IV CSK 315/12

Sygn. akt IV CSK 315/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Marta Romańska

w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Komunalnego Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w B.

przeciwko S. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 lutego 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Okręgowego w B.

z dnia 17 lutego 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

pozwanej kwotę 3600 (trzy tysiące sześćset) zł tytułem kosztów

postępowania kasacyjnego

Uzasadnienie

2

Powodowe Przedsiębiorstwo Komunalne Sp. z o.o. wniosło skargę

kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego w B. z dnia 17 lutego 2012 r.,

oddalającego jego apelację od wyroku Sądu Rejonowego w B. z dnia 25 listopada

2011 r. Orzeczenia sądów obydwu instancji wydane zostały w połączonych do

wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia trzech sprawach wytoczonych przez

powoda przeciwko pozwanemu S. Sp. z o.o., których przedmiotem były opłaty

dodatkowe za przekroczenie dopuszczalnych norm dobowego ładunku ChZT w

odprowadzanych ściekach:

- w pierwszej z nich powód dochodził od pozwanego kwoty 80.827,39 zł

z ustawowymi odsetkami i kosztami procesu;

- w drugiej przedmiotem sporu było żądanie zasądzenia od pozwanego

kwoty 75.091,54 zł z ustawowymi odsetkami oraz kosztami procesu;

- w trzeciej powództwo dotyczyło zapłaty przez pozwanego kwoty 53.728,36

zł z ustawowymi odsetkami i kosztami postępowania.

Wyrokiem z dnia 25 listopada 2011 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwa we

wszystkich trzech sprawach i orzekł o kosztach procesu. Ustalił, że do 31 grudnia

2008 r. strony łączyła umowa, która określała m.in. ilość i jakość odprowadzanych

ścieków, zasady kontroli i poboru prób oraz opłaty dodatkowe za przekroczenie

dopuszczalnych norm odprowadzanych ścieków. W okresie późniejszym, pomimo

niezawarcia pisemnej umowy, powód nadal odbierał ścieki od pozwanego,

a pozwany uiszczał opłaty za ich odprowadzanie, nie płacił jedynie

należności dodatkowych. Powód, powołując się na wyniki przeprowadzonej przez

siebie kontroli, naliczył pozwanemu opłaty dodatkowe za przekroczenie

w odprowadzonych ściekach normy dobowego ładunku ChZT (chemicznego

zapotrzebowania tlenu):

- za okres od 1 kwietnia 2009 r. do 30 kwietnia 2009 r. w kwocie 29.727,08 zł

oraz od 1 maja 2009 r. do 31 maja 2009 r. w kwocie 24.001,28 zł na podstawie

wyników badań prób ścieków pobranych do analizy w dniu 4 listopada 2008 r.;

3

- za okres od dnia 1 grudnia 2009 r. do dnia 31 grudnia 2009 r. w kwocie

75.091,54 zł w oparciu o wyniki badań prób ścieków pobranych do analizy w dniu

15 października 2009 r.

- za okres od 1 stycznia 2010 r. do 29 stycznia 2010 r. w kwocie 43.329,97 zł

oraz za okres od 30 stycznia 2010 r. do 26 lutego 2010 r. w kwocie 37.497,42 zł

w oparciu o wyniki badań prób ścieków pobranych do analizy na wniosek

pozwanego w dniu 15 października 2009 r. i w dniu 15 stycznia 2010 r.

Próbki do badań, których wyniki stanowiły podstawę naliczenia

opłat dodatkowych, pobierane były w sposób określony w taryfie powoda, to

znaczy 3-krotnie, w odstępach półgodzinnych. Również dochodzone opłaty zostały

naliczone zgodnie z taryfą, która - wedle ustaleń Sądu Rejonowego - obowiązywała

od 1 sierpnia 2008 r. do 31 lipca 2009 r., a następnie od 1 sierpnia 2009 r. do 31

lipca 2010 r. na podstawie art. 24 ust. 8 ustawy z dnia 7 czerwca 2001 r.

o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (tekst

jedn. Dz. U. z 2006 r., Nr 123, poz. 828 ze zm., dalej powoływana jako „u.z.z.w.”),

pomimo braku uchwały rady gminy akceptującej taryfy przedstawione przez

powoda.

