I UK 475/12

Sygn. akt I UK 475/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania J.F.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Z.

o zwrot nienależnie pobranego świadczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 lutego 2013 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w K.

z dnia 13 grudnia 2011 r., sygn. akt […]

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu w K. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 20 października 2010 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Oddział w Z. ustalił, że ubezpieczona J.F. pobrała nienależne świadczenie w

okresie od 1 maja 2008 r. do 30 września 2010 r. w wysokości 19.217,49 złotych i

zobowiązał ubezpieczoną do zwrotu tej kwoty wraz z odsetkami w wysokości

3.067,42 zł.

W odwołaniu ubezpieczona domagała się uchylenia decyzji, ponieważ

uzyskała w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych informację, że po ukończeniu 60

roku życia może osiągnąć przychód w dowolnej wysokości. Na rozprawie w dniu 11

stycznia 2010 r. zmieniła żądanie, domagając się zmiany decyzji, poprzez

odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres

wykraczający ponad 12 miesięcy przed wydaniem decyzji. Uznała obowiązek

zwrotu świadczenia za pozostały okres.

Organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania wskazując, że ubezpieczona,

będąc uprawniona do renty z tytułu ubezpieczenia wypadkowego w zbiegu z

emeryturą, podjęła pracę i osiągnęła przychód, a to - zgodnie z art. 26 ust. 1 i 3

ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu

wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 167,

poz. 1322 ze zm., dalej ustawa wypadkowa) - powoduje utratę prawa do pobierania

świadczeń w zbiegu.

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. wyrokiem z

dnia 13 stycznia 2011 r. oddalił odwołanie.

Z ustaleń Sądu Okręgowego wynika, że J.F. od listopada 1990 r. jest

uprawniona do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy w związku z chorobą

zawodową. Od 8 lipca 2002 r. pobiera emeryturę (w związku z ukończeniem 60

roku życia) w pełnej wysokości i połowę renty z tytułu choroby zawodowej. W dniu

17 grudnia 2002 r. ubezpieczona poinformowana została przez Zakład

Ubezpieczeń Społecznych o zmianie stanu prawnego w związku z wejściem w

życie przepisów ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu

społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, ze wskazaniem w

pkt II, że ustawa zachowuje możliwość pobierania półtora świadczenia „wyłącznie

3

dla świadczeniobiorców, którzy nie osiągnęli przychodu - bez względu na jego

wysokość".

Sąd pierwszej instancji ustalił ponadto, że we wrześniu 2010 r. organ

rentowy zwrócił się do ubezpieczonej o nadesłanie informacji o osiągniętym

przychodzie od dnia 1 maja 2008 r., bowiem od tego dnia J.F. została zgłoszona do

ubezpieczenia jako pracownik. Ubezpieczona od maja 2008 r. do daty wydania

decyzji osiągała przychód jako pracownik. Ubezpieczona wyraziła zgodę na zwrot

świadczeń pobranych nienależnie w ciągu ostatnich 12 miesięcy poprzedzających

datę wydania decyzji.

Kierując się przedstawionymi ustaleniami, Sąd Okręgowy stwierdził, że

ubezpieczona od maja 2008 r. uzyskiwała przychód z tytułu zatrudnienia na

podstawie umowy o pracę i od tej daty - jako osoba uprawniona do emerytury w

zbiegu z połową renty z tytułu niezdolności do pracy w związku z chorobą

zawodową - straciła prawo do pobierania świadczeń w zbiegu, niezależnie od

wysokości przychodu.

Sąd pierwszej instancji odwołał się do art. 138 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm., dalej ustawa o emeryturach i

rentach z FUS), który zawiera definicję nienależnego świadczenia i określa zasady

zwrotu tych świadczeń. Wskazał, że wyraz „zawiadomiła", zawarty w treści art. 138

tej ustawy wskazuje na czynne działanie ze strony osoby pobierającej świadczenie,

wyraźnie ukierunkowane na uświadomienie organowi rentowemu zajścia

określonych okoliczności. Sąd Okręgowy, wspierając się stanowiskiem doktryny,

podkreślił, że w praktyce przyjmuje się, że zawiadomienie w rozumieniu art. 138

ust. 4 ustawy stanowi każda informacja wskazująca na zajście okoliczności

określonych w powyższym przepisie. Może być to nawet informacja przypadkowa,

udzielona np. przy okazji korespondencji prowadzonej z Zakładem Ubezpieczeń

Społecznych w związku z innymi sprawami. Bezwzględnym warunkiem jest, aby

źródłem tej informacji była osoba pobierająca świadczenie (ewentualnie jej

pełnomocnik lub inny przedstawiciel prawny). W konsekwencji uznał, że

ubezpieczona nie spełniła przesłanki z art. 138 ust. 4 ustawy o emeryturach i

4

rentach z FUS, pozwalającej na ograniczenie kwoty nienależnego świadczenia

podlegającej zwrotowi.

