I UK 485/12

Sygn. akt I UK 485/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania J. Z.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 lutego 2013 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 21 lutego 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 2 marca 2011 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w T. zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29

2

kwietnia 2010 r. w ten sposób, że przyznał J. Z. rentę z tytułu częściowej

niezdolności do pracy od 1 marca 2010 r. do 31 grudnia 2010 r.

Sąd Okręgowy ustalił, że wnioskodawca, posiadający wykształcenie

zawodowe ślusarz-mechanik, pracował jako ślusarz, zbrojarz, operator sprzętu

ciężkiego. Od dnia 24 maja 1992 r. pobierał rentę inwalidzką III grupy inwalidów, a

następnie rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy w związku z wypadkiem

przy pracy, wypłacaną do 30 września 2002 r. W okresie od 1 października 2002 r.

do 30 czerwca 2003 r. pobierał rentę szkoleniową, a od 1 lipca 2003 r. do 28 lutego

2010 r. rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy z ogólnego stanu zdrowia.

W dniu 22 lutego 2010 r. wnioskodawca wystąpił z wnioskiem o ponowne ustalenie

prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. Wnioskodawca legitymuje się

wymaganym okresem składkowym i nieskładkowym.

Celem ustalenia uprawnień wnioskodawcy do renty Sąd Okręgowy dopuścił

dowód z opinii biegłych lekarzy, specjalistów z zakresu ortopedii, neurologii, oraz

psychiatrii, którzy uznali wnioskodawcę za częściowo niezdolnego do pracy od 1

marca 2010 r. do 31 grudnia 2011 r. Na tej podstawie Sąd Okręgowy przyznał

wnioskodawcy rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy od 1 marca 2010 r.

do 31 grudnia 2010 r.

Od powyższego wyroku apelację złożył organ rentowy, zarzucając mu

naruszenie prawa materialnego - art. 12 ustawy z dnia z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm., dalej ustawa o emeryturach i rentach z FUS),

poprzez niepoprawne odniesienie stwierdzonych ograniczeń funkcji organizmu

wnioskodawcy do poziomu posiadanych kwalifikacji oraz naruszenie przepisów

prawa procesowego, tj. art. 233 §1 k.p.c. w związku z art. 285 k.p.c., poprzez brak

wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału i dowolną jego

ocenę, polegającą na uznaniu opinii neurologa i reumatologa za przekonywującą,

pełną i dostatecznie wyjaśniającą istotę sporu. Organ rentowy wniósł o

dopuszczenie dowodu z opinii biegłych tożsamych specjalizacji.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 21

lutego 2012 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie.

3

W uzasadnieniu wskazał, że spór w niniejszej sprawie sprowadzał się do

kwestii, czy wnioskodawca jest nadal niezdolny do pracy w rozumieniu art. 12

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS.

Sąd Apelacyjny, mając na uwadze zarzuty organu rentowego, uznał za

niezbędne uzupełnienie zebranego w sprawie materiału dowodowego i w tym celu

dopuścił dowód z opinii biegłych specjalistów neurologa i reumatologa dla

ustalenia, czy wnioskodawca jest nadal niezdolny do pracy, a mając na uwadze ich

sugestię, dopuścił także dowód z opinii biegłych lekarzy: specjalisty neurochirurga i

ortopedy. Sąd Apelacyjny uznał sporządzone w toku uzupełniającego

postępowania dowodowego opinie za miarodajny dowód stanowiący podstawę

oceny stanu zdrowia wnioskodawcy i jego zdolności do pracy. Opinie te są jasne,

spójne, pełne oraz zawierają bardzo obszerne, szczegółowe i przekonujące

uzasadnienia. Nie bez znaczenia pozostaje także fakt, że opinie te zostały

sporządzone przez biegłych właściwych dla schorzeń wnioskodawcy specjalności,

dysponujących odpowiednią wiedzą i doświadczeniem orzeczniczym, dlatego też

zajęte przez nich stanowisko w zakresie oceny stanu zdrowia wnioskodawcy oraz

jego zdolności do pracy zasługuje na pełną akceptację. Biegli szczegółowo i

przekonująco uzasadnili sformułowane przez siebie wnioski.

