III CZP 100/12

Sygn. akt III CZP 100/12

UCHWAŁA

Dnia 17 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa Gminy L.

przeciwko G. C.

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną i o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 17 stycznia 2013 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 11 października 2012 r.,

"Czy w sprawie o uznanie za bezskuteczną czynności prawnej

dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli zachodzi

współuczestnictwo konieczne po stronie pozwanej, jeżeli drugą

stroną czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem

wierzycieli byli małżonkowie pozostający w ustroju wspólności

ustawowej, którzy wskutek tej czynności uzyskali korzyść

majątkową?"

podjął uchwałę:

2

Małżonkowie są współuczestnikami koniecznymi po stronie

pozwanej, jeżeli byli stroną umowy darowizny dokonanej na ich

rzecz przez dłużnika i zaskarżonej przez wierzyciela (art. 527

k.c.), a przedmiot darowizny wszedł do ich majątku wspólnego.

Uzasadnienie

3

Gmina L. wystąpiła z powództwem na podstawie art. 527 k.c. przeciwko

pozwanej G. C. o uznanie za bezskuteczną czynności prawnej (darowizny

pieniężnej) dokonanej m.in. na rzecz pozwanej. Powództwo to zostało wytoczone w

celu ochrony wierzytelności Gminy obejmującej zwrot tzw. bonifikaty, która została

udzielona nabywcy (dłużniczce, matce pozwanej) w związku z nabyciem na

własność lokalu Gminy. Sądy meriti ustaliły bliżej sekwencję czynności prawnych

dokonanych przez dłużniczkę, córkę i męża córki oraz towarzyszący tym

czynnościom sposób dokonywania wzajemnych rozliczeń w celu nabycia przez

matkę lokalu na własność i kupna ostatecznie większego lokalu dla całej rodziny.

Jednocześnie Sąd Okręgowy ustalił, że darowizna pieniężna (w wysokości 81 000

zł) dokonana została na rzecz obojga małżonków (córki i zięcia) pozostających we

wspólności majątkowej. Powództwo zostało wytoczone jedynie przeciwko

obdarowanej córce i Sąd pierwszej instancji przyjął legitymację bierną tej pozwanej

(art. 531 § 1 k.c.). W związku z tym Sąd Okręgowy przedstawił Sądowi

Najwyższemu zagadnienie prawne jak na wstępie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z ustaleń Sądu Okręgowego wynika, że obdarowani zostali oboje

małżonkowie i przedmiot darowizny (kwota pieniężna) wszedł do ich majątku

wspólnego. Przepisy o skardze pauliańskiej nie wykluczają, oczywiście, sytuacji,

w której po jednej ze stron zaskarżonej czynności prawnej występuje kilka osób

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2009 r., II CKN 469/10, niepubl.;

w sprawie tej małżonkowie mieli status dłużników wekslowych i dokonali darowizny

nieruchomości na rzecz osoby trzeciej in fraudem creditoris). Status prawny osoby

trzeciej w rozumieniu art. 531 § 1 k.c. może mieć kilka osób (np. obdarowanych

przez dłużnika). W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmowano dopuszczalność

skargi kasacyjnej w sytuacji, w której status prawny dłużnika miał jeden

z małżonków, a przedmiot zaskarżonej umowy darowizny, dokonanej przez

małżonków, wchodził do majątku wspólnego. Istnieje zatem możliwość uznania za

bezskuteczną czynności prawnej w całości, dokonanej przez oboje małżonków,

a nie tylko w stosunku do zadłużonego małżonka (uchwała Sądu Najwyższego

z dnia 24 października 2003 r., III CZP 72/03, OSP 2004, z. 9, poz. 116; wyrok

4

Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2003 r., IV CKN 204/01, OSN 2004, z. 9,

poz. 138).

Jeżeli status prawny osoby trzeciej w rozumieniu art. 527 § 1 k.c. mają

małżonkowie (obdarowani, art. 888 k.c.), powstaje kwestia prawnego

ukształtowania ich legitymacji biernej, gdy przedmiot darowizny wszedł do ich

majątku wspólnego (art. 31 § 1 k.r. i o.). Chodzi o to, czy w takiej sytuacji wierzyciel

występujący z powództwem na podstawie art. 527 k.c. powinien pozwać obu

małżonków jako uczestników koniecznych w rozumieniu art. 72 § 2 k.p.c., czy

proces pauliański mógłby toczyć się z udziałem tylko jednego z małżonków.

