WA 1/13

Sygn. akt: WA 1/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Edward Matwijów (przewodniczący)

SSN Jerzy Steckiewicz

SWSO del. do SN płk Krzysztof Mastalerz (sprawozdawca)

Protokolant : Marcin Szlaga

przy udziale prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowej płk. Juliusza Balceraka,

w sprawie ppłk. A. W., uniewinnionego od pięciokrotnego popełnienia przestępstwa

z art. 231 § 1 k.k. po rozpoznaniu w Izbie Wojskowej na rozprawie w dniu 7 lutego

2013 r., apelacji, wniesionej przez prokuratora na niekorzyść od wyroku

Wojskowego Sądu Okręgowego w W. z dnia 31 października 2012 r.,

I. uchyla zaskarżony wyrok w całości i na podstawie art. 414 § 1

k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 3 k.p.k. umarza postępowanie wobec

ppłk. A. W. o czyny z art. 231 § 1 k.k. zarzucone aktem

oskarżenia,

II. koszty procesu ponosi w całości Skarb Państwa.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 31 października 2012 r. Wojskowy Sąd Okręgowy w W.

uniewinnił ppłka A. W. od tego, że:

1.) „w bliżej nieustalonym dniu, nie później niż w dniu 13 lipca 2009 r. w I. na

terenie Republiki /…/, jako funkcjonariusz publiczny pełniący zawodową służbę

wojskową na stanowisku Dowódcy Polskiego Kontyngentu Wojskowego w Misji

Organizacji Narodów Zjednoczonych w Republice /…/, przekroczył swoje

uprawnienia określone w rozdziale 3 Szczegółowego Zakresu Działania Polskiego

Kontyngentu Wojskowego w Misji Organizacji Narodów Zjednoczonych w

Republice /…/, w ten sposób, że pod groźbą wszczęcia postępowania

dyscyplinarnego zakazał żołnierzom sekcji dochodzeniowo-śledczej Żandarmerii

Wojskowej Polskiego Kontyngentu Wojskowego w Misji Organizacji Narodów

Zjednoczonych w Republice /…/ st. chor. T. S. i st. chor. sztab. A. K.

zobowiązanym na mocy art. 4 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 pkt 17 ustawy z dnia 23 sierpnia

2001 r. o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych (Dz. U. z

dnia 25 października 2001 r. nr 123, poz. 1353 z późn. zm.) do zapobiegania

popełnianiu przestępstw i wykroczeń przez osoby o których mowa w art. 3 ust. 2

cytowanej ustawy i alkoholizmowi w Siłach Zbrojnych oraz do kontrolowania

przestrzegania przepisów o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu

alkoholizmowi, wykonywania bez jego zgody badań stanu trzeźwości personelu

podległego kontyngentu, czym działał na szkodę interesu publicznego,

tj. od popełnienia przestępstwa określonego w art. 231 § 1 k.k.

2) w dniu 1 sierpnia 2009 r. w I. na terenie Republiki /…/, jako funkcjonariusz

publiczny pełniący zawodową służbę wojskową na stanowisku Dowódcy Polskiego

Kontyngentu Wojskowego w Misji Organizacji Narodów Zjednoczonych w

Republice /…/, przekroczył swoje uprawnienia określone w rozdziale 3

Szczegółowego Zakresu Działania Polskiego Kontyngentu Wojskowego w Misji

Organizacji Narodów Zjednoczonych w Republice /…/, w ten sposób, że zabronił

żołnierzom sekcji dochodzeniowo-śledczej Żandarmerii Wojskowej Polskiego

Kontyngentu Wojskowego w Misji Organizacji Narodów Zjednoczonych w

Republice /…/ st. chor. T. S. i st. chor. sztab. A. K. zobowiązanym na mocy art. 4

