I UK 448/12

Sygn. akt I UK 448/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania A. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę pomostową,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 15 stycznia 2013 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 18 stycznia 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 18 lipca 2011 r. Sąd Okręgowy w K., Wydział VIII

Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie A. M. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 10 lutego 2011 r., którą odmówiono wnioskodawcy prawa do

emerytury pomostowej wobec nie wykazania, iż wykonywał on pracę w

szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów

ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. z 2008 r., Nr

237, poz. 1656 ze zm.). Sąd ustalił, że A. M., ur. 16 stycznia 1951 r., udowodnił

łącznie 25 lat okresów składkowych i nieskładkowych, w dniu 3 stycznia 2011 r.

złożył do organu rentowego wniosek o emeryturę pomostową - podając, że

rozwiązał stosunek pracy. Wnioskodawca będąc w okresie od 11 listopada 1985 r.

do 28 stycznia 1999 r. i od 17 grudnia 1999 r. do 31 stycznia 2005 r. pracownikiem

w Cementowni […] kierował pracą 50 pracowników utrzymania ruchu zakładu na

wszystkich wydziałach cementowni. Dozorował m.in. pracę palaczy suszarni węgla,

młynarzy węgla, młynarzy surowców mineralnych, młynarzy cementu, palaczy

suszarni żużla, operatorów pompiera i operatorów zespołu przenośnika. Pracę tę

wykonywał stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, przy czym wynosiła ona łącznie

do końca 1998 r. 13 lat 1 miesiąc i 48 dni. Pracę w szczególnych warunkach

wnioskodawca wykonywał także w pełnym wymiarze czasu pracy od dnia 10

sierpnia 2009 r. do 9 września 2009 r. (1 miesiąc) na stanowisku pracownika działu

chemicznego w Zakładach G. S.A. W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd

pierwszej instancji powołując się na treść art. 4 i 49 ustawy o emeryturach i rentach

pomostowych wywiódł, że wnioskodawca na dzień 31 grudnia 1998 r. wykazał

jedynie 13 lat 1 dzień okresu pracy w szczególnych warunkach w rozumieniu art.

184 w zw. z art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 18 stycznia 2012 r., oddalił apelację A. M.,

podzielając pogląd Sądu I instancji i stwierdzając, że żądanie A. M. zaliczenia mu

do wymaganego 15 - letniego okresu pracy w warunkach szczególnych także

zatrudnienia w okresie od stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2008 r. nie znajduje

uzasadnienia w powołanych przepisach, które wbrew twierdzeniom skarżącego

wskazują na to, że intencją ustawodawcy jest, aby wliczeniu do wymaganego 15-

3

letniego okresu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

podlegał wyłącznie okres pracy przed 1 stycznia 1999 r. i po dniu 31 grudnia 2008

r. Sąd Apelacyjny stwierdził, że punkty 5 i 6 art. 4 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r.

o emeryturach pomostowych (Dz.U. z 2008 r. Nr 237, poz. 1656 ze zm.) dodatkowo

precyzują wymóg stażu co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze, którego warunku wnioskodawca nie spełnił. W takim

stanie rzeczy sąd odwoławczy nie znalazł odstaw do uwzględnienia apelacji.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył skargą kasacyjną A. M. w całości.

Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił: „naruszenie prawa materialnego, a to art. 4 pkt

2, 5 i 6 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. z

2008 r. Nr 237, poz. 1656 ze zm.), poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że

zatrudnienie w warunkach szczególnych w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 31

grudnia 2008 r. nie może zostać zaliczone do wymaganego 15 - letniego okresu

pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze uprawniającego

do ubiegania się o emeryturę pomostową, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego

przepisu nie daje żadnych podstaw do nieuwzględniania lat 1999 - 2008 przy

ustalaniu, czy doszło do spełnienia warunków nabycia prawa do emerytury

pomostowej”. Mając na względzie podniesiony zarzut, wniósł o: „uchylenie

zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego i orzeczenie co do istoty sprawy, że A.

