II KK 84/12

Sygn. akt II KK 84/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Stanisław Zabłocki (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Michał Laskowski

SSA del. do SN Dorota Wróblewska

Protokolant Anna Janczak

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Bogumiły Drozdowskiej,

w sprawie G. N.

w przedmiocie wydania wyroku łącznego

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 17 stycznia 2013 r.,

kasacji, wniesionej - na podstawie art. 521 § 1 k.p.k. - przez Prokuratora

Generalnego na korzyść G. N.

od wyrok Sądu Rejonowego w P.

z dnia 27 października 2011 r.,

1) Uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Rejonowemu w P. do ponownego rozpoznania;

2) Kosztami sądowymi postępowania kasacyjnego obciąża

Skarb Państwa.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w P., wyrokiem łącznym z dnia 27 października 2011 r., po

rozpoznaniu sprawy G. N., skazanego następującymi prawomocnymi wyrokami:

2

1. Sądu Rejonowego w P. z dnia 5 maja 2011 r. za przestępstwo z art. 279 § 1

k.k. w zw. z art. 12 k.k. na karę roku pozbawienia wolności, za przestępstwo z

art. 278 § 1 k.k. na karę roku pozbawienia wolności, za przestępstwo z art. 279

§ 1 k.k. na karę roku pozbawienia wolności, za przestępstwo z art. 278 § 1 k.k.

na karę roku pozbawienia wolności, za przestępstwo z art. 278 § 1 k.k. w zw. z

art. 288 § 1 k.k. i w zw. z art. 11 § 2 k.k. na karę roku pozbawienia wolności,

oraz karę łączną 3 lat pozbawienia wolności, a także zobowiązanie do

naprawienia szkody;

2. Sądu Rejonowego w P. z dnia 11 marca 2010 r. za przestępstwo z art. 279 § 1

k.k. popełnione 27 maja 2009 r. na karę roku pozbawienia wolności i za

przestępstwo z art. 62 ust. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu

narkomanii popełnione dnia 18 lipca 2009 r. na karę roku pozbawienia wolności

i karę łączną 2 lat pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej

wykonania na okres 5 lat próby oraz grzywnę na podstawie art. 71 § 1 k.k. w

wymiarze 30 stawek dziennych przy ustaleniu wysokości jednej stawki na

kwotę 20 złotych; postanowieniem z dnia 25 lipca 2011 r. Sąd Rejonowy w P.

zarządził wykonanie orzeczonej kary pozbawienia wolności;

3. Sądu Rejonowego w P. z dnia 10 listopada 2010 r. za przestępstwo z art. 286 §

1 k.k. i art. 270 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. popełnione w dniu 26

października 2009 r. na karę roku pozbawienia wolności z warunkowym

zawieszeniem jej wykonania na okres 4 lat próby i obowiązek naprawienia

szkody

orzekł:

1. rozwiązał karę łączną z wyroku Sądu Rejonowego w P. z dnia 11 marca 2010

r.,

2. na podstawie art. 569 § 1 k.p.k. oraz art. 85 k.k. i art. 86 § 1 k.k. w miejsce

jednostkowych kar pozbawienia wolności powołanych w punktach 2 i 3 orzekł

karę łączną 2 lat i 4 miesięcy pozbawienia wolności,

3. na podstawie art. 576 § 1 k.p.k. pozostałe orzeczenia zawarte w połączonych

wyrokach pozostawił do odrębnego wykonania,

4. na podstawie art. 624 § 1 k.p.k. oraz art. 17 ustawy o opłatach w sprawach

karnych zwolnił oskarżonego od ponoszenia kosztów związanych z wyrokiem .

Powyższe orzeczenie nie zostało zaskarżone przez strony i uprawomocniło

się w pierwszej instancji w dniu 25 listopada 2011 r.

3

Orzeczenie to zostało zaskarżone kasacją przez Prokuratora Generalnego,

który sformułował zarzut rażącego i mającego istotny wpływ na treść wyroku

naruszenia przepisu prawa materialnego, a mianowicie art. 4 § 1 k.k., polegającego

na zastosowaniu przez sąd ustawy nowej i orzeczeniu wobec skazanego w punkcie

2 części dyspozytywnej wyroku, po myśli art. 89 § 1a k.k., kary łącznej 2 lat i 4

miesięcy pozbawienia wolności za zbiegające się przestępstwa, za które na mocy

wyroków jednostkowych orzeczono karę pozbawienia wolności z warunkowym

zawieszeniem jej wykonania, którą następnie zarządzono do wykonania oraz karę

pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, pomimo iż w

czasie popełniania przestępstw obowiązywała ustawa względniejsza dla

skazanego, wykluczająca możliwość orzeczenia w opisanej sytuacji kary łącznej

bezwzględnego pozbawienia wolności.