ust. 1 pkt 4 i ust. 2 pkt 5 i 6 ustawy z dnia 23 sierpnia 2001 r. o Żandarmerii

3

Wojskowej i wojskowych organach porządkowych (Dz. U. z dnia 25 października

2001 r. nr 123, poz. 1353 z późn. zm.) do wykrywania przestępstw i wykroczeń

przez osoby o których mowa w art. 3 ust. 2 cytowanej ustawy oraz ujawniania i

ścigania ich sprawców, ujawniania i zabezpieczania dowodów tych przestępstw i

wykroczeń oraz wykonywania czynności procesowych w zakresie i na zasadach

przewidzianych w przepisach o postępowaniu karnym, wykonywania czynności w

prowadzonych przez wymienionych żołnierzy postępowaniach sprawdzających o

sygn. … w sprawie o przestępstwo określone w art. 231 § 1 kk, dot. niedopełnienia

obowiązków służbowych przez funkcjonariuszy publicznych - żołnierzy

zawodowych z Dowództwa Polskiego Kontyngentu Wojskowego w /…/ poprzez

niezapewnienie prawidłowego wyżywienia dla żołnierzy i pracowników ww.

Kontyngentu i działania na w ten sposób na szkodę interesu publicznego, oraz o

sygn. … w sprawie o przestępstwo określone w art. 231 § 1 k.k. dot. niedopełnienia

obowiązków w dniu 29 lipca 2009 r. w Republice /…/ przez Dowódcę Polskiego

Kontyngentu Wojskowego w Republice /…/ poprzez niewyznaczenie

zabezpieczenia medycznego patrolu pieszego Grupy Bojowej „C." wykonywanego

w okolicach Q. o łącznej długości 24 km w ramach operacji „N. W.", w trakcie

którego doszło do zasłabnięcia patrolowych - kpr. M. L. oraz st. szer. K. T. -

żołnierzy wchodzących w skład opisanej grupy bojowej i działania na szkodę ich

interesu prywatnego, czym działał na szkodę interesu publicznego,

tj. od popełnienia przestępstwa określonego w art. 231 § 1 k.k.

3) w dniu 3 sierpnia 2009 r. w I. na terenie Republiki /…/, jako funkcjonariusz

publiczny pełniący zawodową służbę wojskową na stanowisku Dowódcy Polskiego

Kontyngentu Wojskowego w Misji Organizacji Narodów Zjednoczonych w

Republice /…/, przekroczył swoje uprawnienia określone w rozdziale 3

Szczegółowego Zakresu Działania Polskiego Kontyngentu Wojskowego w Misji

Organizacji Narodów Zjednoczonych w Republice /…/, w ten sposób, że zakazał

Szefowi sekcji dochodzeniowo-śledczej Żandarmerii Wojskowej Polskiego

Kontyngentu Wojskowego w Misji Organizacji Narodów Zjednoczonych w

Republice /…/ st. chor. sztab. A. K. zobowiązanemu na mocy art. 4 ust. 3 z dnia 23

sierpnia 2001 r. o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych

(Dz. U. z dnia 25 października 2001 r. nr 123, poz. 1353 z późn. zm.) do

wykonywania czynności na polecenie prokuratora wojskowego, pod groźbą

4

wszczęcia przeciwko niemu postępowania dyscyplinarnego wykonywania

czynności zleconych przez prokuratora Polskiego Kontyngentu Wojskowego w

Misji Organizacji Narodów Zjednoczonych w Republice /…/ kpt. P. B., czym działał

na szkodę interesu publicznego

tj. od popełnienia przestępstwa określonego w art. 231 § 1 k.k.