Normy dopuszczalnych wskaźników zanieczyszczeń określają załączniki do

rozporządzenia Ministra Budownictwa z dnia 14 lipca 2006 r. w sprawie sposobu

realizacji obowiązków dostawców ścieków przemysłowych oraz warunków

wprowadzania ścieków do urządzeń kanalizacyjnych (Dz. U. nr 136, poz. 964, dalej

powoływane jako rozporządzenie z 14 lipca 2006 r.). Podstawą ustalenia,

że nastąpiło przekroczenie dopuszczalnych wskaźników zanieczyszczeń jest

przeprowadzenie badań próbek pobranych w miejscu, sposobem

i z częstotliwością, które umożliwiają obiektywną, właściwą i miarodajną ocenę.

Spór między stronami dotyczył prawidłowości pobrania i badania próbek przez

powoda, który – powołując się na postanowienia taryfowe - pobrał do badań

trzy próbki w odstępach półgodzinnych, natomiast pozwany twierdził, że podstawą

badań powinna być próbka średnia dobowa, a więc pobrana w sposób

zapewniający reprezentatywną kontrolę ścieków odprowadzanych w ciągu doby,

a nie w ciągu godziny. Sąd Rejonowy podzielił stanowisko pozwanego. Wyjaśnił,

4

że § 10 rozporządzenia z 14 lipca 2006 r. dotyczy dostawcy ścieków i precyzuje

w ust. 2 i 3, że dopuszczalne wartości wskaźników zanieczyszczeń (w tym ChZT)

spełnione być powinny w próbce średniej dobowej, proporcjonalnej do przepływu,

zmieszanej z próbek pobranych przez dostawcę ścieków przemysłowych ręcznie

lub automatycznie w odstępach co najwyżej dwugodzinnych, przy czym pomiary

te powinny być wykonywane przez dostawcę ścieków przemysłowych nie rzadziej

niż dwa razy w roku, w miejscu reprezentatywnym dla odprowadzanych ścieków.

Tymczasem powód posłużył się własnymi badaniami, przeprowadzonymi

w sposób niezapewniający uzyskania reprezentatywnej próbki średniej dobowej.

Częstość pobierania próbek przez powoda (trzy próbki w ciągu godziny) pozwalała

na sporządzenie próbki średniogodzinowej, nie zaś próbki średniodobowej.

Ponadto badania wykonało laboratorium bez akredytacji, nie podając zastosowanej

metodyki, co - zdaniem Sądu - uniemożliwia ocenę prawidłowości wyników. Sąd nie

zgodził się z powodem, że podstawę przyjętej metody badań stanowił § 11

rozporządzenia z 14 lipca 2006 r., skoro przepis ten dotyczy kontroli dokonywanej

w celu weryfikacji wyników badań przeprowadzanych przez dostawcę ścieków na

podstawie § 10 ust. 2 rozporządzenia.

Na zlecenie pozwanego badania odprowadzanych przez niego ścieków

wykonały trzy niezależne laboratoria z akredytacją, stosując procedury

przewidziane w § 10 ust. 2 rozporządzenia z 14 lipca 2006 r., a uzyskane wyniki

znacznie odbiegały od tych, które były podstawą ustalenia opłat dodatkowych.

Ostatecznie Sąd pierwszej instancji ocenił, że zakres przekroczenia przez

pozwanego dopuszczalnych norm ChZT nie został wykazany przez powoda.