W konkluzji kasacji Prokurator Generalny wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w

P.

Sąd Najwyższy rozpoznając kasację zważył, co następuje.

Kasacja jest zasadna, aczkolwiek jej brak konstrukcyjny, który został

wskazany w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 2012 r. (k. 11 akt

SN), uniemożliwił jej uwzględnienie w trybie art. 535 § 5 k.p.k., to jest na

posiedzeniu bez udziału stron. Właściwe odczytanie zarzutu sformułowanego w

kasacji, do czego zobowiązuje przepis art. 118 § 1 k.p.k., prowadzi do wniosku, że

autor nadzwyczajnego środka zaskarżenia zarzucił zaskarżonemu wyrokowi

mające istotny wpływ na jego treść rażące naruszenie art. 4 § 1 k.k., natomiast art.

89 § 1a k.k. (niewymieniony w części dyspozytywnej orzeczenia) powołany został

jedynie posiłkowo (jako przepis, który - wbrew regule określonej w art. 4 § 1 k.k. -

stanowił podstawę wymiaru kary łącznej w wyroku łącznym). Jeżeli przyjąć takie

właśnie założenie, w świetle tego, o czym mowa będzie w dalszej części

niniejszego uzasadnienia, oczywiste jest nie tylko rażące naruszenie reguły

określonej w art. 4 § 1 k.k., ale także i niewymienionego w zaskarżonym wyroku art.

89a § 1 k.k. (fakt jego niewymienienia nie przesądza bowiem o tym, że nie miał on

zastosowania przy orzekaniu, a tym samym, że nie współkształtował on wadliwej

treści zaskarżonego wyroku; na k. 4 uzasadnienia kasacji jest zresztą mowa o tym,

że przepis art. 89 § 1a k.k. został przez Sąd Rejonowy w P. zastosowany „de

facto”). Jeśli natomiast, hipotetycznie, przyjąć założenie, że źródłem rozstrzygnięcia

4

jest wadliwe (to jest przeciwne do poglądu wyrażonego w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 27 marca 2001 r., I KZP 2/01, OSNKW 2001, z. 5-6, poz. 41,

konsekwentnie podtrzymywanego następnie przez najwyższą instancję sądową w

licznych innych orzeczeniach i aprobowanego także w judykaturze sądów

powszechnych) rozumienie treści art. 89 § 1 k.k. w starym (sprzed noweli z dnia 5

listopada 2009 r., która weszła w życie w dniu 8 czerwca 2010 r.) brzmieniu, to za

rażąco naruszony uznać należałoby nie tylko art. 86 § 1 k.k. sprzed noweli, ale

także, w konsekwencji, i art. 4 § 1 k.k. Po pierwsze, ten ostatni przepis powinien

być bowiem – w sytuacji zmiany stanu normatywnego – powołany w treści wyroku

Sądu Rejonowego w P. z dnia 27 października 2011 r., a po drugie, ewentualne

wadliwe odczytanie przez ten Sąd art. 86 § 1 k.k. w starym brzmieniu prowadziło w

konsekwencji do wadliwej oceny, która z „konkurujących” ustaw (stan prawny

sprzed dnia 8 czerwca 2010 r., czy też stan prawny obowiązujący po tej dacie) jest

względniejsza dla sprawcy, oczywiście w konkretnym układzie procesowym,

relewantnym w sprawie G. N. w przedmiocie wydania wyroku łącznego. Jak z

powyższego wynika, niezależnie od tego, jakie było źródło błędu – to jest zarówno

przy założeniu, że Sąd Rejonowy nie dostrzegł zmiany stanu prawnego, jak i przy

założeniu, że co prawda zmianę tę dostrzegł, ale wadliwie ocenił relację starego i

nowego stanu prawnego przez pryzmat tego, która z ustaw jest dla sprawcy

względniejsza – doszło do naruszenia art. 4 § 1 k.k., czyli przepisu, który w

pierwszej kolejności został wymieniony w zarzucie skargi kasacyjnej wniesionej

przez Prokuratora Generalnego.