4. w dniu 3 sierpnia 2009 r. w I. na terenie Republiki /…/, jako funkcjonariusz

publiczny pełniący zawodową służbę wojskową na stanowisku Dowódcy Polskiego

Kontyngentu Wojskowego w Misji Organizacji Narodów Zjednoczonych w

Republice /…/ , przekroczył swoje uprawnienia określone w rozdziale 3

Szczegółowego Zakresu Działania Polskiego Kontyngentu Wojskowego w Misji

Organizacji Narodów Zjednoczonych w Republice /…/, w ten sposób, że nie będąc

uprawnionym do zlecania żołnierzom Żandarmerii Wojskowej przeprowadzenia

czynności wyjaśniających w sprawach o wykroczenia, polecił żołnierzowi sekcji

dochodzeniowo-śledczej Żandarmerii Wojskowej Polskiego Kontyngentu

Wojskowego w Misji Organizacji Narodów Zjednoczonych w Republice /…/st. chor.

T. S. przeprowadzić rozpytanie kpt. T. S. w sprawie spożywania alkoholu przez

plut. H. G. w dniu 24 lipca 2009 r. w I. w miejscu stacjonowania Polskiego

Kontyngentu Wojskowego w Misji ONZ w Republice /…/, tj. w sprawie o

wykroczenie określone w art. 43 ust 1 ustawy z dnia 26.10.1982 r. o wychowaniu w

trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, czym działał na szkodę interesu

publicznego

tj. od popełnienia przestępstwa określonego w art. 231 § 1 k.k.

5) w dniu 10 sierpnia 2009 r. w I., jako funkcjonariusz publiczny pełniący

zawodową służbę wojskową na stanowisku Dowódcy Polskiego Kontyngentu

Wojskowego w Misji Organizacji Narodów Zjednoczonych w Republice /…/,

przekroczył swoje uprawnienia określone w rozdziale 3 Szczegółowego Zakresu

Działania Polskiego Kontyngentu Wojskowego w Misji Organizacji Narodów

Zjednoczonych w Republice /…/, w ten sposób, że zakazał szefowi sekcji

dochodzeniowo-śledczej Żandarmerii Wojskowej Polskiego Kontyngentu

Wojskowego w Misji Organizacji Narodów Zjednoczonych w Republice /…/ st. chor.

sztab. A. K. zobowiązanemu na mocy art. 4 ust. 3 z dnia 23 sierpnia 2001 r. o

5

Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych (Dz. U. z dnia 25

października 2001 r. nr 123, poz. 1353 z późn. zm.) do wykonywania czynności na

polecenie prokuratora wojskowego, oraz na mocy art. 85 § 2 kpw w zw. z art. 54 §

1 kpw do prowadzenia czynności wyjaśniających w sprawach o wykroczenia,

wykonywania czynności wyjaśniających zleconych przez prokuratora Wojskowej

Prokuratury Okręgowej w W. ppłk S. U. w sprawie popełnienia przez plut. H. G.

wykroczenia określonego w art. 43 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 2009 r. o

wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi, czym działał na szkodę

interesu publicznego

tj. od popełnienia przestępstwa określonego w art. 231 § 1 k.k.”

Wyrok na niekorzyść oskarżonego w całości zaskarżył prokurator.

Skarżący zarzucił obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 231 § 1 k.k.–

pięciokrotnie, „poprzez przyjęcie w zaskarżonym wyroku błędnego poglądu

prawnego, iż oskarżony swoim zachowaniem nie zrealizował znamienia

niezbędnego do przypisywania mu odpowiedzialności za popełnienie przestępstwa

określonego w art. 231 § 1 k.k. – pięciokrotnie, w postaci działania na szkodę

interesu publicznego, powodującego skutki o charakterze materialnoprawnym”.

W oparciu o tak sformułowany zarzut prokurator wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje.

Apelacja prokuratora jest częściowo zasadna.

Złożony środek odwoławczy zasługuje na uwzględnienie w części dotyczącej

zakwestionowanego znamienia działania oskarżonego na szkodę interesu

publicznego. Skarżący nie neguje poczynionych ustaleń faktycznych, które uznaje

za prawidłowe, a podnosi zarzut obrazy prawa materialnego, tj. art. 231 § 1 k.k.

Zachodzi ona wtedy, gdy sąd pierwszej instancji dokonał błędnej wykładni

zastosowanego przepisu, zastosował nieodpowiedni przepis, a także nie

zastosował określonego przepisu w sytuacji jego obligatoryjnego stosowania.