Sąd Okręgowy, rozpoznając sprawę na skutek apelacji powoda wskazał,

że art. 23 ust. 2 pkt 3 lit. a) u.z.z.w., udzielając upoważnienia do wydania przepisów

wykonawczych dotyczących taryf nakazał przy różnicowaniu cen i stawek opłat

wziąć pod uwagę m. in. średniodobową i maksymalną wielkość zużycia wody i ilość

wprowadzanych ścieków. Ustawowe odwołanie do wskaźnika średniodobowego

zobowiązywało powoda do bazowania na takim wskaźniku przy konstruowaniu

taryfowych opłat za ilość i jakość odprowadzanych ścieków, wyłączając możliwość

oparcia się na dowolnych kryteriach. Metodologię przyjętą w taryfie, zakładającą

pobranie trzech próbek w ciągu godziny Sąd odwoławczy uznał za sprzeczną

5

z przepisami wyższego rzędu, jako opartą na godzinowym a nie dobowym ładunku

ścieków. Potwierdzenie tego poglądu wywiódł z przepisów rozporządzenia

z 14 lipca 2006 r., w szczególności z obowiązku udostępnienia przez dostawcę

ścieków przemysłowych ich odbiorcy danych potrzebnych do określenia ilości

i czasowego rozkładu dopływu tych ścieków i rodzaju zanieczyszczeń, a także

z odwołania się w § 10 ust. 2 do pomiaru zanieczyszczeń na podstawie próbki

średniej dobowej proporcjonalnej do przepływu, zmieszanej z próbek pobranych

w odstępach co najwyżej dwugodzinnych. Jedynie w przypadku badania odczynu

i temperatury wartości ustala się na podstawie losowo pobranych próbek

jednorazowych. Badania ma obowiązek prowadzić dostawca ścieków i udostępniać

właścicielowi urządzeń kanalizacyjnych z informacją o urządzeniach

podczyszczających i rodzaju oraz źródłach substancji niebezpiecznych

wprowadzanych do ścieków. Obowiązek prowadzenia kontroli ścieków ciąży także

na właścicielu urządzeń kanalizacyjnych, który ustala miejsce, sposób

i częstotliwość poboru próbek. Ponieważ celem kontroli jest sprawdzenie

prawidłowości kontroli wewnętrznej dostawcy, niezbędne jest stosowanie tych

samych zasad, które obowiązują dostawcę, nie zaś metod drastycznie

zaostrzonych. Sąd odwołał się również do zasad kontroli ścieków, przewidzianych

w rozporządzeniu Ministra Środowiska z dnia 24 lipca 2006 r. w sprawie warunków

jakie należy spełnić przy wprowadzaniu ścieków do wód lub ziemi, oraz w sprawie

substancji szczególnie szkodliwych dla środowiska wodnego (Dz.U. Nr 137,

poz. 984 ze zm.), do których kieruje § 16 rozporządzenia z 14 lipca 2006 r., a które

także nakazują oceniać próbki średnie dobowe, złożone, zmieszane

w odpowiednich proporcjach.

W skardze kasacyjnej opartej na obydwu podstawach z art. 3983

§ 1 k.p.c.

powód jako naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ

na wynik sprawy wskazał uchybienie art. 233 § 1 k.p.c., natomiast podstawę

naruszenia prawa materialnego sprecyzował w zarzucie błędnej wykładni §§ 10 i 11

rozporządzenia z 14 lipca 2006 r. oraz art. 23 ust.2 pkt.3 lit. a i art. 24 ustęp

8 u.z.z.w.

W konkluzji wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego i

przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania; ewentualnie o

6

uchylenie i zmianę wyroku w całości i zasądzenie na rzecz powoda dochodzonych

pozwami kwot od pozwanego. W każdym przypadku wnosił o zasądzenie od

pozwanego na rzecz powoda kosztów postępowania według norm przepisanych.