Po wyjaśnieniu wątpliwości, co do rzeczywistej treści zarzutu

sformułowanego w kasacji, przejść należy do argumentacji wykazującej, że zarzut

ten jest zasadny. W pełni należy podzielić pogląd zaprezentowany w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2011 r., V KK 74/11, OSNKW 2011, z. 6, poz. 54

(wypracowany także w orzecznictwie sądów powszechnych – zob. np. wyrok SA w

Białymstoku z dnia 18 stycznia 2011 r., II AKa 254/10, OSAB 2011, z. 1, poz. 51),

że możliwość wymierzenia kary łącznej w wyroku łącznym na podstawie art. 89 §

1a k.k., zgodnie z art. 4 § 1 k.k., dotyczy skazań za zbiegające się przestępstwa na

kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem ich wykonania (oraz przy

zastosowaniu rozumowania a maiore ad minus skazań za zbiegające się

przestępstwa na kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem ich

wykonania oraz kary pozbawienia wolności o tzw. bezwzględnym charakterze),

5

które to przestępstwa popełnione zostały po dniu 7 czerwca 2010 r. Przypomnieć

wypada, że przed tą nowelizacją art. 89 § 1 k.k. stanowił podstawę do orzekania

kary łącznej w wyroku łącznym w razie skazania za zbiegające się przestępstwa na

kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem i bez warunkowego

zawieszenia ich wykonania, ale jedynie przez orzeczenie kary łącznej z

warunkowym zawieszeniem jej wykonania (por. wspomnianą wyżej uchwałę SN z

dnia 27 marca 2001 r., I KZP 2/01). Jeśli sąd orzekający w przedmiocie wyroku

łącznego stwierdzał, że nie zachodzą przesłanki określone w art. 69 k.k.

pozwalające na warunkowe zawieszenie wykonania kary łącznej utworzonej z kary

warunkowo zawieszonej oraz kary tzw. bezwzględnej, powinien był odstąpić od

wymierzenia kary łącznej w wyroku łącznym, pomimo tego, że przestępstwa, za

które kary te zostały orzeczone, pozostawały w zbiegu realnym o konfiguracji

czasowej odpowiadającej warunkom określonym w art. 85 k.k. Jak to wywiedziono

na gruncie starego stanu prawnego, łączenie kar w wyroku łącznym nie mogło

prowadzić do skutków mniej korzystnych dla skazanego niż te, które wynikałyby z

wykonania kar jednostkowych. Tak więc stan prawny obowiązujący przed wejściem

w życie ustawy z dnia 5 listopada 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy

– Kodeks postępowania karnego, ustawy – Kodeks karny wykonawczy, ustawy –

Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 206, poz. 1589) był

w rozważanym tu aspekcie zdecydowanie bardziej korzystny od wprowadzonych w

życie z dniem 8 czerwca 2010 r. nowych reguł łączenia kar pozbawienia wolności w

wyroku łącznym. Ustawa obowiązująca poprzednio była zatem „względniejsza” dla

sprawcy (w rozumieniu art. 4 § 1 k.k.) od ustawy nowej. Przed sformułowaniem

ostatecznych wniosków należy jeszcze udzielić odpowiedzi na dwa pytania. Po

pierwsze, dlaczego w analizowanym tu układzie procesowym zastosowanie

powinna znajdować właśnie reguła określona w art. 4 § 1 k.k. Po drugie, stan

prawny obowiązujący w jakich datach powinien być porównywany przy analizie,

która z ustaw jest „względniejsza dla sprawcy”. Pierwsze z powyższych pytań jest o

tyle nie pozbawione racji, że instytucja wyroku łącznego jest unormowana w

Kodeksie postępowania karnego, a co do zasady zmianami przepisów o

charakterze procesowym rządzi całkowicie odmienna reguła intertemporalna,

sprowadzana do paremii, iż nowy stan prawny „chwyta w locie” wszystkie sprawy

nie zakończone przed wejściem nowelizacji w życie. Należy jednak z całą

stanowczością podkreślić, że aczkolwiek w aktualnym stanie prawnym art. 89 § 1 i

6

§ 1a k.k. odnosi się do instytucji wyroku łącznego, a więc instytucji procesowej,

niemniej jednak nie ulega wątpliwości, że normy znajdujące się w tych przepisach

mają przede wszystkim charakter materialnoprawny. Instytucja wyroku łącznego

służy realizacji norm prawa karnego materialnego, regulujących kwestie związane z