Wadliwe zastosowanie kodeksu karnego może przybierać postać uchybienia

6

odnoszącego się m.in. do uniewinnienia oskarżonego, pomimo że przypisany czyn

wypełnia ustawowe znamiona przestępstwa (zob. S. Zabłocki Kodeks

postępowania karnego. Komentarz. Dom Wydawniczy ABC, 1998, s. 458). Nie

ulega wątpliwości, że przepis art. 231 k.k. chroni działalność instytucji państwowych

oraz samorządu terytorialnego w zakresie przestrzegania interesu publicznego lub

prywatnego przy wykonywaniu uprawnień i spełnianiu obowiązków przez

funkcjonariusza publicznego. Przestępstwo z art. 231 § 1 k.k. musi być zawinione

umyślnie „co oznacza, że sprawca musi obejmować swoim zamiarem

(bezpośrednim lub ewentualnym) zarówno przekroczenie lub niedopełnienie

obowiązków służbowych jak i działanie na szkodę interesu publicznego (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2003 r., sygn.. WK 3/03,

OSNKW 2003, z.5-6, poz. 53).

W rozpatrywanej sprawie oskarżony przekraczając swoje uprawnienia

bezprawnie ingerował w działalność żołnierzy Żandarmerii Wojskowej realizujących

ustawowe obowiązki wynikające z cyt. już ustawy z dnia 23 sierpnia 2001 r. o

Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych i art. 85 § 2 k.p.w. w

zw. z art. 54 § 1 k.p.k. oraz art. 2 § 1 pkt 2 k.p.k. art. 8 k.p.w. Nie ulega bowiem

wątpliwości, że organy ścigania mają także procesowy obowiązek zapobiegania

popełnianiu przestępstw jak i wyjaśniania okoliczności sprzyjających ich zaistnieniu

w powiązaniu z odpowiednim stosowaniem środków przewidzianych w prawie

karnym. Powstaje zatem problem czy działanie oskarżonego stwarzało zagrożenie

lub zagrażało określonym interesom społecznym, a jeżeli tak to jakie dobro prawa

było zaatakowane. Znamię działalności na szkodę interesu publicznego trudno jest

zakwalifikować do znamion ostrych i opisowych. Jednocześnie jak słusznie

przyjmuje się interes publiczny lub prawny, na którego szkodę działa funkcjonariusz

publiczny realizujący znamiona czynu zabronionego z art. 231 § 1 k.k., musi być

rozumiany w znaczeniu interesu wynikającego z prawa materialnego, a nie

interesu dotyczącego samej właściwej procedury. W przeciwnym wypadku każde

przekroczenie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków musiałoby być

utożsamiane z działaniem na szkodę interesu publicznego lub prywatnego.

Eliminowałoby także odpowiedzialność dyscyplinarną funkcjonariusza

publicznego w zakreślonej dla niego sferze działań ( zob. A. Zoll. Przekroczenie

uprawnień lub niedopełnienie obowiązków przez funkcjonariusza publicznego w

7

świetle Europejskiego Kodeksu Dobrej Administracji Just Et Lex. Księga

Jubileuszowa Profesora Andrzeja Kabata pod red. S. Piskulskiego, Wydawnictwo

Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego 2004 s.431,s.433). Dodać także należy, że

funkcjonariusz Żandarmerii Wojskowej jak i prokurator wojskowy realizowali także

konstytucyjną zasadę praworządności, gdyż działali na podstawie przepisów prawa

i w jego granicach. Przedmiotem działania tych organów, a zarazem dobrem

chronionym nie były jakieś abstrakcyjne procedury a realizowanie ustawowych

wymienionych już obowiązków. Zachowanie oskarżonego stwarzało przekonanie

wśród jego podwładnych o jego uprawnieniach ingerencji w czynności wyjaśniające

lub prowadzone postępowania karne. Uprawnienia jako dowódcy ppłk. D. W. nie

mogły być sprzeczne z wymogami powoływanej już ustawy o Żandarmerii

Wojskowej i wojskowych organach porządkowych oraz przepisów Kodeksu

postępowania karnego czy też Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia.