W związku z cofnięciem przez powoda skargi kasacyjnej co do

rozstrzygnięcia dotyczącego powództwa o zapłatę 53.728,36 zł i umorzeniem

postępowania kasacyjnego w tym zakresie, rozpoznaniu podlega skarga

w pozostałych dwóch połączonych sprawach.

Pozwany domagał się oddalenia skargi kasacyjnej w całości i zasądzenie od

powoda na jego rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesiony w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzut naruszenia

art. 233 § 1 k.p.c. poprzez zaniechanie wszechstronnego rozważenia

zgromadzonego w sprawie materiału procesowego oraz dokonanie dowolnej a nie

swobodnej jego oceny, z naruszeniem reguł logicznego rozumowania

i doświadczenia życiowego, nie może być rozpatrzony, ponieważ jest

niedopuszczalny w świetle postanowień art. 3983

§ 3 k.p.c. Zarzut dotyczy ustalenia

faktów i oceny dowodów, a więc zakresu wyłączonego spod kontroli o charakterze

nadzwyczajnym, jaka jest przedmiotem postępowania kasacyjnego.

Nie mogły też odnieść skutku zarzuty materialnoprawne.

Sądy obu instancji nie stwierdziły wyraźnie, czy uznały stosunki między

stronami za więź umowną, jednak ustalenie, że pomimo braku umowy pisemnej

powód odbiera w sposób ciągły ścieki przemysłowe od pozwanego, wystawia mu

cyklicznie faktury za ich odbiór, które pozwany opłaca, uprawnia do wniosku,

że podstawa rozstrzygnięcia było założenie, iż strony nawiązały umowę

o odprowadzanie ścieków w sposób dorozumiany. Nie podważa tego wniosku fakt

odmowy zapłaty opłat dodatkowych, skoro przyczyną nie było kwestionowanie

przez pozwanego prawa poboru tych opłat, ani zasad ich naliczania, lecz wyłącznie

zastrzeżenia do prawidłowości pobrania próbki kontrolnej. Artykuł 6 ust. 1 u.z.z.w.

wprowadza wprawdzie obowiązek zawarcia umowy o odprowadzanie ścieków

w formie pisemnej, jednak nie obwarował uchybienia tej formie rygorem

nieważności, co oznacza, że do nawiązania umowy dojść może także w formie

7

ustnej lub poprzez złożenie zgodnych oświadczeń w jakikolwiek inny sposób

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2007 r., III CSK 280/06, Lex nr

457703).

Podstawą rozliczeń między stronami w okresach, których dotyczą sporne

opłaty dodatkowe, były taryfy określające ceny i stawki opłat, przygotowane przez

powoda w oparciu o upoważnienie przewidziane w art. 20 u.z.z.w. i przepisy

wykonawcze wydane na podstawie art. 23 u.z.z.w. Artykuł 23 ust. 2 pkt 3 lit. a

u.z.z.w. wśród zasad, które winny być przestrzegane przez organ wydający

przepisy wykonawcze, zawiera zalecenie, aby przy różnicowaniu cen i stawek opłat

uwzględniać średniodobową i maksymalną wielkość zużycia wody i ilość

wprowadzonych ścieków. Powołany przepis, ani też art. 24 ust. 8 u.z.z.w., który

oznacza moment wejścia w życie taryfy opłat w wypadku, kiedy rada gminy nie

podejmie w terminie uchwały o jej zatwierdzeniu, nie jest natomiast źródłem

uprawnień kontrolnych powoda. Tym samym Sąd Okręgowy nie mógł naruszyć

wskazanych przepisów poprzez dokonanie ich błędnej wykładni, polegającej

na odmowie przyznania powodowi prawa wiążącego oznaczenia

w postanowieniach taryfowych metodyki dokonywania kontroli jakości

odprowadzanych ścieków według innych kryteriów niż wskaźnik średniodobowy,

skoro powołane przepisy tego zagadnienia nie dotyczą. Uprawnienia kontrolne

powoda wynikają z postanowień art. 7 pkt 1 w zw. z art. 6 ust. 2 u.z.z.w. oraz z art.

