroku wnieśli prokurator oraz obrońca oskarżonego.

Prokurator zaskarżając wyrok w całości na niekorzyść oskarżonego zarzucił

mu zaistnienie wskazanej w art. 439 § 1 pkt 4 k.p.k. bezwzględnej przesłanki

odwoławczej wynikającej z faktu rozpoznania sprawy przez Sąd Rejonowy, tj. sąd

niższego rzędu w sprawie należącej do właściwości Sądu Okręgowego tj. sądu

wyższego rzędu. Stawiając ten zarzut prokurator wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości i przekazanie sprawy do rozpoznania w I instancji przez Sąd

Okręgowy.

Obrońca oskarżonego w apelacji zarzucił zaskarżonemu wyrokowi obrazę

przepisów prawa materialnego oraz obrazę przepisów postępowania, które miały

wpływ na treść orzeczenia, a mianowicie art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. w zw. z art. 101 § 1

pkt 4 k.k. w zw. z art. 102 k.k. poprzez uznanie oskarżonego za winnego

popełnienia czynu z art. 158 § 1 k.k. i wymierzenie mu kary dwóch lat pozbawienia

wolności w sytuacji, gdy w niniejszej sprawie w dacie orzekania przez Sąd I

instancji karalność przestępstwa ustała, co skutkować powinno umorzeniem

4

postępowania. Stawiając tak sformułowany zarzut obrońca wniósł o zmianę

zaskarżonego wyroku i umorzenie postepowania w sprawie zgodnie z art. 17 § 1

pkt 6 k.p.k.

Sąd Okręgowy w K., wyrokiem z dnia 31 maja 2012 r., sygn. akt II Ka 121/12

uchylił zaskarżony wyrok w całości i na podstawie art. 17 § 1 pkt 6 k.p.k. umorzył

postepowanie karne wobec A. H. o przypisany mu czyn z art. 158 § 1 k.k., a

kosztami procesu obciążył Skarb Państwa. Jednocześnie Sąd Okręgowy w

uzasadnieniu podkreślił, że apelacja prokuratora jest bezzasadna, gdyż Sąd

Rejonowy był właściwy rzeczowo do rozpoznania sprawy oskarżonego A. H., która

nie była sprawą o usiłowanie zabójstwa, wobec wcześniejszego przekazania

sprawy do prowadzenia przez Sąd Rejonowy w K. i prawomocnego przesądzenia,

że temu oskarżonemu nie może być przypisane przestępstwo z art.13 § 1 .k. w zw.

z art. 148 § 2 pkt 4 k.k.

Kasację od prawomocnego wyroku Sądu odwoławczego wniósł, w terminie

wskazanym w art. 524 § 3 k.p.k., prokurator Prokuratury Okręgowej zaskarżając

wyrok w całości na niekorzyść A. H. Zarzucając „obrazę przepisów postępowania

polegającą na zaistnieniu bezwzględnej przesłanki odwoławczej określonej w treści

art. 439 § 1 pkt 4 k.p.k. wynikającej z faktu rozpoznania sprawy przez sąd niższego

rzędu (tj. Sąd Rejonowy w pierwszej, a Sąd Okręgowy w drugiej instancji) w

sprawie należącej do właściwości sądu wyższego rzędu (tj. Sądu Okręgowego w

pierwszej, a Sąd Apelacyjny w drugiej instancji)”, skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w K. oraz Sądu Rejonowego w K.

rozpoznającego przedmiotową sprawę w pierwszej instancji i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K. jako sądowi I instancji. Na

rozprawie kasacyjnej prokurator Prokuratury Generalnej poparł kasację oraz

wniosek w niej zawarty.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wniesiona przez prokuratora kasacja jest zasadna. Należy jedynie

zauważyć, że zawarty w kasacji zarzut został sformułowany nieprawidłowo.

Rozpoznanie sprawy przez Sąd Rejonowy w K. nie spowodowało bowiem obrazy

art. 439 § 1 pkt 4 k.p.k., lecz naruszenie przepisu art. 25 § 1 pkt 1 k.p.k. o

właściwości rzeczowej Sądu Okręgowego. Naruszenie dopiero tego przepisu, a

więc ustalenie, że sąd niższego rzędu orzekał w sprawie należącej do właściwości

sądu wyższego rzędu, ustawa procesowa zalicza w art. 439 § 1 pkt 4 k.p.k. do

5

bezwzględnych przyczyn odwoławczych, skutkujących uchylenie orzeczenia

niezależnie od granic środka odwoławczego i wpływu uchybienia na treść

orzeczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 października 1994 r., II KRN

211/94, OSNKW 1994, z. 11-12, poz. 75; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

5 marca 1997 r., V KKN 183/96, Lex nr 30413).