M. przysługuje prawo do emerytury pomostowej na podstawie przepisów ustawy z

dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych oraz zasądzenie na rzecz

skarżącego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według

norm prawem przepisanych - albowiem skargę kasacyjną należy uznać za

oczywiście zasadną, a skarżący podnosi zarzut naruszenia prawa materialnego;

ewentualnie, w razie nie uznania skargi kasacyjnej za oczywiście uzasadnioną,

uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w całości i przekazanie temu

sądowi sprawy do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania”.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania pełnomocnik A. M.

uzasadnił tym, iż w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne: „czy art. 4

ustawy z dnia 19 grudnia 2008 roku o emeryturach pomostowych (Dz.U. z 2008 r.

Nr 237, poz. 1656 ze zm.) pozwala na zaliczenie do wymaganego okresu pracy w

4

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze pracy w takich warunkach

w latach 1999 – 2008” oraz tym, iż skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Oczywistość zasadności skargi kasacyjnej, w ocenie skarżącego, wyraża się w tym,

że w wbrew twierdzeniu Sądu Apelacyjnego już prima facie po pobieżnym

zapoznaniu się z art. 4 ustawy pomostowej i przy dysponowaniu podstawową

wiedzą prawniczą należy dojść do wniosku, że przepis ten wprowadza obligatoryjne

warunki, które muszą zostać spełnione, aby uzyskać prawo do emerytury

pomostowej, lecz jednocześnie warunki te wymienia osobno w punktach, co

pozwala na ich analizę po kolei i z osobna. Konstrukcja i wykładnia art. 4 ustawy

pozwala na stwierdzenie, że uzasadniają stwierdzenie, że wszystkie wymienione w

tym artykule warunki A. M. spełnił, co czyni skargę kasacyjną oczywiście zasadną.

Żaden przepis ustawy nie stanowi jednoznacznie, że okresu od 1 stycznia 1999 r.

do 31 grudnia 2008 r. nie można wliczać do wymaganego 15 - letniego stażu pracy

wskazanego w art. 4 pkt 2 ustawy pomostowej. W ocenie skarżącego brak takiej

regulacji nie jest przypadkowy, lecz celowy. Nie ma bowiem żadnych racjonalnych

przesłanek, i takich też nie znalazł ustawodawca, aby wykluczać a priori lata 1999 -

2008, w których świadczona była praca w szczególnym warunkach lub o

szczególnym charakterze, jako podstawę lub część okresu wymaganego stażu

pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy. Sąd Apelacyjny dokonał

niewłaściwej wykładni art. 4 pkt 2, 5 i 6 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 roku o

emeryturach pomostowych (Dz.U. z 2008 r. Nr 237, poz. 1656 ze zm.), przez

przyjęcie, że zatrudnienie w warunkach szczególnych w okresie od 1 stycznia

1999 r. do 31 grudnia 2008 r. nie może zostać zaliczone do wymaganego 15 -

letniego okresu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze,

uprawniającego do ubiegania się o emeryturę pomostową.

Emerytury pomostowe zostały wprowadzone do systemu ubezpieczeń

społecznych ustawą z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych, która

weszła w życie w dniu 1 stycznia 2009 r. Emerytury pomostowe, choć są

5

świadczeniami emerytalnymi, różnią się od "zwykłych" emerytur, wypłacanych na

podstawie ustawy o emeryturach i rentach z FUS osobom, które osiągnęły

powszechny wiek emerytalny. Wśród najważniejszych odrębności należy wymienić:

obniżony o co najmniej 5 lat wiek emerytalny w porównaniu do zwykłego wieku

emerytalnego, dodatkowy wymóg stażu co najmniej 15 lat pracy w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (art. 4 pkt 5 ustawy o emeryturach

pomostowych); definicje tych prac zawarte są w art. 3 ust. 1-3 tej ustawy, a

konkretne ich rodzaje (odpowiednio) - w załączniku nr 1 i 2 do ustawy; okresowość

