I CSK 313/12

Sygn. akt I CSK 313/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Stowarzyszenia "T. L." w P.

przeciwko A. Bank S.A.

o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 15 lutego 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 24 lutego 2012 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok, oddala apelację i zasądza

od pozwanego na rzecz powoda kwotę 270 zł (dwieście

siedemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania

apelacyjnego;

2. zasądza od pozwanego na rzecz powoda kwotę 180 zł (sto

osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie.

Sąd Okręgowy w W. – po rozpoznaniu sprawy z powództwa T. L. z siedzibą

w P. przeciwko A. Bank S.A.– wyrokiem z dnia 8 lipca 2011 r. uznał postanowienie

§ 14 regulaminu oszczędnościowej lokaty terminowej iLokata o treści: „Bank ma

prawo do zmiany niniejszego regulaminu.” za niedozwolone postanowienie

umowne, zakazał pozwanemu wykorzystywania go w obrocie z konsumentami i

zarządził publikację prawomocnego wyroku w Monitorze Sądowym i

Gospodarczym.

Sąd Okręgowy ustalił, że pozwany świadczy m.in. usługi prowadzenia

terminowych lokat oszczędnościowych na warunkach określonych w regulaminie

oszczędnościowej lokaty terminowej iLokata. Regulamin ten w § 14 zawiera

postanowienie o treści: „Bank ma prawo do zmiany niniejszego Regulaminu”,

a w § 5, że „w zakresie nieuregulowanym w niniejszym Regulaminie stosuje się

postanowienia Regulaminu rachunków oszczędnościowo – rozliczeniowych,

oszczędnościowych i terminowych lokat oszczędnościowych, jak również

Regulaminu Korzystania z Kanałów Elektronicznych dla Klientów Indywidualnych

z wyłączeniem przepisów regulujących korzystanie z Kanałów Elektronicznych

w zakresie w jakim udostępnienie ich zależne jest od podpisania Umowy

o świadczenie usług oferowanych przez Bank dla osoby fizycznej (…).” Z kolei

regulamin rachunków oszczędnościowo – rozliczeniowych, oszczędnościowych

i terminowych lokat oszczędnościowych w § 24 stanowi, że „Bank zastrzega sobie

prawo do dokonania zmiany niniejszego Regulaminu przy wystąpieniu przynajmniej

jednej z poniższych przyczyn: 1) zmiana w zakresie funkcjonowania oferowanych

produktów i usług; 2) zmiana systemów informatycznych wykorzystywanych do

obsługi oferowanych produktów i usług; 3) zmiana przepisów prawa regulujących

produkty przepisy podatkowe i zasady rachunkowości; 4) zmiana poziomu inflacji”.

Sąd Okręgowy stwierdził, że regulacja zawarta w § 14 regulaminu nie jest

całościowa i kompletna, przez co konsument, aby ustalić treść uprawnienia do

zmiany regulaminu, musi zapoznać się z kolejnym regulaminem. Oceniając

postanowienie § 14 w świetle przesłanek określonych w art. 385 § 1 k.c. uznał,

3

że jest ono sprzeczne z dobrymi obyczajami oraz że rażąco narusza interesy

konsumentów, gdyż stawia ich w sytuacji niepewności co do treści stosunku

prawnego łączącego ich z profesjonalnym kontrahentem. Zakwestionowane

postanowienie godzi też w zasadę słuszności kontraktowej, służy bowiem

interesom tylko jednej ze stron stosunku prawnego i to interesom profesjonalisty,

kosztem konsumentów. Postanowienie to ma charakter niedozwolonej klauzuli

wskazanej w art. 3853

pkt 10 k.c., ponieważ uprawnia kontrahenta konsumenta do

jednostronnej zmiany umowy bez ważnej przyczyny wskazanej w umowie. Narusza

też art. 385 § 2 zd. pierwsze k.c., ponieważ nie zostało sformułowane w sposób

jednoznaczny i zrozumiały.

