V CSK 133/12

Sygn. akt V CSK 133/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Lech Walentynowicz (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych

i Autostrad Oddziału we W.

przeciwko Gminie L.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 stycznia 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 15 grudnia 2011 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację;

2. obciąża pozwaną kosztami postępowania apelacyjnego

i kasacyjnego, pozostawiając szczegółowe wyliczenie

referendarzowi sądowemu w Sądzie Rejonowym w K.

Uzasadnienie

2

Skarb Państwa reprezentowany przez Generalnego Dyrektora Dróg

Krajowych i Autostrad w W. wniósł o zasądzenie od Gminy L. kwoty 55 318,39 zł

wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 12 marca 2011 r. do dnia zapłaty.

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 6 lipca 2011 r. uwzględnił powództwo w

całości. Ustalił, że oświetlony odcinek drogi L. – D. znajduje się w ciągu drogi

krajowej nr 8 i jest położony na terenie Gminy L. Pozwana nie zawarła umowy z

dostawcą na dostawę energii elektrycznej do zasilania oświetlenia drogowego tego

odcinka drogi, a powód poniósł koszty oświetlenia w kwocie 55 318,39 zł od dnia 1

stycznia 2007 r. do dnia 7 lutego 2011 r.

Sąd Rejonowy, powołując się na art. 18 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia

10 kwietnia 1997 r. - Prawo energetyczne (jedn. tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 89, poz.

625 ze zm.), uznał, że finansowanie oświetlenia dróg publicznych, znajdujących się

na terenie gminy, jest związane z prowadzoną przez gminę gospodarką finansową.

W ujęciu ścisłym oznacza to finansowanie kosztów energii elektrycznej pobranej

przez punkty świetlne oraz koszty ich budowy i utrzymania (art. 3 pkt 22 Prawa

energetycznego). Od dnia 1 stycznia 2004 r. obowiązek finansowania oświetlenia

przez gminę dotyczy wszystkich dróg publicznych, znajdujących się na jej terenie,

czyli także dróg powiatowych, wojewódzkich i krajowych, które nie pozostają

w zarządzie gminy. Zdaniem Sądu Rejonowego, skoro w okresie od dnia 1 stycznia

2007 r. do dnia 7 lutego 2011 r. powód jako podmiot zobowiązany do zapewnienia

bezpieczeństwa na drogach poniósł koszty w kwocie 55 318,39 zł, po jego stronie

powstało roszczenie o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia, a po stronie pozwanej

Gminy - obowiązek zwrotu nienależnej korzyści (art. 405 k.c. w związku z art. 410

§ 1 i 2 k.c.).

Pozwana wniosła apelację od wyroku Sądu Rejonowego.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 15 grudnia 2011 r. zmienił zaskarżony

wyrok w ten sposób, że powództwo oddalił i zasądził od powoda na rzecz pozwanej

kwotę 3 617 zł tytułem kosztów procesu oraz zasądził od powoda na rzecz

pozwanej 4 566 zł tytułem kosztów postępowania apelacyjnego. Uzupełnił ustalenia

dokonane przez Sąd Rejonowy, dopuszczając dowód z pisma pozwanej z dnia 10

3

lutego 2011 r. na okoliczność otrzymania przez powoda w dniu 15 lutego 2011 r.

