V CSK 154/12

Sygn. akt V CSK 154/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Owczarek (przewodniczący)

SSN Bogumiła Ustjanicz

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa I. W.

przeciwko J. K., R. S., Przedsiębiorstwu Handlowo-Usługowemu "A." Spółce

Jawnej R. S., I. W.

w likwidacji w T.

o zapłatę i ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 6 lutego 2013 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 listopada 2011 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej żądania

ustalenia, że powód nie jest wspólnikiem pozwanej spółki

i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego oraz znosi postępowanie

2

prowadzone przez Sąd Apelacyjny, poprzedzające wydanie

wyroku z dnia 28 listopada 2011 r.

2. dalej idącą skargę kasacyjną oddala.

3

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy we W. wyrokiem z dnia 18 maja 2011 r. oddalił powództwo o

zapłatę i ustalenie wniesione przez I. W. przeciwko J. K., R. S. i Przedsiębiorstwu

Handlowo-Usługowemu „A." Spółce Jawnej R. S., I. W. w T. w likwidacji. Ustalił, że

powód na podstawie umowy z dnia 7 września 2007 r. nabył od pozwanego J. K.

ogół jego praw i obowiązków jako wspólnika w s.j. „A.". Powód oświadczył

wówczas, że zapoznał się z sytuacją ekonomiczno- finansową i prawną spółki.

Drugi wspólnik- R. S. - wyraziła zgodę na zawarcie tej umowy. W dniu 25 czerwca

2007 r. R. S. wypowiedziała umowę spółki. Informacja o tym została ujawniona w

KRS w dniu 19 sierpnia 2008 r. Przed zawarciem umowy z dnia 7 września 2007 r.

powód spotykał się ze wspólnikami. Przekazano mu bilans spółki oraz rachunek

zysków i strat za okres od 2005 r. do czerwca 2007 r. R. S. i J. K. poinformowali

powoda o wypowiedzeniu umowy spółki przez R. S. Po zawarciu umowy sprzedaży

udziału przez J. K. między powodem i R. S. dochodziło do nieporozumień. Powód

ustalił z nią, że na bazie spółki „A." powstanie nowa spółka, w której R. S. miała

otrzymać ok. 10% udziałów. Nowa spółka miała przejąć pracowników, towar, środki

trwałe i klientów spółki „A.". Przed sprzedażą udziału przez J. K. wspólnicy

dokonali wypłat tytułem zaliczki na poczet zysku w wysokości łącznie 143500 zł.

Powód wiedział o tym i zaakceptował wypłaty dokonane przez wspólników. Powód

prowadzi działalność gospodarczą pod firmą S. P. C. I. W. Jest to działalność na

dużą skalę, która była konkurencyjna dla działalności spółki „A.". W dniu 2 stycznia

2008 r. wspólnicy podjęli uchwałę, w której na likwidatora spółki „A." powołali R. S.

W piśmie z dnia 21 sierpnia 2008 r. powód złożył oświadczenie o uchyleniu się od

skutków umowy kupna udziałów z dnia 7 września 2007 r. W dniu 17 czerwca 2008

r. powód złożył wniosek o odmowę dokonania wpisu o otwarciu likwidacji i wpisaniu

jako likwidatora R. S., wskazując, że jest jedynym wspólnikiem i osobą uprawnioną

do reprezentacji. Ostatecznie w KRS ujawniono prawomocnie o otwarciu likwidacji

spółki „A." i ustanowieniu kuratora w osobie R. S. W uchwale z dnia 2 września

2008 r. powód działając jako jedyny wspólnik spółki „A." odwołał R. S. z funkcji

4

likwidatora i jako likwidatora powołał siebie. Ta zmiana została ujawniona w KRS na

podstawie wpisu z dnia 15 maja 2009 r. Po zakupie udziału od J. K. powód

rozpoczął proces przejmowania klientów i przedstawicieli handlowych spółki „A."

oraz sprzedaż najlepszego, pełnowartościowego towaru do firmy powoda, z

minimalną marżą. Po sprzedaży tego towaru działalność spółki „A." przestała mieć

gospodarcze uzasadnienie.