Zaprezentowane stanowisko przez Sąd Okręgowy w K. zarówno w

postanowieniu z dnia 14 kwietnia 2011 r. wydanym na podstawie art. 35 k.p.k. jak i

w zaskarżonym kasacją wyroku z dnia 31 maja 2012 r. jest oczywiście błędne. W

takiej sytuacji wydaje się konieczne przypomnienie podstawowych norm

regulujących zagadnienia związane z właściwością rzeczową sądów.

Obowiązującą zasadą jest, aby w sprawie orzekał sąd właściwy zarówno

miejscowo jak i rzeczowo. Wprawdzie jednym z obowiązków oskarżyciela

publicznego, wynikającym z art. 332 § 1 pkt 5 k.p.k., jest wskazanie w akcie

oskarżenia sądu właściwego do rozpoznania sprawy, jednakże jeżeli podana

właściwość miejscowa czy rzeczowa budzi wątpliwości, to prezes sądu jest

obowiązany, w myśl art. 339 § 3 pkt 3 k.p.k., do skierowania sprawy na posiedzenie

sądu w celu rozstrzygnięcia tej kwestii. Należy zauważyć, że Sąd nie tylko w takiej

sytuacji bada swoją właściwość, ale zgodnie z art. 35 k.p.k. ma obowiązek z urzędu

badania swojej właściwości w toku całego postępowania i w zależności od jego

etapu, podejmowania decyzji właściwych do rodzaju stwierdzonej niewłaściwości.

Wolą bowiem ustawodawcy konsekwencje procesowe niewłaściwości

niejednokrotnie są daleko idące, gdyż naruszenie przepisów o właściwości

rzeczowej, w sytuacji gdy sąd niższego rzędu orzeka w sprawie należącej do

właściwości sądu wyższego rzędu, stanowi nawet bezwzględną przyczynę

odwoławczą z art. 439 § 1 pkt 3 i 4 k.p.k. i skutkuje uchyleniem orzeczenia

niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów oraz wpływu

uchybienia na treść orzeczenia.

Obowiązek badania przez sąd z urzędu swojej właściwości ma charakter

zasady ogólnej, która nie ma zastosowania, gdy kwestię właściwości przesądził już

sąd wyższego rzędu prawomocnym orzeczeniem. Zastrzec jednak należy, że owo

związanie sądu niższego rzędu orzeczeniem sądu wyższego rzędu w kwestii

właściwości nie ma charakteru trwałego, obowiązującego przez cały tok

późniejszego postępowania, lecz oznacza ono tylko konieczność przystąpienia

przez sąd niższego rzędu do rozpoznania przekazanej mu w ten sposób sprawy.

6

Nie eliminuje to jednak możliwości zajęcia w późniejszej fazie postępowania (np. na

rozprawie głównej) odmiennego stanowiska, gdyby ujawniły się nowe, istotne

okoliczności, rzutujące na decyzję w kwestii właściwości rzeczowej (postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 10 października 1991 r., I KZP 24/91, OSNKW 1992, z.

1-2, poz. 9). Prawomocne orzeczenie sądu wyższego rzędu o uznaniu się

niewłaściwym i przekazaniu sprawy w trybie art. 35 § 1 k.p.k. do rozpoznaniu

sądowi niższego rzędu, nie może bowiem zmienić właściwości rzeczowej sądu

okręgowego do orzekania w pierwszej instancji w sprawach o przestępstwa

wymienione w art. 25 § 1 k.p.k.

Trafnie podnosi się w orzecznictwie sądowym i literaturze, że o właściwości

rzeczowej sądu w toku toczącego się postępowania sądowego decyduje kryterium

obiektywne, to znaczy czyn przestępny popełniony przez oskarżonego tak, jak się

on przedstawia w świetle okoliczności danej sprawy, a nie błędna jego kwalifikacja,

przytoczona przez oskarżyciela w akcie oskarżenia (por. uchwała SN składu 7

sędziów z dnia 26 stycznia 1961 r., VI KO 79/60, OSNPG 1961, z. 3, poz. 48; wyrok