oświadczenia pozwanej o braku jej zainteresowania nieodpłatnym przejęciem

oświetlenia znajdującego się przy drodze krajowej nr 8 na odcinku L. – D. Sąd

Rejonowy, nie uwzględniając tego dowodu, nie dostrzegł, że powód przed

zawarciem dnia 11 grudnia 2006 r. umowy z dostawcą energii nie wzywał pozwanej

do zawarcia takiej umowy z dostawcą, nie wskazał, iż zawiera umowę w

zastępstwie Gminy zobowiązanej na podstawie art. 18 ust. 1 pkt 3 ustawy - Prawo

energetyczne, nie zastrzegł, że będzie dochodzić zwrotu spełnionego świadczenia

od pozwanej ani nie prowadził z pozwaną jakichkolwiek rozmów w sprawie

przejęcia infrastruktury czy też finansowania kosztów oświetlenia przedmiotowej

drogi. Powód, zawierając z dostawcą energii wskazaną umowę, niewątpliwie znał

stan prawny, uzasadniający brak po jego stronie obowiązku dokonania tej

czynności prawnej. Skoro zatem nie zastrzegł sobie prawa zwrotu wydatków na

oświetlenie drogi, to - zgodnie z art. 411 pkt 1 k.c. - nie może żądać zwrotu

poniesionego na rzecz sprzedawcy energii świadczenia w kwocie 55 318,39 zł.

Zdaniem Sądu Okręgowego, w niniejszej sprawie nie mają zastosowania przepisy

dotyczące prowadzenia cudzych spraw bez zlecenia, bowiem powód nie

zawiadomił pozwanej o zawarciu umowy z dostawcą energii.

Reprezentująca powoda Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa wniosła

skargę kasacyjną, w której zaskarżyła wyrok Sądu Okręgowego w całości,

zarzucając naruszenie prawa materialnego, mianowicie art. 752 w związku z art.

753 § 2, art. 405 oraz art. 411 pkt 1 w związku z art. 410 § 2 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W niniejszej sprawie powstało zagadnienie prawne, czy pokrycie przez

Skarb Państwa kosztów oświetlenia dróg publicznych, znajdujących się na terenie

gminy, w sytuacji, gdy art. 18 ust. 1 pkt 3 ustawy - Prawo energetyczne do zadań

własnych gminy w zakresie zaopatrzenia w energię elektryczną zalicza

finansowanie oświetlenia dróg publicznych znajdujących się na jej terenie, mają

zastosowanie przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, w tym o świadczeniu

nienależnym (art. 405, 410 i 411 k.c.), czy też przepisy o prowadzeniu cudzych

spraw bez zlecenia (art. 752 i nast. k.c.). Zagadnienie to zostało wyjaśnione przez

4

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 lipca 2012 r., II CSK 724/11 (niepubl.).

Sąd Najwyższy w niniejszym składzie w pełni podziela stanowisko wyrażone w tym

wyroku i przedstawioną w nim argumentację prawną.

W wypadku obu wyżej wymienionych podstaw prawnych osoba dokonująca

wydatków działa bez podstawy prawnej i w obu wypadkach osoba, za którą jest

wykonany ustawowy obowiązek, odnosi korzyść. Prowadzenie spraw przez

negotiorum gestora, jak i działanie zubożonego może nastąpić przez dokonanie

czynności prawnych i faktycznych. Istnieją jednak również różnice między

przesłankami zastosowania wyżej wymienionych przepisów. W wypadku

bezpodstawnego wzbogacenia korzyść musi się wiązać z przesunięciem

majątkowym pomiędzy zubożonym a wzbogaconym, natomiast w wypadku

prowadzenia cudzych spraw bez zlecenia takiego wymagania nie ma, a ponadto

korzyść należy oceniać z subiektywnego punktu widzenia osoby zainteresowanej

z uwzględnieniem aspektów obiektywnych, przy czym wartość poniesionych

wydatków nie musi być tożsama z korzyścią. Negotiorum gestor jest zobowiązany

do działania w interesie osoby zainteresowanej i na jej rachunek, zgodnie z jej

prawdopodobną wolą, a także jest zobowiązany do zachowania należytej

staranności, zawiadomienia osoby zainteresowanej, złożenia rachunku oraz

wydania uzyskanych przedmiotów majątkowych. Wynika z tego, że istnieją istotne

różnice w przesłankach zastosowania obu podstaw prawnych. Jeżeli zatem

działanie osoby, która poniosła wydatki, spełnia kryteria prowadzenia cudzych

spraw bez zlecenia, należy zastosować tę podstawę prawną, natomiast jeżeli brak

jest okoliczności faktycznych pozwalających na taką kwalifikację, zaś powód

twierdzi, że został zubożony, natomiast pozwany odniósł korzyść i jest zobowiązany