Na skutek apelacji pozwanego, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 24 lutego

2012 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo. Uznał, że pozwany ma

prawo do jednostronnej zmiany regulaminu wydanego na podstawie art. 384 i

3841

k.c. oraz art. 109 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (jedn.

tekst: Dz. U. z 2012 r., poz. 1376 ze zm.). Powołane przepisy kodeksu cywilnego

bowiem pozwalają zmodyfikować stosunek obligacyjny w drodze wydania nowego

wzorca umownego, pozostawiając konsumentowi wybór między akceptacją

modyfikacji a wypowiedzeniem umowy. Artykuł 3841

k.c. ma wprawdzie

zastosowanie tylko do stosunków prawnych, które można wypowiedzieć, ale tak

właśnie jest w wypadku terminowej lokaty oszczędnościowej iLokata, o czym

świadczą postanowienia § 3 pkt 6, § 5 pkt 3 – 8, § 7 pkt 10, § 20 pkt 6 i § 22 pkt 11

regulaminu rachunków oszczędnościowo – rozliczeniowych, oszczędnościowych i

terminowych lokat oszczędnościowych, do którego odsyła § 5 regulaminu iLokaty.

Umowy rachunków oszczędnościowych, w szczególności oszczędnościowych lokat

terminowych, należą do zobowiązań o charakterze ciągłym, w związku z czym art.

3841

k.c. stwarza samodzielną podstawę wypowiedzenia umowy przez klienta

banku w razie zmiany wzorca umownego. Odesłanie zawarte w § 5 regulaminu

iLokaty sprawia natomiast, że możliwość jego zmiany jest ograniczona do

wypadków wskazanych w § 24 drugiego ze wspomnianych regulaminów, z którym

konsument może się łatwo zapoznać, w związku z czym nie może być mowy o

niepewności stosunku prawnego. Nie doszło też do naruszenia dobrych obyczajów,

konsument może bowiem skontrolować bank pod kątem dochowania warunków

4

zmiany regulaminu i może również wypowiedzieć umowę. Odesłanie zastosowane

w § 5 regulaminu iLokaty jest natomiast zabiegiem powszechnie stosowanym i ze

wszech miar celowym, gdyż iLokata nie jest odrębną usługą, lecz odmianą

terminowych lokat oszczędnościowych.

Uzasadniony jest też podniesiony w apelacji zarzut naruszenia art. 3853

pkt

10 k.c., bo przepis ten dotyczy umowy, a nie regulaminu, a poza tym przyczyny

zmiany regulaminu zostały określone w § 24 regulaminu rachunków

oszczędnościowo – rozliczeniowych, oszczędnościowych i terminowych lokat

oszczędnościowych.

W skardze kasacyjnej, opartej na naruszeniu prawa materialnego, powód

wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania ewentualnie orzeczenie co do istoty sprawy i oddalenie apelacji.

Wskazał na naruszenie art. 3851

k.c. przez przyjęcie, że zakwestionowane

postanowienie § 14 regulaminu nie stanowi niedozwolonego postanowienia

umownego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zmieniając wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalając powództwo Sąd

Apelacyjny wyszedł z założenia, że ze względu na odesłanie zawarte w § 5

regulaminu oszczędnościowej lokaty terminowej iLokata zmiana tego regulaminu

może nastąpić tylko w wypadku wystąpienia jednej z przyczyn określonych w § 24

regulaminu rachunków oszczędnościowo – rozliczeniowych, oszczędnościowych

i terminowych lokat oszczędnościowych. Oznacza to, że jest ona dopuszczalna

w wypadku zmiany w zakresie funkcjonowania oferowanych produktów i usług,

zmiany systemów informatycznych wykorzystywanych do obsługi oferowanych

produktów i usług, zmiany przepisów prawa regulujących produkty przepisy

podatkowe i zasady rachunkowości lub w wypadku zmiany poziomu inflacji.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, odesłanie przewidziane w § 5 jest zabiegiem

powszechnie stosowanym, celowym i niebudzącym żadnych wątpliwości.