Apelację od powyższego wyroku złożyła ubezpieczona, zarzucając mu

naruszenie prawa materialnego - art. 138 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS, przez błędną jego wykładnię, polegające na przyjęciu, że jest obowiązana

zwrócić nienależne świadczenie (pobraną rentę z tytułu choroby zawodowej) za

okres od 1 maja 2008 r. do 30 września 2010 r.

Odwołując się do art. 138 ust 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS,

apelująca podniosła, że celem tego przepisu było zdyscyplinowanie Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych do szybkiego podejmowania działań w przypadkach,

gdy powziął on informację o okolicznościach powodujących zawieszenie prawa do

świadczeń. Osoba podejmująca zatrudnienie jest zgłaszana do ubezpieczenia

społecznego na formularzu druk „ZUS P ZUA”. Dokument ten zawiera wszystkie

dane powodujące łatwą identyfikację osoby ubezpieczonej, co w dobie

informatyzacji oznacza, że organ rentowy ma „od ręki" możliwość sprawdzenia, czy

i jakiego rodzaju świadczenia osoba ta pobiera. Zgłoszenie do ubezpieczania jest

wspólnym zgłoszeniem zarówno płatnika, jak i ubezpieczonego. Informacje zawarte

w zgłoszeniu podchodzą głównie do ubezpieczonego i to on ponosi

odpowiedzialność karną za podanie nieprawdziwych danych.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. wyrokiem z

dnia 13 grudnia 2011 r. zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję

organu rentowego w ten sposób, że ustalił, iż ubezpieczona J.F. nie jest

zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za okres sprzed 1

października 2009 r.

W uzasadnieniu Sąd podkreślił, że chybiony jest pogląd Sądu Okręgowego,

iż ubezpieczona nie zawiadomiła organu rentowego o okolicznościach mających

wpływ na pobieranie, po dniu 1 maja 2008 r., świadczeń w zbiegu. Ubezpieczona

jako świadczeniobiorca w maju 2008 r. poinformowała organ rentowy o podjęciu

zatrudnienia na podstawie umowy o pracę, poprzez zgłoszenie do ubezpieczeń

społecznych. Obowiązku tego dopełniła wraz z pracodawcą NZOZ „C." S.C. -

płatnikiem składek. W postępowaniu przed Sądem Okręgowym skarżąca

powoływała się tą okoliczność, wskazując na złożone w organie rentowym

5

zgłoszenie do ubezpieczeń (druk „ZUS ZUA”). Ocena tego dowodu pozostała poza

sferą rozważań Sądu pierwszej instancji.

Sąd wskazał, że potwierdzenie przez skarżącą danych zawartych w

zgłoszeniu jej do pracowniczych ubezpieczeń społecznych, w tym okoliczności

pobierania świadczenia emerytalnego, a w konsekwencji osiągania przez nią

przychodu ze stosunku pracy stanowi zawiadomienie organu rentowego o

okolicznościach, uzasadniających wstrzymanie wypłaty renty z tytułu niezdolności

do pracy w następstwie choroby zawodowej. W praktyce orzeczniczej termin

„zawiadomił" oznacza każdą informację pochodząca od osoby pobierającej

świadczenie, wskazującą na wystąpienie okoliczności określonych w przepisie art.

138 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Organ rentowy zaskarżył ten wyrok w całości skargą kasacyjną.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie prawa materialnego polegające na

błędnej wykładni art. 138 ust. 4 z ustawy o emeryturach i rentach z FUS w związku

z art. 36 ust. 2, ust. 7 i ust. 8 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze

zm.), poprzez przyjęcie przez Sąd drugiej instancji, że potwierdzenie przez osobę

pobierającą świadczenie prawdziwości danych na dokumencie zgłoszeniowym do

pracowniczego ubezpieczenia społecznego (druk „ZUS ZUA”), który to dokument

jest następnie składany droga elektroniczną do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

przez płatnika składek (pracodawcę) w ramach realizacji obowiązku zawartego w

art. 36 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, spełnia wymaganie

„zawiadomienia organu rentowego przez osobę pobierającą to świadczenie o

zajściu okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń

albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części", pomimo że wyraz

„zawiadomiła" wskazuje, iż bezpośrednim źródłem, autorem informacji kierowanej

do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o zajściu okoliczności z art. 138 ust. 4

ustawy o emeryturach i rentach z FUS, powodującej zastosowanie 12-

miesięcznego okresu do żądania przez organ rentowy zwrotu nienależnie

pobranego świadczenia, powinna być osoba pobierająca świadczenie, a nie osoba

trzecia (np. pracodawca).