Sąd podkreślił, że z opinii tych w sposób jednoznaczny wynika, że

schorzenia wnioskodawcy w obecnym stopniu ich nasilenia nie czynią go choćby

częściowo niezdolnym do pracy, stan zdrowia wnioskodawcy uległ bowiem

polepszeniu.

Sąd Apelacyjny nie uznał opinii wydanej w postępowaniu przed Sądem

pierwszej instancji przez biegłych neurologa i reumatologa za miarodajny i

wiarygodny dowód w sprawie, ponieważ zawarte w niej wnioski zostały oparte na

ustaleniach, które nie znajdują potwierdzenia w wynikach przeprowadzonych

badań oraz dostępnej dokumentacji medycznej.

Wyrok ten został zaskarżony przez wnioskodawcę skargą kasacyjną w

całości. Zarzucono mu naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 57 ust. 1

w związku z art. 12 ust. 1 i 3 i art. 13 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przez

ich niewłaściwe zastosowanie i błędną wykładnię, poprzez uznanie wnioskodawcy

za zdolnego do pracy zgodnie z posiadanymi kwalifikacjami, a także naruszenie

4

przepisów postępowania, tj. art. 232 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c., art. 316 § 1 k.p.c. w

związku z art. 391 k.p.c., art. 47714a

k.p.c. w związku z art. 47714

§ 4 k.p.c. oraz

art. 217 § 2 k.p.c., art. 381 k.p.c. i art. 382 k.p.c., które miało istotny wpływ na

wynik sprawy, poprzez przyjęcie że ustalenie zdolności do pracy wnioskodawcy za

okres po wydaniu decyzji o odmowie przyznania renty, uzasadnia odmowę

przyznania ubezpieczonemu prawa do renty w dacie wydania decyzji oraz art. 382

k.p.c., które miało istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na całkowitym

pominięciu przez Sąd drugiej instancji dowodów zebranych w postępowaniu w

pierwszej instancji w postaci łącznej opinii biegłych specjalistów neurologa oraz

reumatologa, internisty z dnia 6 lipca 2010 r. i przyjęcie za podstawę

rozstrzygnięcia łącznej opinii biegłych specjalistów reumatologa i neurologa z dnia

17 października 2011 r. oraz opinii biegłych specjalistów neurochirurgii i chirurgii

ogólnej z dnia 19 grudnia 2011 r., które zostały przeprowadzone przez Sąd drugiej

instancji, a w dodatku opinie te dotyczyły stanu zdrowia po dniu 31 grudnia 2010 r.,

podczas gdy będąca przedmiotem sporu niezdolność do pracy dotyczyła okresu od

1 marca 2010 r. do dnia 31 grudnia 2010 r.

W uzasadnieniu wskazano, że skoro postępowanie sądowe w sprawach z

zakresu ubezpieczeń społecznych wszczyna się poprzez wniesienie odwołania od

negatywnej decyzji organu rentowego, to postępowanie to ma na celu

zweryfikowanie stanowiska tego organu wyrażonego w decyzji, a więc ze swej

istoty weryfikacja ta nie powinna uwzględniać stanu istniejącego w dacie

późniejszej niż data jej wydania. Przepis art. 47714

§ 4 k.p.c. wyklucza zatem

stosowanie w tych sprawach reguły wynikającej z art. 316 § 1 k.p.c., skoro

istniejący stan rzeczy powstały w trakcie postępowania sądowego nie może być

brany pod uwagę przez sąd i co więcej stanowi on przeszkodę procesową w

wydaniu merytorycznego rozstrzygnięcia w ogóle. W sprawie z odwołania od

decyzji organu rentowego sąd pierwszej instancji kontroluje zgodność z prawem

zaskarżonej decyzji. Z kolei sąd drugiej instancji kontroluje prawidłowość

rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji w odniesieniu do stanu rzeczy

(faktycznego i prawnego) istniejącego w chwili wydania przez organ rentowy

decyzji. Postępowanie dowodowe przed sądem jest postępowaniem

sprawdzającym, weryfikującym ustalenia dokonane przez organ rentowy. Biegli

5

sądowi nie zastępują lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS. Zgodnie z

posiadaną wiedzą specjalistyczną poddają ocenie merytorycznej trafność

wydanego orzeczenia o zdolności wnioskodawcy do pracy lub jej braku.

