I CSK 314/12

Sygn. akt I CSK 314/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Barbara Myszka

w sprawie z powództwa Stowarzyszenia "Towarzystwa L." w P.

przeciwko BANK [….]S.A. z siedzibą w W/

o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 15 lutego 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 5 października 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy zaskarżonym wyrokiem uznał za niedozwolone

postanowienie zawarte we wzorcu umowy o nazwie „umowa o kredyt hipoteczny

dla osób fizycznych „M.” waloryzowany kursem CHF § 11 ust. 5 o treści: „Raty

kapitałowo - odsetkowe oraz raty odsetkowe spłacane są w złotych po uprzednim

ich przeliczeniu według kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej Banku […]S.A.

obowiązującego na dzień spłaty z godziny 1450

” i zakazał wykorzystywania go w

obrocie z konsumentami.

Ustalił, że pozwany Bank, przy zawieraniu umów z klientami stosuje

jednostronnie przygotowane klauzule umowne, które stanowią typowy wzorzec

umowy, wśród których znajduje się postanowienie objęte żądaniem pozwu.

Sąd Okręgowy odniósł się do podnoszonego przez pozwanego zarzutu

wadliwości sformułowania pozwu, w którym zawarte zostało jedynie żądanie

uznania wzorca umowy za niedozwolony, bez domagania się zakazu jego

wykorzystywania. Według oceny Sądu Okręgowego treść art. 47942

k.p.c.

przesądza o tym, że wyrok uwzględniający powództwo zawierać musi dwa

rozstrzygnięcia integralnie ze sobą powiązane, nawet jeśli pozew dotyczy tylko

roszczenia określonego w art. 47936

k.p.c. i z tego względu nie znalazł podstaw do

uwzględnienia wniosku pozwanego o odrzuceniu pozwu.

Dokonując merytorycznej oceny spornej klauzuli umownej uznał, że

wyczerpuje ona hipotezę art. 3851

§ 1 k.p.c., albowiem umowy zawarte przy jej

użyciu nie są indywidualnie uzgadniane, postanowienie nie dotyczy głównych

świadczeń stron umowy i kształtuje prawa oraz obowiązki konsumenta w sposób

sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Wyraził pogląd,

że o abuzywności spornego postanowienia decyduje fakt, iż uprawnienie Banku do

określania wysokości kursu sprzedaży CHF nie doznaje żadnych formalnych

ograniczeń, zwłaszcza nie przewiduje wymogu aby wysokość kursu ustalonego

przez pozwanego pozostawała w określonej relacji do średniego kursu NBP lub

kursu ukształtowanego przez rynek walutowy. W rezultacie przyznanie sobie przez

Bank prawa do jednostronnego regulowania wysokości rat kredytu waloryzowanego

kursem CHF poprzez wyznaczanie w tabelach kursowych kursu sprzedaży franka

3

szwajcarskiego oraz wysokości tzw. spreadu (różnica między kursem sprzedaży

i zakupu waluty obcej), przy pozbawieniu konsumenta jakiegokolwiek wpływu na te

parametry rażąco - zdaniem Sądu Okręgowego - narusza interesy konsumenta

i jest sprzeczne z dobrymi obyczajami. To w jaki sposób pozwany Bank określa

własny kurs franka szwajcarskiego oraz jak w podobniej sytuacji postępują inne

banki nie ma według Sądu Okręgowego wpływu na abstrakcyjną kontrolę wzorca.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 5 października 2011 r apelację pozwanego

Banku oddalił. Podniósł, że treść art. 47942

§ 1 k.p.c. przesądza o tym co winien

zawierać wyrok uwzględniający powództwo, oraz podzielił argumentację

merytoryczną Sądu pierwszej instancji co do zakwestionowanego wzorca

umownego.

Pozwany w skardze kasacyjnej zarzucił naruszenie przepisów postępowania

mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art.

391 k.p.c. i art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo

bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 165, poz. 984, dalej: „u.z.p.b”).,

art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. oraz obrazę prawa materialnego, tj. art.

3851

§ 1 zd. 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 3 i art. 75 b ust. 1-3 Prawa bankowego, art.

69 ust. 2 punkt 4a w zw. z art. 69 ust. 3 i art. 75 b ust. 1-3 Prawa bankowego.