orzekaniem kary łącznej, w sytuacji kiedy sprawca jest skazany różnymi wyrokami

jednostkowymi. Celem takiego wyroku jest więc stosowanie regulacji dotyczących

kary łącznej nie tylko do sprawców sądzonych w jednym postępowaniu, ale także

do sprawców, którzy zostali skazani w różnych postępowaniach za przestępstwa

pozostające w realnym zbiegu. W konsekwencji, przypomnieć należy pogląd

wielokrotnie eksponowany w orzecznictwie i w piśmiennictwie, że sytuacja prawna

sprawcy sądzonego za wiele czynów w jednym postępowaniu nie powinna różnić

się od sytuacji sprawcy, wobec którego prowadzono wiele postępowań. Skoro zaś

kara łączna jest instytucją prawa karnego materialnego, to orzekanie takiej kary

także i w wyroku łącznym powinno następować z uwzględnieniem reguł

określonych w art. 4 § 1 k.k. Drugie z zarysowanych wyżej zagadnień sprowadzić

można do pytania, jakie momenty czasowe, możliwe do ustalenia w postępowaniu

w przedmiocie wyroku łącznego, powinny być uwzględnione w rozważaniach

prowadzonych w kontekście art. 4 § 1 k.k. O ile oczywiste jest, że jednym z nich

jest moment orzekania w przedmiocie wydania wyroku łącznego (czy to z urzędu,

czy też w związku ze złożonym wnioskiem), o tyle drugi z momentów, w którym

może obowiązywać inna ustawa, istotna z punktu widzenia stosowania reguł

intertemporalnych, nie rysuje się równie jednoznacznie. Teoretycznie porównanie

stanu prawnego mogłoby dotyczyć: momentu popełnienia przestępstw, momentu

złożenia przez skazanego wniosku o wydanie wyroku łącznego, wreszcie momentu,

stanowiącego czasową cezurę realnego zbiegu przestępstw (za ten ostatni

należałoby przyjąć datę wydania pierwszego wyroku, choćby nieprawomocnego,

przed którym skazany dopuścił się przestępstw pozostających w realnym zbiegu).

W pierwszej kolejności odrzucić należy opcję nawiązującą do momentu złożenia

wniosku o wydanie wyroku łącznego. Ten moment nie może być uznany za ważący

w aspekcie badania względności ustaw w zakresie istotnym dla kary łącznej już

choćby z tej tylko przyczyny, że nie stanowiłby on żadnego wyznacznika w pewnej

puli spraw. W postępowaniu o wydanie wyroku łącznego nie obowiązuje przecież

zasada skargowości i może się ono toczyć bądź to na wniosek skazanego lub

prokuratora bądź z urzędu (art. 570 k.p.k.) i to nawet przy sprzeciwie skazanego

7

(argument ten wskazał wcześniej Sąd Apelacyjny w Białymstoku w powołanym

wyżej wyroku z dnia 18 stycznia 2011 r., II AKa 254/10). Przeciwko założeniu, iż

datą istotną z punktu widzenia badania względności ustaw jest czas wydania

wyroku stanowiącego cezurę czasową realnego zbiegu przestępstw, przemawia

parę argumentów. Najistotniejszym jest ten związany z wykładnią językową art. 4 §

1 k.k., który to przepis nawiązuje przecież z jednej strony do ustawy obowiązującej

w czasie orzekania, ale z drugiej strony mówi o ustawie obowiązującej w czasie

czynu. Jeśli wszystkie analizowane pod kątem wydania wyroku łącznego

przestępstwa zostały przez skazanego popełnione w czasie obowiązywania ustawy

dawnej i wówczas też zapadł pierwszy wyrok, chociażby nieprawomocny, co do

któregokolwiek z tych przestępstw, nie ma miejsca na jakiekolwiek rozsądne

wątpliwości co do tego, że w postępowaniu w przedmiocie wyroku łącznego należy

rozważyć zarówno ustawę obowiązującą w czasie orzekania, jak i ustawę

obowiązującą w czasie wydania wspomnianego pierwszego wyroku. Niemniej

należy mieć na uwadze i to, że możliwe jest zaistnienie innej konfiguracji, a

mianowicie takiej, gdy to pierwszy wyrok co do któregokolwiek z przestępstw

pozostających w zbiegu został wydany już w czasie obowiązywania ustawy nowej,

podczas gdy wszystkie te przestępstwa popełniono jednak w czasie obowiązywania

ustawy dawnej. Jeżeli ustawa obowiązująca w czasie orzekania (tak jak Kodeks

karny w brzmieniu obowiązującym od dnia 8 czerwca 2010 r.) nie jest ustawą

względniejszą, to przyjęcie rozważanego tu wariantu czasowego prowadziłoby do

orzekania o karze łącznej na zasadzie lex severior retro agit, a więc wbrew

podstawowej regule intertemporalnej. W konsekwencji, odpowiedzialność karna

sprawcy czynu zabronionego, na którą składa się również wymiar kary łącznej,

zostałaby ukształtowana na podstawie ustawy, która nie obowiązywała w czasie

popełniania czynów przez skazanego, i jest zarazem ustawą surowszą. Tego

rodzaju rozwiązania nie można, zdaniem Sądu Najwyższego, zaakceptować (por.