- emerytury pomostowe są wypłacane tylko w okresie przejściowym, do osiągnięcia

przez uprawnionego powszechnego wieku emerytalnego (tj. 60 lat dla kobiet i 65 lat

dla mężczyzn), kiedy to nabywa on prawo do zwykłej emerytury; wygasający

charakter - warunkiem uzyskania emerytury pomostowej jest wykonywanie pracy w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przed 1 stycznia 1999 r.;

osoby które podjęły pracę po tym dniu nie będą mogły skutecznie ubiegać się o

emerytury pomostowe, mimo że w dniu wejścia w życie zaskarżonej ustawy

niektóre z tych osób mogły już osiągnąć prawie 2/3 wymaganego stażu pracy w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze; odrębne źródło

finansowania - środki na emerytury pomostowe nie pochodzą z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (a więc ze zwykłych składek na ubezpieczenie

emerytalne), lecz z odrębnego Funduszu Emerytur Pomostowych, który w praktyce

będzie zasilany w przeważającej części z dotacji celowej z budżetu państwa, a nie

ze składek na ten fundusz (por. s. 39 uzasadnienia projektu ustawy, druk sejmowy

nr 1070/VI kadencja, s. 39).

Zgodnie z art. 4 ustawy o emeryturach pomostowych, prawo do tego

świadczenia przysługuje pracownikowi, który spełnił łącznie następujące warunki:

1. urodził się po 31 grudnia 1948 r.; 2. ma okres pracy w szczególnych warunkach

lub o szczególnym charakterze wynoszący co najmniej 15 lat; 3. osiągnął wiek

wynoszący co najmniej 55 lat dla kobiet i co najmniej 60 lat dla mężczyzn; 4. ma

okres składkowy i nieskładkowy, ustalony na zasadach określonych w art. 5 - 9 i

art. 11 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn; 5. przed

1 stycznia 1999 r. wykonywał prace w szczególnych warunkach lub prace w

6

szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach

pomostowych lub art. 32 i art. 33 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych; 6. po 31 grudnia 2008 r. wykonywał pracę w

szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust.

1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych; 7. nastąpiło z nim rozwiązanie stosunku

pracy.

Ustawa o emeryturach pomostowych dopuściła odstępstwa od przesłanki

wymienionej w jej art. 4 pkt 6, wskazując w art. 49, że prawo do emerytury

pomostowej przysługuje również osobie, która po dniu 31 grudnia 2008 r. nie

wykonywała pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w

rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3, spełniła warunki określone w art. 4 pkt 1- 5 i 7 i art. 5-12,

a w dniu wejścia w życie ustawy miała wymagany w przepisach, o których mowa w

pkt 2, okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w

rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3.

Warunkiem skutecznego ubiegania się o emeryturę pomostową w świetle

wykładni językowej art. 4 i 49 ustawy jest więc legitymowanie się określonym

stażem pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze (w

rozumieniu ustawy o emeryturach pomostowych lub dotychczasowych przepisów)

oraz kontynuowanie pracy w tych warunkach po wejściu w życie ustawy, a więc po

1 stycznia 2009 r. W przypadku kiedy osoba ubiegająca się o to świadczenie nie

kontynuuje pracy w warunkach szczególnych lub szczególnym charakterze i

legitymuje się w związku z tym jedynie stażem pracy „szczególnej” według

poprzednio obowiązujących przepisów, może nabyć prawo do „nowego”

świadczenia jedynie wówczas, gdy dotychczasowy staż pracy (okres prac) można

kwalifikować jako prace w warunkach szczególnych w rozumieniu obecnie

obowiązujących przepisów - art. 3 ust. 1 ustawy lub o szczególnym charakterze -

art. 3 ust. 3 ustawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2012 r., II UK

164/11).

W ocenie Sądu Najwyższego, w niniejszym składzie, z wykładni art. 4

ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych wynika obowiązek

zaliczania do okresów pracy w szczególnych warunkach lub szczególnym

charakterze także zatrudnienia w takich warunkach w okresie od 1 stycznia 1999 r.