Zaistniała sytuacja skutkująca otwartym konfliktem o podłożu służbowym i

osobistym pomiędzy oskarżonym a prokuratorem wojskowym wynikała także z

nieprecyzyjnych aktów prawnych regulujących kompetencje wymienionych osób.

W tym miejscu odwołać się należy do wyjaśnień ppłk. A. W. złożonych w

dniu 21 marca 2011 r. ( k. 842). Oskarżony przyznaje w nich, że nie do końca

zrozumiał intencje przepisów, których naruszenie mu zarzucono. Intencją jego

zachowania było „wszechstronne zabezpieczenie prawidłowości dowodzenia

kontyngentem”. Stwierdzić jednak należy, że współdziałanie oskarżonego z

organami ścigania w osiąganiu wymienionego celu nie może być utożsamiane w

opóźnianiu ich działań czy też wywierania wpływu na ich funkcjonariuszy. Nie

sposób także zauważyć zbieżności zadań oskarżonego i przydzielonych mu do

pomocy prokuratora i żołnierzy Żandarmerii Wojskowej. Zadaniem tym jest

prawidłowe funkcjonowanie kontyngentu. Przypomnieć należy, że „interesem” jest

bądź istniejące, bądź przyszłe dobro materialne lub osobiste, lub dobro idealne,

związane z organizacją życia zbiorowego i prawidłowością jej funkcjonowania.

Interesem publicznym jest interes zbiorowy organizacji społecznej, państwa lub

samorządu, albo w ogóle życia społecznego (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

31 maja 1933 r., sygn. II K 285/33, Lex 389 900).

8

W świetle przytoczonych rozważań uznać należy, że oskarżony

przekraczając swoje uprawnienia co najmniej godził się na skutek w postaci

działania na szkodę interesu publicznego ujmowanego w sposób wyżej opisany.

Dodać przy tym trzeba, że występek określony w art. 231 § 1 k.k. należy do

kategorii przestępstw z konkretnego narażenia na niebezpieczeństwo, a więc

materialnych, znamiennych skutkiem, którym jest wystąpienie niebezpieczeństwa

powstania szkody w interesie publicznym lub prywatnym (zob. Uchwała Składu 7

Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2013 r., sygn. I KZP 24/12). Szkodę

należy rozumieć nie tylko jako ubytek materialny ale jako każde narażenie dobra

chronionego. Czyny oskarżonego zawierają przytoczone znamiona w postaci

działania na szkodę. Zgodnie z treścią art. 454 § 1 k.p.k. sąd odwoławczy nie

może skazać oskarżonego, który został uniewinniony w pierwszej instancji lub co

do którego umorzono lub warunkowo umorzono postępowanie. Nie stanowi jednak

obrazy art. 454 § 1 k.p.k. uchylenie wyroku przez sąd odwoławczy i umorzenie

postępowania z uwagi na znikomy stopień społecznej szkodliwości czynu

oskarżonego (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 14 stycznia 1972 r., sygn. Rw

1393/71, OSNKW 1972, z. 4, poz. 75, z dnia 18 maja 1989 r., sygn. II KR 87/89

OSNKW 1989, z.7-12, poz. 59, Uchwała z dnia 22 grudnia 1993 r., sygn. I KZP

34/93, OSNKW 1994, z. 1-2, poz. 91. Warunkiem niezbędnym dla takiego

rozstrzygnięcia jest prawidłowo ustalony stan faktyczny. Ustaleniami faktycznymi

jest nie tylko stanowisko w zakresie istnienia lub nieistnienia określonych faktów i

okoliczności, lecz także to co w wyniku oceny dowodów zostaje ustalone jako

kontekst lub skutek faktów ustalonych bezpośrednio, którym nadano przymiot

wiarygodności. W takim ujęciu ustaleń faktycznych stają się nimi zarówno ustalenia

o charakterze przedmiotowym, jak i oceny odnoszące się do zamiarów, motywów,

postaw i innych kategorii podmiotowych, charakteryzujących stany i procesy

psychiczne uczestników zdarzeń (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia

