II UK 170/12

Sygn. akt II UK 170/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 30 stycznia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z wniosku MarM.W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w W.

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 30 stycznia 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w W.

z dnia 18 października 2011 r., sygn. akt […]

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu w W. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 31 maja 2011 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych zmienił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia

2

21 lutego 2011 r., w ten sposób, że przyznał wnioskodawcy M.W. prawo do

emerytury od 1 lutego 2011 r. i oddalił dalej idące odwołanie. Powyższe

rozstrzygnięcie Sąd pierwszej instancji wydał w oparciu o następująco ustalony

stan faktyczny: M.W. urodzony w dniu […] 1951 r., złożył do organu rentowego w

dniu 7 stycznia 2011 r. wniosek o emeryturę. Wnioskodawca w okresie od 3

sierpnia 1970 r. do 28 lutego 1993 r. zatrudniony był w W.Fabrykach Mebli w tym w

okresie od 14 maja 1973 r. do 28 lutego 1993 r. na stanowisku stolarza, klejarza

stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonując prace w klejowniach z użyciem

klejów zawierających rozpuszczalniki organiczne oraz lakierowanie ręczne lub

natryskowe nie zhermetyzowane, wymienione w wykazie A, Dział VI poz. 7 pkt 2 i

6, stanowiącym załącznik do zarządzenia nr 7 Ministra Przemysłu chemicznego i

Lekkiego z dnia 7 lipca 1987 r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach przemysłu chemicznego i

lekkiego (Dz. U z MPCHiL Nr 4/87 ze zm.). W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd

pierwszej instancji powołując się na treść przepisu art. 184 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS uznał, iż odwołanie wnioskodawcy zasługuje na uwzględnienie. W

uzasadnieniu wyroku wskazał, iż po analizie czynności wykonywanych przez

wnioskodawcę w nieuznanym przez organ rentowy okresie pracy należy uznać, że

wnioskodawca pracował stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, zajmując się tylko

lakierowaniem, co potwierdzili powołani w sprawie świadkowie S.K. i M.F.. W

ocenie Sądu Okręgowego, zeznania powołanych świadków S.K. i M.F. zasługiwały

na uwzględnienie. Sąd Okręgowy otrzymał oryginały akt osobowych wnioskodawcy,

z treści których wynikało, iż wnioskodawca w spornym okresie zatrudniony był na

stanowisku stolarza, klejarza. Przede wszystkim znajdujące się w aktach organu

rentowego zaświadczenia o wykonywaniu prac w szczególnych warunkach z dnia 6

lipca 2007 r. wydane przez D. Urząd Wojewódzki potwierdzało fakt zatrudnienia

wnioskodawcy na stanowisku zaliczonym do prac w warunkach szczególnych.

Apelację od powyższego wyroku wywiódł pozwany organ rentowy.

Wyrokiem z dnia 18 października 2011 r. Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że odwołanie

oddalił. Zdaniem Sądu Apelacyjnego dokonana przez Sąd Okręgowy ocena

faktyczna i prawna w niniejszej sprawie, co zasadnie zauważył apelujący, nie

3

zasługiwała na akceptację. Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadzała się do

ustalenia czy wnioskodawca spełnił przesłanki uprawniającego go do uzyskania

emerytury w niższym wieku z uwagi na pracę w warunkach szczególnych. Swoje

uprawnienie do emerytury wnioskodawca wywodził z treści przepisu art. 184 ust. 1

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2004 r., Nr 39, poz. 353 ze zm.), zgodnie z

którym ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r. przysługuje

emerytura po osiągnięciu wieku przewidzianego w art. 32, 33, 39 i 40, jeżeli w dniu

wejścia w życie ustawy osiągnęli: 1) okres zatrudnienia w szczególnych warunkach

lub w szczególnym charakterze wymaganym w przepisach dotychczasowych do

nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż 60 lat - dla kobiet i 65 lat - dla

mężczyzn oraz 2) okres składkowy i nieskładkowy, o którym mowa w art. 27.