W ocenie Sądu Okręgowego powód nie wykazał, aby kupując udział od J. K.

działał pod wpływem błędu. Wyniki postępowania dowodowego wskazują, że

wiedział on o wypowiedzeniu udziału przez R. S. i wypłatach dokonanych przez

wspólników. Był zainteresowany przejęciem spółki „A." z uwagi na plany rynkowe i

podjęcie działalności konkurencyjnej z AB B. Nie istniały zatem powody do

uchylenia się przez powoda od skutków umowy kupna udziałów. W tej sytuacji

bezzasadne było zarówno powództwo o ustalenie, jak i powództwo o zapłatę.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 28 listopada 2011 r. oddalił apelację

powoda, podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

Odnosząc się do zarzutu nieważności postępowania z uwagi na niewłaściwą

reprezentację spółki w związku z żądaniem ustalenia, że powód nie jest w niej

wspólnikiem, stwierdził, że żądanie to zostało wadliwie sformułowane, gdyż

dotyczyło faktu a nie stosunku prawnego. Powód powinien był żądać stwierdzenia

nieważności czynności prawnej dokonanej z jego udziałem i legitymację bierną

powinien posiadać wyłącznie J. K. Powód zbędnie pozwał spółkę jawną i jako jej

wspólnik nie może skutecznie zarzucać nieważności postępowania z powodu

nieprawidłowej reprezentacji spółki, w sytuacji, kiedy ma ona zdolność sądową i

organ uprawniony do jej reprezentowania. Nadto powództwo wobec spółki zostało

oddalone i powód jako jej przeciwnik procesowy nie może skutecznie zgłaszać

zarzutu nieważności postępowania.

Skarga kasacyjna powoda została oparta na podstawie naruszenia

przepisów postępowania. Zarzucono w niej naruszenie art. 379 pkt 2 k.p.c. w zw.

z art. 202 i art. 391 § 1 k.p.c., art. 378 § 1 i art. 386 § 2 k.p.c., w zw. z art. 379 pkt 2

k.p.c., art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 84 § 1 i § 2 k.c. oraz art. 86 k.c., art. 378 § 1

k.p.c. w zw. z art. 84 § 1 i § 2 k.c. oraz art. 86 k.c., art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art.

5

391 k.p.c. i art. 84 § 1 i § 2 k.c. oraz art. 86 k.c. W oparciu o te zarzuty skarżący

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu

Okręgowego, wraz ze zniesieniem postępowania i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, ewentualnie uchylenie

zaskarżonego wyroku ze zniesieniem postępowania i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wymaga na wstępie zasygnalizowania, że powód w pozwie zgłosił dwa

żądania; zapłaty i ustalenia, z których jedynie żądanie ustalenia, iż powód nie był

wspólnikiem spółki jawnej „A.” było skierowane przeciwko wszystkim pozwanym,

natomiast roszczenie pieniężne było dochodzone wyłącznie przeciwko pozwanemu

J. K. Z tego względu najdalej idące zarzuty nieważności postępowania, które

podlegały rozpoznaniu w pierwszej kolejności, związane z twierdzeniem

skarżącego o niewłaściwej reprezentacji spółki „A." nie dotyczyły powództwa o

zapłatę. Zarzuty, w których skarżący wskazywał na nieważność postępowania

były uzasadnione. W sprawie o ustalenie powód niewątpliwie pozwał miedzy innymi

spółkę jawną „A.", która w tym postępowaniu była reprezentowana przez jej

likwidatora w osobie powoda. Faktycznie zatem po stronie powoda i pozwanej

spółki występowała ta sama osoba fizyczna w podwójnej roli procesowej - jako

powód i reprezentant pozwanej spółki. Takiej konstrukcji nie można zaakceptować,

a odmienna ocena Sądu Apelacyjnego była błędna. Sąd Apelacyjny stwierdzając,

że nie miała miejsca nieważność postępowania odwołał się do argumentu

o błędnym zredagowaniu żądania pozwu i braku legitymacji biernej spółki

w sytuacji, w której powód domagał się ustalenia nieważności czynności prawnej

oraz bezzasadności powództwa obejmującego w istocie żądanie ustalenia faktu.

Rozważania dokonywane w tym zakresie były bezprzedmiotowe dla stwierdzenia

nieważności postępowania. Ocena, czy w sprawie miała miejsce nieważność

postępowania musi bowiem dotyczyć sprawy rozstrzyganej, której przedmiot

określa żądanie pozwu przedstawione przez powoda pod osąd sądu, a brak

legitymacji biernej określonego podmiotu w takim postępowaniu stanowi wyłącznie

przesłankę materialną rozstrzygnięcia, uzasadniającą oddalenie powództwa.