SN z 14 listopada 1984 r., V KRN 371/84, OSNPG 1985, z. 7, poz. 101; M. Cieślak,

Z. Doda, Kierunki orzecznictwa…, Biblioteka Palestry 1987, s. 39). Sąd może

natomiast dokonywać oceny prawidłowości opisu czynu oraz jego kwalifikacji

prawnej nie tylko w oparciu o treść aktu oskarżenia, ale również na podstawie

zebranego w postępowania przygotowawczym materiału dowodowego. Konieczne

jest bowiem zbadanie, czy zachodzą wszystkie warunki ustawowe będące

przesłanką oskarżenia, w tym czy zarzucany oskarżonemu czyn jest

przestępstwem oraz czy kwalifikacja prawna tego czynu przyjęta w akcie

oskarżenia jest prawidłowa. Ocena prawna czynu może bowiem podlegać

zmianom. Jednakże stwierdzenie swej niewłaściwości rzeczowej i przekazanie

sprawy innemu sądowi do rozpoznania, szczególnie gdy wydanie takiej decyzji nie

jest następstwem dokonywanych ocen prawnych dowodów, powinno mieć miejsce

jedynie w oparciu o jednoznaczne i niewątpliwe okoliczności czynu. Decyzję w

trybie art. 35 k.p.k. należy podejmować między innymi wówczas, gdy niewłaściwie

skierowano sprawę do rozpoznania przez sąd rejonowy, a w rzeczywistości

właściwym rzeczowo jest sąd okręgowy, czyli między innymi w sytuacji, gdy

zebrany w toku postepowania przygotowawczego materiał dowodowy wskazuje w

sposób oczywisty, że sprawca rozboju posługiwał się nożem, a więc zachodzi

potrzeba dokonania oceny czynu oskarżonego z punktu widzenia wyczerpania

7

znamion przestępstwa typu kwalifikowanego z art. 280 § 2 k.k., wartość, w

przypadku niektórych przestępstw przeciwko mieniu, jest znaczna w rozumieniu art.

115 § 5 k.k., co uzasadnia przyjęcie typu kwalifikowanego tych przestępstw

określonego w art. 294 § 1 k.k., czy też ilość środków odurzających lub substancji

psychotropowych jest znaczna w przypadku m.in. przestępstw z art. 53 i art. 55

ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii. Na etapie wstępnej

kontroli aktu oskarżenia nie jest jednak dopuszczalne badanie elementów istotnych

dla znamion zarzucanego oskarżonemu przestępstwa, gdy związane jest to z

koniecznością badania i oceniania dowodów. Tego rodzaju badanie może być

bowiem przeprowadzane tylko na etapie postępowania dowodowego

prowadzonego na rozprawie głównej.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy stwierdzić

należy, że Sąd Okręgowy wykroczył poza dopuszczalny w trybie art. 35 § 1 k.p.k.

zakres badania właściwości rzeczowej. Przede wszystkim należy podkreślić, że

opis czynu zarzucanego A. H. w akcie oskarżenia jest adekwatny do wskazanej

kwalifikacji prawnej tego czynu. Dokonanie więc oceny, czy zarzucane

oskarżonemu przestępstwo stanowi zbrodnię z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 148 § 2

pkt 4 k.k., art. 158 § 1 k.k. i art. 157 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k., czy też jedynie

występek z art. 158 § 1 k.k. jest równoznaczne z poczynieniem określonych ustaleń

faktycznych co do okoliczności podmiotowych zachowania sprawcy, w tym co do

zamiaru z jakim miał działać, a to jest przedwczesne na etapie badania właściwości

rzeczowej sądu dokonywanej poza rozprawą. Aby uznać, że kwalifikacja prawna

wskazana w akcie oskarżenia jest błędna, konieczne jest poczynienie odmiennych

ustaleń faktycznych niż te wynikające z zarzutu i to w tej konkretnej sprawie, a nie

tylko odwołanie się do ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd Okręgowy w K.

w innej sprawie, a dotyczącej pozostałych współsprawców tego czynu oraz

przyjętej wobec nich kwalifikacji prawnej. Stwierdzenia Sądu Okręgowego zawarte

w postanowieniu z dnia 14 kwietnia 2011 r. wydanym w trybie art. 35 § 1 k.p.k., że

ponieważ pozostali sprawcy tego czynu zostali skazani z art. 158 § 1 k.k. oraz z art.

159 k.k., to A. H. nie może być przypisana zbrodnia z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art.

148 § 2 ust. 4 k.k., a jedynie występek z art. 158 § 1 k.k. lub z art. 159 k.k.,

stanowią w istocie osąd sprawy, który na tym etapie postępowania był

przedwczesny i niedopuszczalny. Merytoryczne ustalenie czy oskarżony dopuścił

się czynu opisanego w akcie oskarżenia oraz czy czyn ten wyczerpuje znamiona

8

wskazanej w akcie oskarżenia kwalifikacji prawnej może zostać dokonane dopiero

w wyroku po przeprowadzeniu postępowania dowodowego przez sąd właściwy

rzeczowo. Zgodnie natomiast z art. 25 § 1 pkt 1 k.p.k. sądem właściwym do

orzekania w pierwszej instancji w sprawie o zbrodnię z art. 148 k.k. jest sąd

okręgowy.

Stwierdzić więc należy, że niezasadne, gdyż niezgodne z regułami

wynikającymi z art. 35 k.p.k. przekazanie doprowadziło do tego, że sąd rejonowy

orzekał w sprawie należącej do właściwości sądu okręgowego, przez co doszło do

naruszenia przepisu art. 25 § 1 pkt 1 k.p.k., co w konsekwencji powoduje, że w

niniejszej sprawie wystąpiła bezwzględna przyczyna odwoławcza wskazana w art.

439 § 1 pkt 4 k.p.k. Konieczne więc było uchylenie zaskarżonego wyroku oraz

wyroku Sądu Rejonowego w K. i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w K. do

rozpoznania w pierwszej instancji.