10 pkt 3 u.z.z.w., a sprecyzowane są w przepisach rozporządzenia wykonawczego

z dnia 14 lipca 2006 r., wydanego na podstawie art. 11 u.z.z.w. W § 10 tego

rozporządzenia określone zostały wymagania jakościowe ścieków przemysłowych

i obowiązki dostawcy ścieków odnoszące się do badania stanu zanieczyszczeń m. in.

tego rodzaju, jaki stał się przyczyna naliczenia pozwanemu opłat dodatkowych (ChZT).

Ustęp 2 tego przepisu, który precyzuje sposób badania wskaźników zanieczyszczeń

przez dostawcę ścieków, nakazuje przeprowadzenie badań próbki średniej dobowej,

zmieszanej z próbek pobranych w odstępach co najwyżej dwugodzinnych,

proporcjonalnych do przepływu. Kolejny przepis - § 11 rozporządzenia –

uszczegóławia uprawnienia kontrolne przedsiębiorstwa wodociągowo –

kanalizacyjnego. Przewiduje, że przedsiębiorstwo to ustala miejsce, sposób i

częstotliwość poboru próbek kontrolnych (ust. 1), przy czym czynność ta jest

8

dokonywana po zawiadomieniu dostawcy ścieków przemysłowych o zamiarze

przeprowadzenia kontroli i w obecności jego upoważnionego przedstawiciela. Z tego

przepisu skarżący wywodzi prawo dowolnego oznaczenia przez siebie wszystkich

elementów procedury poboru próbek kontrolnych, niezależnie od tego, czy w rezultacie

wynik będzie reprezentatywny dla ścieków odprowadzanych w ciągu doby, czy też

pozwoli jedynie ocenić skład ścieków w o wiele krótszym odcinku czasowym. Takie

rozumienie § 11 rozporządzenia z 14 lipca 2006 r. jest z gruntu wadliwe. Czynności

kontrolne mają na celu ustalenie, czy podmiot kontrolowany postępuje zgodnie ze

swoimi obowiązkami, a więc muszą być dokonywane w taki sposób, aby ich wynik

pozwalał na ocenę prawidłowości zachowań zobowiązanego. Jeżeli zatem

obowiązkiem dostawcy jest nieprzekraczalnie określonego wskaźnika, którego

maksymalny rozmiar oznaczony jest w skali dobowej, to podstawą ustaleń kontrolnych

musi być próbka miarodajna dla takiej oceny, a więc zmieszana z kilku próbek

pobieranych proporcjonalnie do przepływu, oddająca średniodobowy skład ścieków.

Swoboda odbiorcy ścieków w określeniu zasad przeprowadzenia kontroli ograniczona

jest więc do zastosowania metody gwarantującej wiarygodny wynik wskaźnika,

który powinien być zachowany przez dostawcę. Próbka średniogodzinna nie zawiera

informacji umożliwiających ocenę przestrzegania obowiązku nieprzekraczania

wskaźnika średniodobowego. Zamieszczenie w taryfie postanowienia o sposobie

przeprowadzenia badań kontrolnych nieadekwatnym do potrzeb nie może

legitymizować niemiarodajnej metody badawczej. Wbrew więc stanowisku powoda,

Sąd Okręgowy prawidłowo wyłożył § 10 i § 11 rozporządzenia z dnia 14 lipca 2006 r.

Z przytoczonych względów skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie

art. 39814

k.p.c.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego uzasadnia art. 39821

k.p.c.

w zw. z art. 391 § 1, art. 98 § 1 i 3 oraz art. 99 k.p.c. Wysokość zasądzonych kosztów

zastępstwa procesowego wynika z postanowień § 2 ust. 1 i 2, § 6 pkt 6

i § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.

w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu

(Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).

9

jw