Zgodnie z treścią przepisu art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS

ubezpieczonym urodzonym przed 1 stycznia 1949 r. będącym pracownikami

zatrudnionymi w szczególnych warunkach lub w szczególnych charakterze

przysługuje emerytura w wieku niższym niż określony w art. 27 pkt 1 (dla mężczyzn

65 lat). Natomiast wiek emerytalny, rodzaje prac lub stanowiska oraz warunki na

podstawie, których osobom wymienionym w art. 32 ust. 2 i 3 powołanej ustawy

przysługuje prawo do emerytury ustala się na podstawie „przepisów

dotychczasowych”, tj. rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz.U. nr 8 poz. 43 ze zm.). Zatem wnioskodawcy aby

uzyskać prawo do emerytury przy ukończonym 60 roku życia musi wykazać co

najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach. Zauważyć należy, że obecna

definicja pracy w szczególnych warunkach odwołuje się jedynie do wymienionego

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku i to ono jest podstawą

ustalenia, czy praca była wykonywana w szczególnych warunkach. Fakt pracy w

warunkach szczególnych winien więc, w razie stwierdzenia w świadectwach pracy

wykonywania prac w szczególnych warunkach na podstawie przepisów

branżowych, ustalić każdorazowo Sąd odnosząc się do cyt. wyżej rozporządzenia.

W załączniku do wymienionego powyżej rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. w wykazie A, Dział VI poz. 7 wymienione są prace w klejowniach z

4

użyciem klejów zawierających rozpuszczalniki organiczne. W rozumieniu

powyższych przepisów zdaniem Sądu Apelacyjnego nie sposób podzielić

stanowiska Sądu Okręgowego, iż wnioskodawca spełnił przesłanki uprawniające go

do nabycia prawa do wcześniejszej emerytury. Sąd Apelacyjny nie podzielił

poglądu Sądu Okręgowego, iż praca wnioskodawcy w W. Fabrykach Mebli w

okresie od 14 maja 1973 r. do 28 lutego 1993 r. była pracą wykonywaną w

warunkach szczególnych. skoro praca wnioskodawcy na stanowisku stolarza,

klejarza w spornym okresie czasu nie była wykonywana stale i w pełnym wymiarze

czasu pracy w klejowniach. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy

potwierdził, że wnioskodawca swoje pracę wykonywał w lakierni. W myśl

powołanego rozporządzenia jedynie praca w klejowniach stanowi pracę w

warunkach szczególnych uprawniającą do ubiegania się o prawo do emerytury we

wcześniejszym niż powszechny wieku emerytalnym. Ponadto również

przedstawione przez wnioskodawcę świadectwo pracy budziło wątpliwości Sądu

Apelacyjnego. Nie zostało ono wystawione przez pracodawcę wnioskodawcy

bezpośrednio po rozwiązaniu umowy o pracę, lecz przez D. Urząd Wojewódzki

wiele lat po ustaniu stosunku pracy. W związku z powyższym Sąd Apelacyjny uznał

za prawidłową decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiającą

wnioskodawcy prawa do emerytury z uwagi na niespełnienie przez niego

przesłanek wymienionych w § 4 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze. Wnioskodawca nie spełnił bowiem przesłanki

wymaganego 15-letniego okresu pracy w warunkach szczególnych.

Na wyżej wskazane orzeczenie ubezpieczony wniósł skargę kasacyjną

zaskarżając ją w całości. Jako podstawy skargi wskazał naruszenie prawa

materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 184 ust. 1 ustawy o emeryturach

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z § 2 ust. 1 oraz § 4 ust.