sposób rozumowania i wnioskowania zaprezentowany przez M.Siwika w glosie do

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2011 r., publik. w systemie

Lex/elektr.). Pozostaje zatem przyjęcie trzeciego z wyżej zasygnalizowanych

wariantów, nawiązującego do literalnego brzmienia art. 4 § 1 k.k. i związanego z

czasem popełnienia przestępstw, które mają zostać połączone klamrą kary łącznej

w wyroku łącznym. I to nie tylko wówczas, gdy wszystkie przestępstwa wchodzące

w skład realnego zbiegu zostały popełnione w czasie obowiązywania ustawy

8

dawnej, będącej jednocześnie względniejszą dla sprawcy, ale również wówczas,

gdy pozostające w zbiegu przestępstwa zostały popełnione zarówno w czasie

obowiązywania ustawy dawnej, jak i ustawy nowej, obowiązującej w czasie

orzekania. Stanowisko takie wymaga zatem dla zastosowania ustawy nowej, która

nie jest ustawą względniejszą, aby wszystkie z przestępstw pozostających w zbiegu

zostały popełnione w czasie obowiązywania tej nowej ustawy (zob. szerzej M.Siwik,

cyt. wyżej glosa).

Podsumowując przedstawione wyżej rozważania, stwierdzić należy, że

stosując w prawidłowy sposób art. 4 § 1 k.k. w postępowaniu o wydanie wyroku

łącznego, sąd powinien rozważyć „względność” ustaw przy porównaniu stanu

normatywnego z daty orzekania w przedmiocie wydania wyroku łącznego oraz

stanu normatywnego z czasu popełnienia każdego z przestępstw wchodzących w

skład zbiegu. Prowadzi to do wniosku, że - uwzględniając kierunek zmian

wprowadzonych w ustawie z dnia 5 listopada 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks

karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Kodeks karny

wykonawczy, ustawy – Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw -

przyjąć należy, iż jeśli choć jedno z przestępstw wchodzących w skład realnego

zbiegu, za które orzeczono kary pozbawienia wolności z warunkowym

zawieszeniem wykonania i bez warunkowego zawieszenia wykonania, zostało

popełnione przed wejściem w życie tej ustawy, należy stosować, jako

względniejszy, Kodeks karny w brzmieniu sprzed dnia 8 czerwca 2010 r.

Tak więc, uwzględniając realia związane z datami przestępstw popełnionych

przez G. N. i wymierzonymi mu za te występki tzw. karami jednostkowymi, które

następnie zostały objęte zaskarżonym wyrokiem łącznym, należało uwzględnić

wniesioną - na korzyść tego oskarżonego – przez Prokuratora Generalnego

kasację i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w P.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd ten będzie związany zapatrywaniami

prawnymi przedstawionymi w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego (art. 442 § 3

k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k.). Oznacza to, że w wypadku, gdy skład orzekający

dojdzie do wniosku, iż podlegające łączeniu kary mogą być sprowadzone do kary

łącznej w rozmiarze nie przekraczającym 2 lat pozbawienia wolności (wymaga to

oceny współmierności kary łącznej przez pryzmat dyrektyw sądowego wymiaru

kary oraz uwzględnienia okoliczności wymienionych w art. 571 § 1 k.p.k., gdyż z

punktu widzenia teoretycznego, przy zastosowaniu zasady absorpcji, czysto

9

matematyczne względy, w powiązaniu z treścią art. 86 § 1 k.k., nie stoją temu na

przeszkodzie), a nadto zachodzą pozostałe przesłanki określone w art. 69 k.k.,

wówczas wymierzenie kary łącznej w wyroku łącznym będzie możliwe. W wypadku,

gdy Sąd Rejonowy w P. doszedłby do odmiennych wniosków, będzie zobowiązany

do umorzenia postępowania w przedmiocie wydania wyroku łącznego, pomimo

tego, że zbiegające się przestępstwa pozostawały w konfiguracji czasowej

odpowiadającej warunkom określonym w art. 85 k.k. (zob. szerzej uzasadnienie

cytowanej uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 2001 r., I KZP 2/01).

O kosztach sądowych postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy

rozstrzygnął zgodnie z treścią art. 638 k.p.k.