Rację ma skarżący podnosząc, że stanowisko to nasuwa uzasadnione

zastrzeżenia. Uszło uwagi Sądu Apelacyjnego, że – zgodnie z wyraźnym

brzmieniem § 5 regulaminu oszczędnościowej lokaty terminowej iLokata –

5

odesłanie do postanowień dwóch dalszych regulaminów, w tym do regulaminu

rachunków oszczędnościowo – rozliczeniowych, oszczędnościowych i terminowych

lokat oszczędnościowych, znajduje zastosowanie tylko w zakresie

nieuregulowanym w regulaminie oszczędnościowej lokaty terminowej iLokata.

Tymczasem § 14 tego regulaminu zawiera postanowienie o treści: „Bank ma prawo

do zmiany niniejszego Regulaminu.” Zachodzą zatem podstawy, by twierdzić,

że regulamin oszczędnościowej lokaty terminowej iLokata zawiera w § 14

samodzielną regulację dotyczącą wprowadzania w nim zmian. To z kolei oznacza,

że odesłanie zawarte w § 5 nie znajduje zastosowania. Natomiast w braku

możliwości zastosowania tego odesłania, a przez to odwołania się do klauzuli

modyfikacyjnej przewidzianej w § 24 regulaminu rachunków oszczędnościowo –

rozliczeniowych, oszczędnościowych i terminowych lokat oszczędnościowych,

postanowienie § 14 regulaminu iLokaty pozwala na wprowadzanie dowolnych

zmian.

Sąd Apelacyjny ma rację, podnosząc, że, zgodnie z art. 3841

k.c., wzorzec

wydany w czasie trwania stosunku umownego o charakterze ciągłym wiąże drugą

stronę, jeżeli zostały zachowane wymagania określone w art. 384 k.c., a druga

strona nie wypowiedziała umowy w najbliższym terminie wypowiedzenia.

W orzecznictwie przyjmuje się jednak, że zmiana treści stosunku

zobowiązaniowego przez związanie wzorcem wydanym w czasie trwania tego

stosunku dopuszczalna jest tylko wtedy, gdy taka możliwość została przewidziana

w umowie lub we wzorcu poprzez zastrzeżenie klauzuli modyfikacyjnej (zob. np.

uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 1992 r.,

III CZP 141/91, OSNC 1992, nr 6, poz. 90, uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

19 maja 1992 r., III CZP 50/92, OSP 1993, nr 6, poz. 119 oraz wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 5 kwietnia 2002 r., II CKN 933/99, nie publ.). Pogląd taki

dominuje również w nauce prawa, przy czym jego zwolennicy podkreślają,

że w przeciwnym wypadku możliwe byłoby wnoszenie do treści ukształtowanego

stosunku zobowiązaniowego dowolnych zmian niekiedy tylko w tym celu, by druga

strona skorzystała z możliwości wypowiedzenia. Klauzula modyfikacyjna – jak

przyjmuje się w orzecznictwie – powinna być dostatecznie skonkretyzowana

6

i wskazywać okoliczności uprawniające do zmiany wzorca. Treść tej klauzuli

podlega kontroli na podstawie art. 3851

k.c.

Nie do końca jasna jest konstatacja Sądu Apelacyjnego, że art. 3853

pkt 10

k.c. dotyczy umowy, a nie regulaminu. Artykuł 385 3

pkt 10 k.c. stanowi,

że niedozwolonymi postanowieniami umownymi są m.in. te, które uprawniają

kontrahenta konsumenta do jednostronnej zmiany umowy bez ważnej przyczyny

wskazanej w umowie. W przepisie tym istotnie chodzi o zmianę postanowień

umowy. W niniejszej sprawie jednak sąd dokonuje tzw. kontroli abstrakcyjnej, czyli

kontroli wzorca jako takiego, w oderwaniu od konkretnej umowy. Ocenie podlega

przy tym zawarta we wzorcu regulacja umożliwiająca dokonanie przez jedną ze

stron dowolnej zmiany jego postanowień. Trzeba natomiast zauważyć, że – bez

względu na doktrynalne spory dotyczące charakteru prawnego wzorców – ich

postanowienia, po dopełnieniu wymagań określonych w art. 384 k.c., uzyskują

walor wiążący. Dochodzi tym samym do kształtowania przez wzorzec treści

stosunku prawnego wynikającego z umowy zawartej przez strony.