1 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze, a także pominięcie zapisu ujętego w dziale XIV. Prace

różne, poz. 17 wykazu A, stanowiącego załącznik do powołanego rozporządzenia i

w konsekwencji nie uznanie, że wnioskodawca legitymuje się wymaganym 15-

5

letnim okresem pracy w warunkach szczególnych, przy wykonywaniu prac

lakierniczych, wykonywanej stale i w pełnym wymiarze czasu pracy; oraz

naruszenie przepisów postępowania w sposób, który miał istotny wpływ na wynik

sprawy, to jest przepisu art. 328 § 2 k.p.c. przez niewskazanie w uzasadnieniu

wyroku dlaczego przedłożone przez wnioskodawcę świadectwo pracy wystawione

przez D. Urząd Wojewódzki nie ma mocy dowodowej, co stanowi jedną z

kluczowych kwestii dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Ubezpieczony wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku i zmianę orzeczenia poprzez przyznanie prawa do

emerytury od 1 lutego 2011 r., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy. Zgodnie z art. 32 ust. 4

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych „wiek emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje prac lub stanowisk

oraz warunki, na podstawie których osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje

prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych”.

Wykładni pojęcia „przepisy dotychczasowe” dokonał Sąd Najwyższy w uchwale

składu siedmiu sędziów z dnia 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01 (OSNAPiUS 2002 nr

10, poz. 243), wskazując, że „przepisy dotychczasowe", o których mowa w

odesłaniu, to § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.),

stanowiący, iż okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach

określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy; § 4-8a

określające wiek emerytalny i okres wykonywania pracy w szczególnych warunkach

pracowników wykonujących prace wyszczególnione w wykazach A i B

stanowiących załącznik do rozporządzenia oraz § 9-15 dotyczące wieku

emerytalnego i warunków przechodzenia na emeryturę osób zatrudnionych w

6

szczególnym charakterze. Jednocześnie „przepisy dotychczasowe” w rozumieniu

art. 32 ust. 4 to wyłącznie przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. Z kolei definicję ustawową „pracy w szczególnych warunkach” zawiera

art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Mianowicie, zgodnie z tym

przepisem, za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się

pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz

o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności

psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia. Praca w

warunkach szczególnych to praca, w której pracownik w sposób znaczny jest

narażony na niekorzystne dla zdrowia czynniki. Jako przykłady takiej pracy można

wymienić: pracę w narażeniu na hałas przekraczający dozwolone normy, w

zapyleniu, w oparach chemicznych, w wysokich temperaturach lub zmiennych

warunkach atmosferycznych. Pracę taką pracownik musi wykonywać stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku (§ 2 ust. 1

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.), aby nabyć prawo do

emerytury w obniżonym wieku emerytalnym. Motyw przyświecający ustawodawcy

w stworzeniu instytucji przewidzianej w art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS opiera się zatem na założeniu, że praca wykonywana w szczególnych

warunkach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym

stanowisku pracy przyczynia się do szybszego obniżenia wydolności organizmu,

stąd też osoba wykonująca taką pracę ma prawo do emerytury wcześniej niż inni

ubezpieczeni. Pamiętać również należy, iż prawo do emerytury w obniżonym wieku

emerytalnym stanowi odstępstwo od zasady wyrażonej w art. 27 ustawy o

emeryturach i rentach z FUS i określonego w nim wieku emerytalnego, tak więc

przepisy regulujące to prawo należy wykładać w sposób gwarantujący zachowanie

celu uzasadniającego to odstępstwo. Przenosząc te rozważania na grunt niniejszej

sprawy, wskazać należy, że nie tyle istotne jest ustalenie, jak zostało w świadectwie

pracy bądź innych dokumentach ze stosunku pracy nazwane stanowisko pracy

ubezpieczonego, lecz to, czy czynności związane z danym stanowiskiem pracy,

wykonywane były stale i w pełnym wymiarze czasu w warunkach szczególnych, a

zatem w takich, w których pracownik w sposób znaczny jest narażony na

niekorzystne dla zdrowia czynniki oraz czy charakter tych czynności odpowiada

7

pracom wymienionym w odpowiednim dziale wykazu A albo B powołanego wyżej

załącznika do rozporządzenia. Jak wynikało z materiału dowodowego

zgromadzonego w sprawie, (ustalenie dokonane przez Sąd drugiej instancji) praca

ubezpieczonego na stanowisku stolarza, klejarza w spornym okresie czasu

wykonywana w klejowniach w rzeczywistości wykonywana była w lakierni. Sąd

ponadto stwierdził, że praca ta była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu

pracy. Sąd błędnie uznał, że z treści powołanego rozporządzenia w niniejszej

sprawie zastosowanie mogą mieć wyłącznie prace wymienione w dziale VI wykazu

A, to jest prace wykonywane – w leśnictwie, przemyśle drzewnym i papierniczym.