2011 r., sygn.. III KK 280/10, Lex 811 897). W rozpatrywanej sprawie sam

oskarżony nie kwestionuje naganności swojego postępowania wynikającego z

niezrozumienia istoty regulacji prawnych i chęci wywiązania się z nałożonego na

niego zadań dowódcy kontyngentu.

Zgodnie z treścią art. 115 § 2 k.k. przy ocenie stopnia społecznej

szkodliwości czynu sąd bierze pod uwagę rodzaj i charakter naruszonego dobra,

9

rozmiary wyrządzonej szkody, sposób i okoliczności popełnienia czynu, wagę

naruszonych przez sprawców obowiązków, jak również postać znamion, motywację

sprawcy. Nie ulega żadnej wątpliwości, że oskarżony wykonywał obowiązki

służbowe w niezwykle trudnych warunkach klimatycznych, geograficznych,

politycznych. Siły Zbrojne nie posiadały żadnych doświadczeń w działaniu w Afryce.

Kontyngent miał problemy z zaopatrzeniem w wodę, świeżą żywność. Podkreślić

także należy nieprecyzyjne określenie zakresu uprawnień dowódcy kontyngentu

wobec prokuratora i żołnierzy Żandarmerii Wojskowej. Celem działania ppłk. D. W.

było zapewnienie wysokiego poziomu dyscypliny wszystkich żołnierzy, w tym

prokuratora i współdziałających z nim żołnierzy organów ścigania. Wydawane przez

oskarżonego zakazy nie spowodowały istotnych zakłóceń w funkcjonowaniu

organów ścigania, które nadal wykonywały ustawowe obowiązki. Nie bez znaczenia

dla oceny stopnia społecznej szkodliwości czynu jest także refleksja oskarżonego

zawarta w powoływanych już wyjaśnieniach z dnia 21 marca 2011 r., w których

wyraził ubolewanie z powodu sytuacji zaistniałych z udziałem prokuratora

wojskowego i żołnierzy Żandarmerii Wojskowej.

Dokonując oceny zachowania ppłk. D. W. dostrzec także trzeba

postępowanie prokuratora wojskowego działającego na podstawie zakresu

obowiązków określonego przez jego przełożonego, który nie był spójny z

kompetencjami oskarżonego.

Przytoczone wyżej okoliczności skutkują uchyleniem zaskarżonego wyroku i

umorzeniem postępowania z uwagi na znikomy stopień społecznej szkodliwości

czynów oskarżonego.

W ocenie Sądu Najwyższego zasadnym jest także odniesienie się do

zawartej w apelacji (str. 4) uwagi autora środka odwoławczego odnośnie

możliwości intelektualnych oskarżonych w aspekcie zrozumienia zadań i

obowiązków ciążących na prokuratorze i żołnierzach Żandarmerii Wojskowej.

Podkreślić należy, że w toku śledztwa prokurator nie miał żadnych wątpliwości

odnośnie poczytalności oskarżonego, w tym poziomu jego rozwoju umysłowego.

W tej sytuacji procesowej, przy braku nowych okoliczności „argument” autora

apelacji był niepotrzebny. Chyba, że prokurator posiadał dowody, których nie

przedstawił w postępowaniu wbrew dyspozycji art. 4 k.p.k. Ocena Sądu

10

Najwyższego w opisywanym zakresie jest zbieżna ze stanowiskiem Prokuratora

Naczelnej Prokuratury Wojskowej występującego na rozprawie odwoławczej.

Z wymienionych powodów Sąd Najwyższy orzekł jak na wstępie.