Pominięcie przez Sąd Apelacyjny tej istotnej okoliczności spowodowało, iż

biegli sądowi powołani przed Sądem drugiej instancji wydali w oparciu o ponowne

badanie wnioskodawcy opinię o tym, iż wobec poprawy jego stanu zdrowia nie jest

on niezdolny do pracy. Ta ocena stanu zdrowia odwołującego odnosiła się zatem

do okresu z daty jego ponownego badania, co w świetle orzecznictwa Sądu

Najwyższego jest wadliwe. Nie ulega wątpliwości, że biegli nie ocenili stanu

zdrowia odwołującego z daty wydania zaskarżonej decyzji ani też z okresu, w jakim

Sąd Okręgowy ustalił niezdolność do pracy odwołującego. Sąd Apelacyjny

całkowicie pominął dowód z opinii biegłych sporządzonej w dniu 6 lipca 2010 r. i

dokonał oceny niezdolności do pracy ubezpieczonego w oparciu o okoliczności

faktyczne istniejące po dacie decyzji, a także za okres ustalony przez Sąd

Okręgowy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z przepisu art. 316 § 1 k.p.c. wynika ogólna zasada obowiązująca w

postępowaniu cywilnym, zgodnie z którą podstawą rozstrzygnięcia roszczenia jest

stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy, przy czym nie budzi

wątpliwości, że sformułowanie "stan rzeczy" obejmuje również stan faktyczny. Na

gruncie spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych reguła ta doznaje weryfikacji z

tego względu, że postępowanie sądowe w tych sprawach wszczynane jest na

skutek odwołania wniesionego od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, które

zastępuje pozew. Postępowanie to ma zatem charakter odwoławczy, a jego

przedmiotem jest ocena zgodności z prawem wydanej decyzji. Co do zasady więc,

kontrolna rola postępowania sądowego przed sądem ubezpieczeń społecznych

dotyczy stanu rzeczy na dzień wydania decyzji przez organ rentowy (por. między

innymi wyroki z dnia 10 marca 1998 r., II UKN 555/97, OSNAPiUS 1999, Nr 5, poz.

181; z dnia 20 maja 2004 r., II UK 395/03, OSNP 2005, Nr 3, poz. 43; z dnia 25

6

stycznia 2005 r., I UK 152/04, OSNP 2005, Nr 17, poz. 273; z dnia 2 sierpnia

2007 r., III UK 25/07, OSNP 2008 nr 19-20, poz. 293).

Przekładając te uwagi na grunt niniejszej sprawy, stwierdzić należy że rolą

Sądu w niniejszej sprawie było ustalenie przesłanek koniecznych prawa do renty na

dzień wydania zaskarżonej decyzji. Sąd był więc zobowiązany do stwierdzenia

między innymi, czy w tej dacie ubezpieczony był niezdolny do pracy. Stąd też tego

rodzaju ocena powinna znaleźć się w opiniach sądowo-lekarskich stanowiących

podstawę rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji. Tymczasem ani z tezy dowodowej

Sądu drugiej instancji, ani z uzasadnienia opinii sądowo-lekarskich sporządzonych

w postępowaniu apelacyjnym (zwłaszcza dotyczących rozpoznania

neurologicznego, które Sąd pierwszej instancji przyjął za podstawę niezdolności do

pracy) nie wynika, aby ocena stanu zdrowia odniesiona została do okresu

wstecznego, sięgającego daty wydania zaskarżonej decyzji. Sąd Apelacyjny

zobowiązał biegłych ogólnie do odpowiedzi na pytanie: „czy rozpoznane schorzenia

czynią go [wnioskodawcę] nadal niezdolnym do pracy (jeśli tak to na jaki okres)”

oraz „czy też w stanie zdrowia nastąpiła poprawa i ewentualnie na czym polega”,

nie precyzując okresu, którego ma dotyczyć opinia. Również udzielone przez

biegłych odpowiedzi nie dają postawy do stwierdzenia, że stan zdrowia

wnioskodawcy był oceniany na dzień wydania zaskarżonej decyzji. Wątpliwości

budzi stwierdzenie: „w porównaniu z poprzednim badaniem sądowo-lekarskim

nastąpiła poprawa (…)”, zawarte w opinii z dnia 17 października 2011 r., które

sugeruje ocenę stanu zdrowia dopiero od dnia badania przez biegłych przed

Sądem pierwszej instancji (co miało miejsce w lipcu 2010 r.). Także treść opinii z