W rozumieniu art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zgodnie z rozporządzeniem Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U.

Nr 8, poz. 43 ze zm.) zasadą jest, że praca w warunkach szczególnych odnosi się

do danego rodzaju pracy, który jest przyporządkowany do określonej branży. Zatem

na gruncie rozporządzenia można mówić tylko o pracy na stanowiskach,

kwalifikowanych jako praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze, która jest wymieniona w konkretnym dziale wykazu i który jest

przypisany do konkretnej branży przemysłu za wyjątkiem działu XIV – Prace różne

– wykazu A, bądź działu IV – Prace różne - wykazu B. Mając powyższe na uwadze

w niniejszej sprawie praca ubezpieczonego mogła być kwalifikowana jako w

warunkach szczególnych z działu VI i XIV wykazu A. Z powyższych przyczyn nie

można przyjąć, że wyrok odmawiający uznania, że wnioskodawca legitymuje się

wymaganym 15-letnim okresem pracy w warunkach szczególnych - w sytuacji, gdy

Sąd drugiej instancji ustalił, że ubezpieczony stale i w pełnym wymiarze czasu

pracy wykonywał pracę w lakierni, która to praca została ujęta w wyżej

wymienionym rozporządzeniu w dziale XIV. Prace różne, poz. 17 wykazu A - jest

prawidłowy. W utrwalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że

naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. może mieć wpływ na

rozstrzygnięcie (a więc stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej) w

tych sytuacjach, gdy treść uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej instancji

uniemożliwia dokonanie oceny toku wywodu, który doprowadził do wydania

8

zaskarżonego orzeczenia (por. wyroki Sądu Najwyższego z 4 stycznia 2007 r.,

V CSK 364/06, LEX nr 238975, z 17 marca 2006 r., I CSK 63/05, LEX nr 179971).

Niezachowanie wymagań konstrukcyjnych uzasadnienia może też uzasadniać

kasacyjny zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego zastosowanie do

niedostatecznie jasno ustalonego stanu faktycznego (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 5 września 2001 r., I PKN 615/00, OSNP 2003 nr 5, poz. 352).

Dokonanie przez sąd drugiej instancji odmiennej oceny materialnoprawnej

ustalonych faktów jest oczywiście dopuszczalne, jeżeli jednak odmienna ocena

materialnoprawna jest skutkiem zakwestionowania przez sąd drugiej instancji

przyjętej przez sąd pierwszej instancji podstawy faktycznej wyroku, to przed

przystąpieniem do odmiennej oceny materialnoprawnej zasadności roszczeń

powoda sąd drugiej instancji powinien dokonać własnych, stanowczych ustaleń i

własnej oceny przeprowadzonych dowodów. Brak odniesienia się sądu drugiej

instancji do całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego jest nie

tylko mankamentem uzasadnienia, ale także usprawiedliwia materialnoprawne

zarzuty skargi kasacyjnej. Nie jest bowiem możliwe prawidłowe zastosowanie

prawa materialnego bez zgodnego z prawem procesowym ustalenia podstawy

faktycznej rozstrzygnięcia (por. wyrok Sądu Najwyższego z 11 kwietnia 2006 r.,

I PK 164/05, LEX nr 194160). W związku z tym za uzasadnione należy uznać

zarzuty naruszenia prawa materialnego – art. 184 ust. 1 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z § 2 ust. 1 oraz § 4 ust.

1 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. i zapisem ujętym w

dziale XIV. Prace różne, poz. 17 wykazu A, stanowiącym załącznik do tego

rozporządzenia.

Skoro podniesione zarzuty w skardze kasacyjnej okazały się uzasadnione,

Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

/tp/