Bank wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania, bądź o oddalenie powództwa w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zarzut naruszenia art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 4 u.z.p.b. dotyczy

zaniechania przez Sąd Apelacyjny oceny stanu rzeczy istniejącego w chwili

zamknięcia rozprawy apelacyjnej, tj. nieuwzględnienia zmienionego stanu

prawnego wprowadzonego ustawą z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy –

Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw. Pozwany podniósł, że Sąd drugiej

instancji wprawdzie odwołał się do tej nowelizacji i stwierdził, że ustawodawca nie

uznał kwestionowanej klauzuli wzorca umowy za sprzeczną z prawem, niemniej

oceniając ją za krzywdzącą konsumentów (a więc w istocie za abuzywną),

wprowadził regulację, która wyeliminowała możliwość takich rozliczeń jakich

dokonywał pozwany Bank na jej podstawie. Zarzucił także, że w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku nie wyjaśniono dlaczego, treść tej nowej ustawy potwierdza

4

w całości stanowisko Sądu Okręgowego co do sprzeczności zakwestionowanego

zapisu wzorca umownego z dobrymi obyczajami oraz rażącego naruszenia praw

konsumenta.

Stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 k.p.c.)

obejmuje zarówno obowiązujące przepisy, które mogą stanowić podstawę prawną

rozstrzygnięcia, jak i okoliczności faktyczne rozpoznawanej sprawy (por. np. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 1997 r., II CKN 70/96, LEX nr 29888). Zasada

ta ma zastosowanie do Sądu Apelacyjnego, który w polskim systemie prawnym jest

organem merytorycznym, a nie tylko kontrolnym (por. np. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 8 lutego 2006 r., II CSK 153/05, LEX nr 192012). Z tego względu stan rzeczy

istniejący w chwili zamknięcia rozprawy przez Sąd pierwszej instancji może różnić

się od stanu z chwili wytoczenia powództwa, a istotne zmiany dla wyniku procesu

mogą także nastąpić w toku postępowania apelacyjnego (por np. wyrok Sadu

Najwyższego z dnia 5 września 1975 r., I CR 526/75, OSNCP 1976, nr 7-8, poz.

171).

Trzeba zgodzić się ze skarżącym, że Sąd Apelacyjny całkowicie pominął

obowiązującą już w czasie jego orzekania regulację zawartą w art. 4 u.z.p.b.

przesądzającą o wstecznym stosowaniu unormowań przyznających nowe

uprawnienia kredytobiorcom, do umów zawartych przed dniem wejścia w życie

tejże ustawy tj. przed dniem 26 sierpnia 2011 r. Według tego unormowania

w przypadku kredytów lub pożyczek zaciągniętych przez kredytodawcę przed

dniem wejścia w życie tej ustawy ma zastosowanie art. 69 ust 2 pkt 4a oraz 75b

Prawa bankowego w nowym brzmieniu, w stosunku do tych kredytów lub pożyczek

pieniężnych, które nie zostały całkowicie spłacone – do tej ich części kredytu, która

pozostała do spłacenia. Poza tym w tym zakresie bank ma obowiązek bezpłatnie

dokonać stosownej zmiany umowy kredytowej lub umowy pożyczki. W dodatku

także unormowania tej noweli dotyczące kredytu konsumenckiego

denominowanego lub indeksowanego do waluty obcej, mają też w oznaczonym

zakresie moc wsteczną (por. art. 5 ust. 2 u.z.p.b.).

Skoro więc w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia Sąd Apelacyjny uznał,

że zakwestionowany w spornym wzorcu zapis umowy nie jest sprzeczny

z prawem, a nowe unormowanie przewidziało mechanizm obronny kredytobiorcy

5

przed takim postanowieniem umowy, to niedokonanie w tym kierunku żadnych

ustaleń i rozważań, jest istotnym, tj. mogącym mieć wpływ na wynik sprawy

naruszeniem art. 316 § 1 w zw. z art. 391 k.p.c.

Nie można także odeprzeć zarzutu obrazy art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391

k.p.c., gdyż rzeczywiście sposób sporządzenia uzasadnienia uniemożliwia

odtworzenie toku rozumowania sądu wyjaśniającego podstawę prawną

zaskarżonego orzeczenia.