Uszło też uwagi Sądu Apelacyjnego, że zgodnie z wymaganiami

ustawodawcy wzorzec umowy powinien być sformułowany jednoznacznie

i w sposób zrozumiały. Zasada ta, nazywana w doktrynie zasadą transparentności

wzorca, wynika z art. 385 § 2 k.c. W przepisie tym jest wprawdzie mowa o tym,

że postanowienia niejednoznaczne tłumaczy się na korzyść konsumenta, lecz

reguły tej nie stosuje się w postępowaniu w sprawach o uznanie postanowień

wzorca umowy za niedozwolone. W niniejszej sprawie zatem ocenie podlega

kwestia przejrzystości zakwestionowanego przez powoda postanowienia

regulaminu iLokaty.

W doktrynie przyjmuje się, że zrozumiałość wzorca dotyczy zarówno jego

treści, jak i formy, natomiast jednoznaczność odnosi się wyłącznie do treści. Nie

ulega wątpliwości, że wymaganie jednoznaczności ma zapobiegać

sformułowaniom, które mogą prowadzić do wieloznaczności tekstu. Jest ono zatem

spełnione tylko wtedy, gdy postanowienia wzorca nie budzą wątpliwości co do ich

znaczenia; innymi słowy, gdy wynika z nich tylko jedna interpretacja. Punktem

odniesienia jest przy tym przeciętny, typowy konsument. W doktrynie brak

7

wprawdzie jednolitości zapatrywań co do sankcji za naruszenie zasady

transparentności wzorca, jednak najbardziej przekonujące jest stanowisko, zgodnie

z którym uchybienie odnośnej zasadzie umożliwia uznanie konkretnego

postanowienia wzorca za niedozwolone w rozumieniu art. 3851

§ 1 k.c.

Zakwestionowane przez skarżącego postanowienie § 14 regulaminu

oszczędnościowej lokaty terminowej iLokata nie zostało sformułowane

jednoznacznie, o czym świadczy sama już tylko okoliczność, że każda ze stron

odmiennie intepretuje dopuszczalność zastosowania do tego postanowienia – na

podstawie zawartego w § 5 odesłania – klauzuli modyfikacyjnej przewidzianej

w § 24 regulaminu rachunków oszczędnościowo – rozliczeniowych,

oszczędnościowych i terminowych lokat oszczędnościowych. Wykładnia § 14

w powiązaniu z § 5 prowadzi natomiast do wniosku, że § 14 zawiera samodzielną

regulację zmiany regulaminu. Brak zatem podstaw do zastosowania odesłania

z § 5, które może wchodzić w grę tylko „w zakresie nieuregulowanym”

w regulaminie iLokaty.

W konsekwencji postanowienie § 14 uprawnia pozwanego, jako

profesjonalistę, do jednostronnej zmiany regulaminu bez wskazania konkretnych

okoliczności, które zmianę taką uzasadniają. Za trafną trzeba więc uznać ocenę

Sądu pierwszej instancji, że arbitralne postanowienie § 14 służy interesom

pozwanego profesjonalisty, natomiast konsumenta stawia w sytuacji niepewności

co do treści potencjalnego stosunku prawnego, przez co rażąco narusza jego

interesy i godzi w dobre obyczaje.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816

k.p.c. uchylił

zaskarżony wyrok, oddalił apelację i orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego

oraz kasacyjnego zgodnie z art. 98 i 99 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.

Za podstawę rozstrzygnięcia o wysokości tych kosztów przyjął natomiast § 14 ust. 3

pkt 2 oraz § 12 ust. 1 i ust. 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz

ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę

prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).

es