W literaturze i orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się,

że współuczestnictwo konieczne (art. 72 § 2 k.p.c.) stanowi kwalifikowaną postać

współuczestnictwa materialnego (art. 72 § 1 pkt 1 k.p.c.), a jego źródłem może być

istota spornego stosunku prawnego lub odpowiedni przepis ustawy. Analiza istoty

spornego stosunku prawnego, przesądzającego o współuczestnictwie koniecznym,

powinna być dokonywana z punktu widzenia prawa materialnego (zob. np.

uzasadnienie postanowienia Sądu najwyższego z dnia 17 stycznia 2003 r., I CK

109/02, niepubl.; z dnia 7 lutego 2007 r., III CSK 227/06, niepubl.; uzasadnienie

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2004 r., III CZP 15/04, OSNC 2005,

z. 6, poz. 12).

Należy przyjąć, że treść prawnej relacji między wierzycielem i obdarowanymi

małżonkami, ukształtowana w wyniku ich działania i dłużnika in fraudem creditoris,

uzasadnia współuczestnictwo konieczne obdarowanych małżonków w procesie

na podstawie art. 527 k.c. Wierzyciel uzyskuje bowiem jedno roszczenie

materialnoprawne przeciwko stronie umowy darowizny (obdarowanym małżonkom)

o uznanie darowizny za bezskuteczną wobec niego, ma możliwość skierowania

egzekucji do przedmiotu darowizny (art. 532 k.c.), a sytuację strony obdarowanej

w toku egzekucji określa przepis art. 533 k.c. Powództwa pauliańskie, skierowane

przeciwko obdarowanym (art. 531 § 1 k.c.), może doprowadzić do wydania

pozytywnego orzeczenia konstytutywnego (zob. np. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2005 r., V CSK 518/04, niepubl.). Ponadto należy

ono do kategorii powództw o ukształtowanie prawa lub stosunku prawnego.

5

Przesądza to występowanie po stronie pozwanej obojga obdarowanych małżonków

jako współuczestników koniecznych w rozumieniu art. 72 § 2 k.p.c. W orzecznictwie

Sądu Najwyższego i literaturze przyjmuje się, że powództwo na podstawie art. 527

k.c. stanowi właśnie przykład powództwa o ukształtowanie prawa lub stosunku

prawnego (tak np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 1997 r.,

III CZ 176/77, Prokuratura i Prawo 1998, z. 6, poz. 35).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się także, że w odniesieniu do

stosunków obligacyjnych, których źródłem jest umowa, legitymacja procesowa

powiązana zostaje z reguły z wszystkimi podmiotami mającymi status stron tej

umowy (zob. np. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1969 r., III CZP

65/69). Stanowisko takie można uznać za regułę w zakresie wielopodmiotowych

stosunków obligacyjnych powstających ex concractu.

Można przypuszczać, że zasadniczym źródłem wątpliwości Sądu

Okręgowego stała się przede wszystkim kwestia przesłanek roszczenia

pauliańskiego w razie pojawienia się po stronie pozwanej obdarowanych

małżonków (art. 531 § 1 k.c.). Sąd Okręgowy dostrzega bowiem wówczas

„możliwość spełnienia przesłanek ochrony (…) tylko w stosunku do jednego

z małżonków – kontrahentów”. Chodzi tu o przesłankę o charakterze

subiektywnym (osoba trzecia wiedziała o świadomości dłużnika działania

in fraudem creditoris lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się o tym

dowiedzieć, art. 527 § 1 k.c.).

Wielość podmiotów tworzących „stronę trzecią” w rozumieniu art. 527 § 1

k.c. i art. 531 § 1 k.c. oznacza, oczywiście, konieczność ustalenia subiektywnych

przesłanek roszczenia pauliańskiego indywidualnie w stosunku do wszystkich

podmiotów (obdarowanych małżonków). Należy jednak stwierdzić, że taka

indywidualizacja podmiotowa przesłanek subiektywnych roszczenia pauliańskiego

wierzyciela nie może przemawiać przeciwko przyjęciu współuczestnictwa

koniecznego małżonków uzyskujących jako obdarowani korzyść majątkową

z pokrzywdzeniem wierzyciela.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 k.p.c.

podjął uchwałę jak na wstępie.

6