II CSK 170/12

Sygn. akt II CSK 170/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

SSA Monika Koba

Protokolant Maryla Czajkowska

w sprawie z powództwa K. K.

przeciwko Polskiemu Związkowi Łowieckiemu w W. oraz Kołu

Łowieckiemu "C." w Z.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 24 stycznia 2013 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 3 listopada 2011 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację

w zakresie żądania ustalenia istnienia stosunku

członkostwa powoda w Polskim Związku Łowieckim i Kole

Łowieckim "C." w Z. i w tym zakresie przekazuje sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego;

2. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w Ł. wyrokiem z dnia 24 marca 2011 r. oddalił powództwo o

ustalenie wniesione przez K. K. przeciwko Polskiemu Związkowi Łowieckiemu w W.

(PZŁ) i Kołu Łowieckiemu „C." w Z. Ustalił, że powód w końcu 2005 r. pełnił funkcję

sekretarza w Kole Łowieckim „C.", które zostało zobowiązane do zwołania walnego

zgromadzenia członków przez zarząd okręgowy PZŁ, na mocy uchwały z dnia 14

grudnia 2005 r., którą uchylono jednocześnie wszystkie uchwały Walnego

Zgromadzenia Koła „ C." podjęte w dniu 28 kwietnia 2005 r. Zarząd Koła w dniu 4

stycznia 2006 r. zdecydował, że jego walne zgromadzenie odbędzie się w dniu 25

stycznia 2006 r. Powód odmówił udziału w zwołaniu walnego zgromadzenia

członków koła, uznając, że nie jest możliwe zachowanie statutowych terminów.

Nadto stwierdził, że decyzja zarządu okręgowego PZŁ nie była trafna i nie ma

potrzeby zwoływania walnego zgromadzenia. W styczniu 2006 r. powód przesłał do

zarządu okręgowego PZŁ pismo, w którym przedstawił swoje poglądy jako poglądy

zarządu koła. Stwierdził w nim, że decyzja o zwołaniu walnego zgromadzenia

członków koła była oparta na subiektywnych przesłankach oraz sprzeczna z

prawem i obowiązującym statutem. W marcu 2006 r. wystosował do członków koła

pismo, zawierające oskarżenia o niekompetencję i arogancję, kierowane przeciwko

zarządowi okręgowemu PZŁ. W związku z powyższym przeciwko powodowi

wszczęto postępowanie dyscyplinarne. Orzeczeniem Okręgowego Sądu

Łowieckiego w Ł. z dnia 9 października 2006 r. uznano powoda za winnego

popełnienia czterech przewinień i ukarano wykluczeniem z członkostwa. W wyniku

odwołania powoda Główny Sąd Łowiecki w W. uniewinnił go od popełnienia

jednego z przewinień, utrzymując zaskarżone orzeczenie w zakresie orzeczonej w

nim kary. Powództwo powoda o uchylenie wyroków sadów łowieckich zostało

prawomocnie oddalone. W ocenie Sądu Okręgowego powód nie miał interesu

prawnego w wytoczeniu powództwa o ustalenie istnienia stosunku członkostwa w

PZŁ w sytuacji, kiedy upłynął trzyletni okres po wykluczeniu uprawniający powoda

do ubiegania się o ponowne przyjęcie w poczet członków. Nadto sąd powszechny

nie mógł oceniać, czy rzeczywiście istniały podstawy do wykluczenia powoda, które

3

przyjął sąd łowiecki, w przypadku, gdy sąd ten działał w granicach prawa.

Sąd Okręgowy uznał także, że ustalone okoliczności nie potwierdziły zarzutów

powoda o bezzasadnym obwinianiu go i stosowaniu mobbingu przez władze PZŁ,

a powód nie ma także interesu prawnego w żądaniu dokonania takich ustaleń.

Apelacja powoda została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego, który

podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i jego ocenę prawną

za wyjątkiem stwierdzenia, że powód nie posiadał interesu prawnego w domaganiu

się ustalenia istnienia stosunku członkostwa w PZŁ. Sąd Apelacyjny podkreślił,

że w warunkach samorządności stowarzyszeń wybór właściwej sankcji

przewidzianej w statucie wobec nagannie zachowującego się członka należy do

organów stowarzyszenia. Kognicja sądu powszechnego ogranicza się zaś

do sprawdzenia, czy postawiony członkowi zarzut, stanowiący podstawę

wykluczenia, jest zgodny z rzeczywistym stanem rzeczy i istotnie stanowi statutową

przyczynę wykluczenia. Sąd Apelacyjny przyjął także, że Koło Łowieckie „C." nie

ma legitymacji biernej w sprawie o ustalenie istnienia członkostwa powoda w PZŁ.