7

do 31 grudnia 2008 r. Artykuł ten zawiera dodatkowe warunki, aby praca w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze była wykonywana przed

dniem 1 stycznia 1999 r. oraz po dniu 31 grudnia 2008 r., jednak nie zakreśla ram

czasowych odnośnie do stażu 15 lat pracy w tych warunkach. Ten okres 15 lat

może więc dotyczyć całego okresu ubezpieczenia, jednak co najmniej jeden

miesiąc musi przypadać przed dniem 1 stycznia 1999 r. oraz jeden miesiąc po dniu

31 grudnia 2008 r.

Także z art. 49 ustawy wynika, że prawo do emerytury pomostowej

przysługuje „również osobie, która po dniu 31 grudnia 2008 r. nie wykonywała pracy

w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust.

1 i 3, jeżeli spełnia warunki określone w art. 4 pkt 1-5 i 7 i art. 5-12; oraz w dniu

wejścia w życie ustawy miała wymagany w przepisach, o których mowa w pkt 2,

okres pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w

rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3”. Skoro więc nawet niewykonywanie pracy w pewnych

wypadkach po dniu 31 grudnia 2008 r. może uprawniać do emerytury pomostowej,

to tym bardziej do 15 – letniego stażu pracy w szczególnych warunkach można

uwzględnić okres wykonywania pracy w szczególnych warunkach przed tą datą.

Słusznie podnosi skarżący w skardze kasacyjnej, że gdyby ustawodawca

zamierzał ograniczyć okresy zatrudnienia, które można wliczać do 15 - letniego

stażu wymaganego dla uzyskania emerytury pomostowej, to w art. 4 pkt 2 ustawy

pomostowej wskazałby, że okres 15 lat dotyczy tylko przedziałów czasowych

określonych w art. 4 pkt 5 i 6 tej ustawy. Takie zastrzeżenie nie zostało jednak

przez ustawodawcę poczynione. Treść art. 3 ustawy pomostowej, który definiując

prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, jednocześnie

wyraźnie wskazuje, że za pracowników wykonujących prace w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze uważa się również osoby wykonujące

przed dniem wejścia w życie ustawy - a więc przed 1 stycznia 2009 r. prace w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Również w tym przepisie

nie ma żadnych wskazówek, które choćby pośrednio prowadziłyby do przekonania,

że zamiarem ustawodawcy było wykluczenie lat 1999 - 2008 z wymaganego 15 -

letniego stażu pracy, uwzględnianego przy ustalaniu warunków nabycia prawa do

emerytury pomostowej. W ocenie Sądu Najwyższego treść art. 4 ustawy o

8

emeryturach pomostowych (punkty 5 i 6) wskazuje na stopniowe wygaszanie

uprawnień do uzyskania emerytury pomostowej. Z tej właśnie przyczyny

ustawodawca wprowadził wymóg stażu pracy przed 1 stycznia 1999 r. Celem tego

unormowania było wyłączenie z przedmiotowego przywileju emerytalnego osób

dopiero wchodzących na rynek pracy. Zamierzeniu ustawodawcy nie sprzeciwia się

w żaden sposób uznanie, że dopuszczalne jest również doliczanie stażu pracy

zatrudnienia z lat 1999 - 2008, gdy jednocześnie dany pracownik dysponuje stażem

z okresu przed 1 stycznia 1999 r. Za przyjętą przez Sądy pierwszej i drugiej

instancji interpretacją nie przemawia również wykładnia historyczna. Uzasadnienie

rządowego projektu Ustawy o emeryturach pomostowych (druk sejmowy nr 1070

Sejmu VI Kadencji z dnia 2 października 2008 r.) w żadnym miejscu nie wskazuje,

że celem ustawy jest wykluczenie zaliczania do wymaganego okresu 15 lat w

szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze stażu pracy uzyskanego

w latach 1999 - 2008.

Powyższe konstatacje prowadzą do konkluzji, że wyrok Sądu Apelacyjnego

został wydany w wyniku niewłaściwej wykładni wymienionych wyżej przepisów, na

skutek czego sprawa wymaga ponownego rozpoznania; w tym celu Sąd Najwyższy

wyrokował na podstawie art. 39815

k.p.c.