W judykaturze utrwalony jest pogląd, że obraza art. 328 § 2 k.p.c. w zw.

z art. 391 § 1 k.p.c. może stanowić usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej

tylko wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera wszystkich

koniecznych elementów, bądź zawiera tak kardynalne braki, które uniemożliwiają

kontrolę kasacyjną (por. np. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 8 października

1997 r., I CKN 312/97, z 19 lutego 2002 r., IV CKN 718/00, z dnia 18 marca

2003 r., IV CKN 11862/00, z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, z dnia 22 maja

2003 r., II CKN 121/01, niepublikowane i z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN

792/98,OSNC 1999, nr 4, poz. 83).

Dodać należy, że artykuł 328 § 2 k.p.c. ma odpowiednie zastosowanie

w postępowaniu apelacyjnym przez odesłanie zawarte w art. 391 § 1 k.p.c. Zakres

tego zastosowania zależy od rodzaju wydanego orzeczenia, oraz od czynności

procesowych podjętych przez sąd odwoławczy, wynikających z zarzutów

apelacyjnych, limitowanych granicami kognicji sądu drugiej instancji. Jeżeli sąd

odwoławczy, oddala apelację orzeka na podstawie materiału zgromadzonego

w postępowaniu w pierwszej instancji nie musi powtarzać dokonanych ustaleń,

gdyż wystarczy stwierdzenie, że przyjmuje je za własne (por. np. orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 13 grudnia 1935 r., C III 680/34. Zb. Urz. 1936, poz. 379,

z dnia 14 lutego 1938, r. C II 2172/37 Przegląd Sądowy 1938, poz. 380 i z dnia

10 listopada 1998 r., III CKN 792/98,OSNC 1999, nr 4, poz. 83). W sprawie jednak

skarga kasacyjna została oparta na zmianie stanu prawnego jaki nastąpił w toku

instancji i w związku z tym Sąd Apelacyjny miał obowiązek wyjaśnić jaki wpływ ta

nowelizacja mająca częściowo moc wsteczną, wywarła na wynik sprawy.

Rola uzasadnienia nie ogranicza się tylko do przekonania stron co do

słuszności stanowiska sądu i zgodności z prawem orzeczenia, ale jego zadaniem

6

jest także umożliwienie przeprowadzenia kontroli apelacyjnej i kasacyjnej. Spełnia

ono także funkcję porządkującą, obligując stosujący prawo sąd do prawidłowej

i pełnej rekonstrukcji stanu faktycznego i jego subsumcji do miarodajnej normy

prawa materialnego, w następstwie czego dochodzi do jej konkretyzacji w sentencji

wyroku. Dlatego też dwie podstawy rozstrzygnięcia: faktyczna i prawna powinny

być spójne tworząc logiczną całość. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku, nie

spełnia tych wymagań.

Trzeba zgodzić się z zarzutem, że zdanie „Należy mieć przede wszystkim na

uwadze, iż problem rozliczeń kredytów zaciągniętych we frankach szwajcarskich

z uwagi na jego” urywa się w tym miejscu, a ostatnia strona uzasadnienia

rozpoczyna się od końcówki innego zdania „niniejszego procesu”. Oczywiście,

wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku nie może ograniczać się wyłącznie do

odwołania się do ustawy jako takiej bez wskazania artykułów, które w sprawie są

istotne, lecz powinno obejmować także wyjaśnienie przyjętego przez sąd sposobu

ich wykładni i zastosowania prawa umożliwiającego ocenę, czy w rozumowaniu tym

nie popełniono błędów (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca

2001 r., I PKN 498/00, LEX nr 104146). Z tego względu należało dojść do wniosku,

że uzasadnienie zaskarżonego wyroku w istocie nie zawiera uzasadnienia

podstawy prawnej tego orzeczenia „z przytoczeniem przepisów prawa”.

Skoro wskazane względy przesądzały w pierwszym rzędzie zasadność

podstawy naruszenia prawa procesowego, to Sąd Najwyższy był zwolniony od

dokonywania rozważań dotyczących podstawy naruszenia prawa materialnego.

Skuteczne bowiem ich zgłoszenie wchodzi zasadniczo w rachubę tylko wtedy, gdy

ustalony stan faktyczny, będący podstawą zaskarżonego wyroku, nie budzi

zastrzeżeń (por. np. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1997 r., II CKN

60/97, OSNC 1997, nr 9, poz. 128).

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c.).

db