Skarga kasacyjna powoda została oparta na podstawie naruszenia prawa

materialnego. Zarzucono w niej naruszenia art. 33 ust 6 ustawy z dnia

13 października 1995 r. Prawo łowieckie (tj. Dz. U. z 2005 r., Nr 127, poz. 1066

ze zm. - dalej; Pr. łow.) w zw. z art. 45 ust 1 konstytucji i art. 6 ust 1 Konwencji

o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności przez ich błędną wykładnię,

prowadzącą do wadliwego uznania, że w sprawach dotyczących utraty członkostwa

w PZŁ i kołach łowieckich sądy powszechne nie są uprawnione do badania sprawy

merytorycznie, w szczególności dokonywania oceny czy sankcja dyscyplinarna była

wymierzona prawidłowo przy uwzględnieniu rodzaju popełnionego przewinienia.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Art. 33 ust. 6 Pr. łow. stanowi, że w sprawach nabycia lub utraty

członkostwa w Polskim Związku Łowieckim oraz kole łowieckim zainteresowany

może - po wyczerpaniu postępowania wewnątrzorganizacyjnego- dochodzić swoich

praw na drodze sądowej. Przepis ten dopuszcza zatem drogę sądową

4

dla rozstrzygania sporów dotyczących stosunku członkostwa w PZŁ i kołach

łowieckich. Możliwe jest zatem domaganie się na podstawie art. 33 ust. 6 Pr. łow.

ustalenia istnienia stosunku członkostwa w tym zakresie. Sąd Apelacyjny przyjął

zasadnie, że w przypadku takiego powództwa, przewidzianego w art. 189 k.p.c.,

powód posiadał interes prawny w ustaleniu, że jest nadal członkiem Koła

Łowieckiego „C." oraz członkiem PZŁ, mimo że po jego wykluczeniu na mocy

orzeczenia sądu łowieckiego upłynął już okres uprawniający go do ubiegania się

ponownie o przyjęcie do PZŁ.

Nie można podzielić natomiast oceny Sądu Apelacyjnego o braku legitymacji

biernej po stronie Koła Łowieckiego „C." z uwagi na sposób wykluczenia powoda i

domaganie się przez niego ustalenia istnienia jedynie członkostwa w PZŁ. To

stwierdzenie, odnoszące się do treści żądania pozwu jest nieuzasadnione, gdyż

powód wyraźnie stwierdził, że domaga się ustalenia, iż jego członkostwo

„w Polskim Związku Łowieckim oraz Kole Łowieckim „C." nie ustało skutkiem"

wskazanych przez niego orzeczeń sądów łowieckich. Przesądzało to o istnieniu

legitymacji biernej Koła Łowieckiego „C." w części dotyczącej żądania ustalenia

stosunku członkostwa w Zrzeszeniu.

Uzyskanie członkostwa w PZŁ i jednym z kół łowieckich prowadzi do

powstania stosunku cywilnoprawnego między członkiem i tym zrzeszeniem

niezależnie od więzi organizacyjnych w ramach związku łowieckiego związanych

z samym członkostwem i pełnieniem w nim określonych funkcji (w przypadku

powoda funkcji sekretarza koła). Istnienie stosunku członkostwa decyduje

o istnieniu wskazanego wyżej stosunku cywilnoprawnego. Poddanie pod osąd sądu

powszechnego spraw związanych z nabyciem lub utratą członkostwa w PZŁ

i kołach łowieckich prowadzi zatem do ochrony stosunku cywilnoprawnego

powstającego w wyniku nabycia członkostwa w PZŁ. W tym zakresie art. 33

ust. 6 Pr. łow. gwarantuje zatem „prawo do sądu" w rozumieniu art. 45 ust. 1

Konstytucji, na co zasadnie skarżący zwrócił uwagę w skardze kasacyjnej.

Uwzględnienie tej zasady legło u podstaw wyroku Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 6 listopada 2012 r., K 21/11, w którym Trybunał Konstytucyjny uznał, że art.

33 ust. 6 Pr. łow. jest niezgodny z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji

w zakresie, w jakim nie przewiduje wniesienia odwołania do sądu dla członka PZŁ,

5

wobec którego zastosowano inną karę dyscyplinarną niż utrata członkostwa

w związku lub kole łowieckim, gdy przewinienie i orzeczona za nie sankcja nie ma

wyłącznie charakteru wewnątrzorganizacyjnego. Brzmienie art. 33 ust. 6 Pr. łow.