Ocena właściwej reprezentacji takiego podmiotu jest innym zagadnieniem,

6

dokonywanym na innej płaszczyźnie, co zasadnie podniesiono w skardze

kasacyjnej. Nietrafnie Sąd Apelacyjny stwierdził również, że po oddaleniu

powództwa powód jako przeciwnik procesowy spółki „A." utracił możliwość

podnoszenia zarzutu nieważności postępowania z uwagi na brak jej należytej

reprezentacji. Sąd Apelacyjny nieważność postępowania przed sądem pierwszej

instancji miał obowiązek uwzględnić także z urzędu, co nie pozwala przyjąć,

że powód nie mógł powoływać się na nią w apelacji. Istnienia ograniczenia

w formułowaniu zarzutu nieważności postępowania dla powoda można by

rozważać dopiero w postępowaniu kasacyjnym w przypadku, gdy powód

powoływałby się na nieuwzględnienie przez sąd drugiej instancji nieważności

postępowania mającej miejsce na etapie postępowania przed sądem pierwszej

instancji. Natomiast w przypadku nieważności postępowania przed sądem drugiej

instancji ograniczenie w tym zakresie nie może mieć miejsca z uwagi na treść

art. 39813

§ 1 k.p.c.

Przy ocenie zarzutu niewłaściwej reprezentacji pozwanej spółki

wymaga odnotowania, że przepisy k.s.h. nie regulują wprost sposobu reprezentacji

spółki jawnej w procesie, w której spółka ta zostaje pozwana przez wspólnika

uprawnionego do jej reprezentacji (w rozpoznawanej sprawie likwidatora spółki).

Taką regulację zawiera natomiast art. 210 k.s.h. w przypadku sporu pomiędzy

spółką z ograniczoną odpowiedzialnością a członkiem jej zarządu. Wyrażona w tym

przepisie reguła, wyłączająca wówczas reprezentację spółki na ogólnych zasadach,

określonych w art. 201 § 1 k.s.h., powinna być stosowana odpowiednio

także w przypadku reprezentacji spółek jawnych. Przemawia za tym wzgląd

na ogólne zasady funkcjonowania spółek osobowych, w których możliwy jest

konflikt interesów pomiędzy wspólnikiem i spółką. Z tego względu spółka

jawna pozwana przez wspólnika uprawnionego do jej reprezentacji nie może

być zastępowana w procesie przez taką osobę. W judykaturze wyrażono zasadnie

ocenę, że brak organu powołanego do prowadzenia spraw podmiotu innego niż

osoba fizyczna (jego reprezentowania) oznacza nie tylko nieistnienie takiego

organu, ale również sytuację, gdy organ formalnie istnieje, ale nie może prowadzić

jego spraw lub go reprezentować (uzasadnienie uchwały SN z 18 lipca 2012 r.,

III CZP 40/12). Nakazuje to przyjąć, że spółka „A." nie była należycie

7

reprezentowana przed sądami obu instancji. Zatem postępowanie przed Sądem

Apelacyjnym toczyło się w warunkach nieważności (art. 379 pkt 2 k.p.c.).

Zaskarżony wyrok w części odnoszącej się do żądania ustalenia podlegał zatem

uchyleniu na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 386 § 1 i art. 39821

k.p.c.

Pozostałe zarzuty zawarte w skardze kasacyjnej były nieuzasadnione.

Zgodnie z art. 3983

§ 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty

podważające ustalenia faktyczne i ocenę przeprowadzonych dowodów. Skarżący

formalnie takich zarzutów nie przedstawił. W rzeczywistości jednak zarzut

naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 84 i 86 k.c. w wyniku nieustalenia wiedzy

lub braku wiedzy powoda o wypowiedzeniu umowy spółki przez R. S. zmierzał

wyraźnie do zakwestionowania ustalenia, że powód o tym fakcie wiedział, którego

to ustalenia Sąd Apelacyjny niewątpliwie dokonał. Ocena ta dotyczy odpowiednio

także zarzutu naruszania art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. i art. 84 oraz art.

86 k.c. w wyniku nieustalenia wiedzy lub braku wiedzy powoda o wypowiedzeniu

umowy spółki przez R. S. Wobec bezzasadności tych zarzutów brak było podstaw

do uwzględnienia skargi kasacyjnej w części odnoszącej się do żądania zapłaty

wobec pozwanego J. K. W tym zakresie skarga kasacyjna podlegała zatem

oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c.