6

W uzasadnieniu skarżący podniósł, że o ile zgodzić należy się z

stwierdzeniem, że ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie określa formy

zawiadomienia organu rentowego przez osobę pobierającą świadczenie, co

pozwala na przyjęcie, że zawiadomieniem tym jest każda informacja wskazująca na

zajście okoliczności określonych w art. 138 ust. 4 ustawy, o tyle niekwestionowane

wydaje się, że bezpośrednim adresatem tej informacja musi być organ rentowy

oraz że informacja ta musi pochodzić bezpośrednio od osoby pobierającej

świadczenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Spór w niniejszej sprawie dotyczy okresu, za który organ rentowy może

żądać od ubezpieczonej zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Skarżący organ

rentowy kwestionuje stanowisko Sądu drugiej instancji, że ubezpieczona

powiadomiła organ rentowy o osiąganiu przychodu powodującego brak prawa do

pobierania świadczeń w zbiegu (emerytury i połowy renty z tytułu choroby

zawodowej).

Stosownie do treści art. 138 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS,

„nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń za okres dłuższy

niż 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ rentowy o

zajściu okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń

albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, a mimo to świadczenia

były jej nadal wypłacane, w pozostałych zaś wypadkach - za okres dłuższy niż 3

lata, z zastrzeżeniem ust. 5”.

Celem zacytowanego art. 138 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS

jest ograniczenie odpowiedzialności osoby, która pobrała nienależne świadczenie

ze względu na to, że wypełniła ciążący na niej obowiązek powiadomienia Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych o okolicznościach mających wpływ na prawo do tego

świadczenia, a mimo to, na skutek błędu organu rentowego, było ono nadal

wypłacane. Innymi słowy, złagodzenie sankcji zwrotu nienależnie pobranego

świadczenia jest uwarunkowane wykonaniem przez świadczeniobiorcę ciążącego

na nim obowiązku informacyjnego.

7

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą skargę podziela pogląd,

że sformułowanie użyte w tym przepisie - „powiadomiła" wskazuje na czynne

działanie ze strony osoby pobierającej świadczenie, wyraźnie ukierunkowane na

uświadomienie organowi rentowemu zajścia określonych okoliczności.

Bezwzględnym warunkiem jest więc to, aby źródłem tej informacji była osoba

pobierająca świadczenie (ewentualnie jej pełnomocnik lub inny przedstawiciel

prawny). Jeżeli bowiem organ rentowy uzyska informację o zajściu okoliczności z

art. 138 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach od innej osoby, podmiotu (np.

pracodawcy) będzie to stanowić „pozostały wypadek” w rozumieniu art. 138 ust. 4

in fine tej ustawy (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 lutego 2009 r., II UK 204/08,

LEX nr 736736).

Zgłoszenie pracownika do ubezpieczeń społecznych na podstawie art. 36

ust. 2 ustawy systemie ubezpieczeń społecznych przez płatnika składek

(pracodawcę), nie może stanowić podstawy do przyjęcia, że to osoba pobierająca

niezależne świadczenie „zawiadomiła organ rentowy o zajściu okoliczności

powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie

wypłaty świadczeń w całości lub w części”. Informacja ta nie pochodzi bowiem od

ubezpieczonego, niezależnie od tego, że poświadcza on własnoręcznym podpisem

prawdziwość danych zawartych w zgłoszeniu do ubezpieczeń społecznych (art. 36

ust. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych). Innymi słowy, nie jest to

wspólne zgłoszenie płatnika składek i ubezpieczonego.

Należy także zauważyć, że przywilej ograniczenia obowiązku zwrotu

nienależnie pobranej emerytury lub renty wynika z faktu dostarczenia przez

ubezpieczonego informacji, na podstawie której organ rentowy w normalnym toku

czynności powinien podjąć stosowne kroki, ale na skutek własnego zaniedbania

tego nie uczynił. Zgłoszenie do ubezpieczeń społecznych nie służy weryfikacji

uprawnień do pobieranych świadczeń, nie stanowi zatem informacji „o zajściu

okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo

wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części”.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rzeczona na

podstawie art. 108 § 1 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.

8

/tp/