nie wskazuje jednocześnie w jakikolwiek sposób na ograniczenie kognicji sądu

rozpoznającego sprawę dotyczącą nabycia lub utraty członkostwa w PZŁ lub kole

łowieckim. Brak jest zatem podstaw do uznania za trafne stanowiska Sądu

Apelacyjnego, że z uwagi na zasadę samorządności w funkcjonowaniu

stowarzyszeń - odnoszona w rozpoznawanej sprawie do zrzeszenia, którym jest

PZŁ - wybór sankcji dyscyplinarnych wobec ich członków należy wyłącznie do

organów stowarzyszenia i w razie sporu w tym zakresie rzeczą sądu

powszechnego jest jedynie sprawdzenie, czy postawiony członkowi zarzut

stanowiący podstawę wykluczenia jest zgodny z rzeczywistym stanem rzeczy i czy

stanowi statutową podstawę wykluczenia. Zaakceptowanie tej oceny oznaczałoby

w istocie przyznanie członkowi stowarzyszenia jedynie fragmentarycznej ochrony,

nieodpowiadającej standardom prawa do sądu. W orzecznictwie Trybunału

Konstytucyjnego, przyjęto że prawo do sądu w ujęciu materialnym oznacza

możliwość prawnie skutecznej ochrony praw na drodze sądowej. Wypowiadając się

na temat standardów dotyczących postępowania dyscyplinarnego Trybunał

Konstytucyjny stwierdził zaś, że gwarancja prawa do sądu zostaje zachowana

jedynie wówczas, gdy osoba ukarana ma możliwość zakwestionowania

w postępowaniu sądowym faktu popełnienia przewinienia dyscyplinarnego,

poprawności przeprowadzenia postępowania dyscyplinarnego oraz zasadności

wymierzonej w nim sankcji (zob. wyroki TK z dnia 11 września 2001 r., SK 17/00;

z dnia 29 czerwca 2010 r., P 28/29 i z dnia 6 listopada 2012 r., K 21/11).

Za ograniczeniem zakresu ochrony przysługującej członkom PZŁ na podstawie art.

33 ust. 6 nie przemawia argument związany z samorządnością stowarzyszeń. Art. 17

ust. 1 Konstytucji gwarantuje istotnie stowarzyszeniom funkcjonowanie na

zasadach samorządności. W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego prezento-

wane jest jednak stanowisko, że np. wypełnianie przez samorząd zawodowy jego

funkcji nie może być pozostawione nieskrępowanemu prawem uznaniu dla

korporacji samorządowych i ich organów. Uregulowania wewnątrzkorporacyjne

muszą być zgodne z regulacjami konstytucyjnymi i ustawowymi, a nad realizacją

6

tego wymogu powinny czuwać właściwe organy państwowe (por. np. wyrok TK z

dnia 1 grudnia 2009 r., K 4/08, OTK ZU nr 11/A/ 2009, poz. 162). Samorządność

stowarzyszeń nie powinna zatem ograniczać kognicji Sądów przy rozpoznawaniu

sporów poddanych ich właściwości. W takim wypadku może mieć ona znaczenie

przy ocenie zasadności czynności podejmowanych przez właściwe organy

stowarzyszeń, przy uwzględnieniu pewnej swobody tych ocen, jednakże oceny

zasadności tych ocen zupełnie nie wyłącza. W sytuacji, gdy istnieje szczególny

przepis prawa gwarantujący rozpoznanie na drodze sądowej sporu dotyczącego

nabycia lub utraty członkostwa w PZŁ brak jest tym bardziej podstaw do

opowiedzenia się za ograniczeniem kognicji sądu przy rozpoznawaniu tego rodzaju

sprawy. Nakazuje to przyjąć, że w takim postępowaniu sąd rozpoznaje sprawę

w granicach objętych żądaniem pozwu, przy uwzględnieniu wszelkich okoliczności,

które strony powołały jako podstawę sporu. Wykładnia art. 33 ust. 6 Pr.

łow. uwzględniająca powyższe stanowisko nakazuje przyjąć, że kognicja

sądu powszechnego obejmowała także ocenę, czy zastosowana wobec powoda

kara wykluczenia z PZŁ i Koła Łowieckiego „C." była odpowiednia do stwierdzonych

przewinień. Z tego względu uzasadniona była kasacyjna podstawa naruszenia

prawa materialnego, co stanowiło podstawę uchylenia zaskrzonego wyroku na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. w części rozstrzygającej o żądaniu ustalenia

istnienia stosunku członkostwa powoda.

Mimo zaskarżenia wyroku Sądu Apelacyjnego w całości zarzuty skargi

kasacyjnej nie odnosiły się w istocie do rozstrzygnięcia w pozostałej części

obejmującej żądanie ustalenia, że władze PZŁ obwiniały go bezzasadnie

i stosowały wobec powoda inne formy mobbingu. Zarzuty naruszenia prawa

materialnego zawarte w skardze kasacyjnej powoda, związane z twierdzeniem

o błędnej wykładni art. 33 ust. 6 Pr. łow. nie dawały podstaw do zakwestionowania

oceny Sądu Apelacyjnego, że żądanie pozwu w tym zakresie nie było uzasadnione,

gdyż nie odnosiło się ono do ustalenia stosunku prawnego lub prawa lecz ustalenia

określonych faktów. Skuteczne zakwestionowanie tej oceny, niezależnie od jej

merytorycznej oceny, byłoby możliwe jedynie przy sformułowaniu zarzutu

naruszenia art. 189 k.p.c., którego w skardze kasacyjnej nie zawarto.

7

Skarga kasacyjna w części była zatem pozbawiona uzasadnionych podstaw i w tym

zakresie podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c.

jw