do jej zwrotu, należy stosować przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Wybór podstawy prawnej należy do powoda i on powinien wskazać i udowodnić,

zgodnie z art. 6 k.c., okoliczności uzasadniające zastosowanie danej podstawy

prawnej. Jeżeli powód podstawy prawnej nie wskaże, podstawę odpowiedzialności

pozwanego ustala sąd w świetle przytoczonej podstawy faktycznej, przy czym

z uwagi na konkurencyjność obu wskazanych podstaw prawnych ustalenie,

że stanowią ją przepisy o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia, wyłącza,

niezależnie od oceny zasadności żądania, zastosowanie przepisów

5

o bezpodstawnym wzbogaceniu. Reasumując, podstawę odpowiedzialności osoby,

za którą bez podstawy prawnej inny podmiot wykonał obowiązek ustawowy,

ponosząc z tego tytułu wydatki, stanowią albo przepisy o prowadzeniu cudzych

spraw bez zlecenia (art. 752 i nast. k.c.), albo przepisy o bezpodstawnym

wzbogaceniu (art. 405 – 409 k.c.), przy czym wybór roszczenia należy do powoda

i zastosowanie pierwszej z nich wyłącza drugą. Dopiero stwierdzenie,

że okoliczności faktyczne nie pozwalają na kwalifikację stosunku jako prowadzenia

cudzych spraw bez zlecenia, pozwala na zastosowanie przepisów

o bezpodstawnym wzbogaceniu. Mieć także należy na uwadze, że nie będą miały

zastosowania przepisy regulujące szczególną postać bezpodstawnego

wzbogacenia, tj. nienależnego świadczenia (art. 410 k.c.) i w konsekwencji

nie będzie miał zastosowania powołany przez Sąd drugiej instancji art. 411 k.c.

W niniejszej sprawie Sąd Okręgowy uznał, że nie mają zastosowania

przepisy dotyczące prowadzenia cudzych spraw bez zlecenia, bowiem powód nie

zawiadomił pozwanej o zawarciu umowy z dostawcą energii. Należy w związku

z tym podkreślić, że, zgodnie z art. 753 § 1 k.c., prowadzący cudzą sprawę bez

zlecenia powinien „w miarę możności” zawiadomić o tym osobę, której sprawę

prowadzi. Brak zawiadomienia pozwanej o zawarciu umowy z dostawcą energii

nie wyklucza zatem kwalifikacji zachowania powoda jako prowadzenia cudzej

sprawy bez zlecenia. Zgodnie zaś z art. 754 k.c., „Kto prowadzi cudzą sprawę

wbrew wiadomej mu woli osoby, której sprawę prowadzi, nie może żądać zwrotu

poniesionych wydatków i odpowiedzialny jest za szkodę, chyba że wola tej osoby

sprzeciwia się ustawie lub zasadom współżycia społecznego.”. W niniejszej sprawie

Sąd Okręgowy dopuścił dowód, z którego wynika, że pozwana złożyła

oświadczenie o „braku jej zainteresowania nieodpłatnym przejęciem oświetlenia

znajdującego się przy drodze krajowej nr 8 na odcinku L. – D.”. Przeoczył jednak,

że złożenie takiego oświadczenia pozostaje w oczywistej sprzeczności z art. 18 ust.

1 pkt 3 ustawy - Prawo energetyczne.

W konsekwencji należy przyjąć, że w niniejszej sprawie, jak trafnie

podkreślono w skardze kasacyjnej, znajdują zastosowanie przepisy kodeksu

cywilnego o prowadzeniu cudzych spraw bez zlecenia.

6

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816

k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.