dnia 19 grudnia 2011 r. wskazuje na aktualną do daty badania ocenę stanu zdrowia

wnioskodawcy. W istocie zatem w opiniach stanowiących podstawę rozstrzygnięcia

Sądu drugiej instancji brak jednoznacznych wypowiedzi, które pozwalałyby przyjąć,

że ocenia stanu zdrowia odnosi się do okresu wcześniejszego (od 1 marca 2010 r.).

Nie oznacza to oczywiście potwierdzenia zasadności wywodów skarżącego,

że Sąd Apelacyjny powinien oprzeć się na dowodzie z opinii biegłych sporządzonej

w dniu 6 lipca 2010 r. Jeśli budziła ona wątpliwości co do zgodności z rzeczywistym

stanem rzeczy, Sąd był nie tylko uprawniony, ale wręcz zobowiązany do ich

wyjaśnienia. Według art. 286 k.p.c., od uznania sądu zależy konieczność

7

przedstawienia dodatkowej opinii od tego lub innego biegłego (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 10 lutego 2000 r., II UKN 399/99, OSNAPiUS 2001, nr 15, poz.

497). W orzecznictwie Sądu Najwyższego przeważa pogląd, że ocena potrzeby

dokonania czynności określonych w tym przepisie pozostawiona jest sądowi

orzekającemu. Oznacza to, że sąd rozpoznający sprawę powinien w każdej sytuacji

rozważyć i racjonalnie ocenić potrzebę, a nawet konieczność uzupełnienia

postępowania dowodowego w tym zakresie. (por. wyroki: z dnia 24 czerwca

2008 r., I UK 373/07, LEX nr 496398; z dnia 28 października 2008 r., I UK 84/08,

OSNP 2010 nr 9-10, poz. 120; z dnia 13 kwietnia 1965 r., II CR 8/65, LEX nr 5778;

z dnia 13 marca 1969 r., II CR 65/69, LEX nr 6474; z dnia 16 września 1998 r., II

UKN 220/98, OSNP 1999 nr 18, poz. 597; z dnia 17 czerwca 2010 r., III CSK

297/09, LEX nr 852669; z dnia 14 marca 1975 r., II CR 34/75, LEX nr 7673; z dnia

20 stycznia 1989 r., II CR 310/88, LEX nr 8940; z dnia 28 października 2008 r., I UK

84/08, LEX nr 558574).

W powyższym kontekście nieuprawnione jest twierdzenie skargi, że

naruszony został art. 382 k.p.c. Zarzut jego naruszenia może zatem stanowić

podstawę kasacyjną jedynie wtedy, gdy sąd drugiej instancji bezpodstawnie nie

uzupełni postępowania dowodowego lub pominie część zebranego w sprawie

materiału dowodowego i wyda orzeczenie wyłącznie na podstawie materiału

zebranego przed sądem pierwszej instancji lub na podstawie własnego materiału z

pominięciem wyników postępowania dowodowego przeprowadzonego w

postępowaniu pierwszoinstancyjnym, jeżeli przy tym uchybienia te mogły mieć

istotny wpływ na wynik sprawy. Natomiast ocena dowodów niezgodna z

oczekiwaniami strony nie uzasadnia zarzutu naruszenia art. 382 k.p.c. (por. wyroki

Sądu Najwyższego: z dnia 27 kwietnia 2010 r., II PK 315/09, LEX nr 603415 oraz z

dnia 9 września 2010 r., II UK 98/10, LEX nr 707423 i orzeczenia w nich powołane).

W niniejszej sprawie „pominięcie dowodu z opinii biegłych sporządzonej w dniu 6

lipca 2010 r.” stanowiło wynik negatywnej oceny tego dowodu w konfrontacji z

materiałem dowodowym zebranym w postępowaniu apelacyjnym, a nie

zignorowania faktu istnienia tego dowodu.

8

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rzeczona na

podstawie art. 108 § 1 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.