II CSK 385/12

Sygn. akt II CSK 385/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa G. K.

przeciwko I.W.

o ochronę dóbr osobistych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 14 lutego 2013 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 17 stycznia 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Okręgowego w K.

z dnia 20 lipca 2011 r., znosi postępowanie przeprowadzone

przed tymi Sądami i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w

K. do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z dnia 20 lipca 2011 r. Sąd Okręgowy w . oddalił powództwo o

zasądzenie 300 000 zł zadośćuczynienia.

Sąd ustalił, że w dniu 5 listopada 2003 r. pozwana złożyła w Komisariacie

Policji w K. zawiadomienie o podejrzeniu popełniania przez powódkę przestępstwa

polegającego na pobiciu przez powódkę składającej zawiadomienie i jej matki H. T.

Do zdarzenia doszło w prowadzonym przez powódkę biurze usług finansowych, do

którego udały się pozwana i jej matka w celu uzyskania informacji dotyczącej

złożonego przez H. T. wniosku o kredyt w wysokości 2000 zł i zażądania od

powódki zwrotu 140 zł.

Prowadzone w sprawie dochodzenie zakończyło się sporządzeniem aktu

oskarżenia, w którym zarzucono powódce popełnienie czynu z art. 157 § 2 k.k.

W postępowaniu przygotowawczym oskarżona była dwa razy przesłuchiwana (dnia

12 grudnia 2003 r. i 22 stycznia 2004 r.). Na etapie postępowania sądowego

powódka została poddana badaniu psychiatrycznemu, poprzedzonemu – na

żądanie biegłych – obserwacją w szpitalu psychiatrycznym. Postanowienie Sądu

Rejonowego w K. z dnia 13 stycznia 2005 r. o skierowaniu powódki na obserwację

psychiatryczną na okres nie dłuższy niż sześć tygodni uprawomocniło się po

rozpoznaniu zażalenia.

Powódka przebywała na obserwacji psychiatrycznej od dnia 7 kwietnia

2005 r. do dnia 29 kwietnia 2005 r. W wydanej w dniu 7 maja 2005 r. opinii

psychiatrycznej stwierdzono, że powódka cierpi na chorobę psychiczną w postaci

zaburzeń urojeniowych. Choroba trwa od szeregu lat, co potwierdza wcześniejsza

opinia sądowo-psychiatryczna z dnia 12 lipca 2001 r. Zdaniem biegłych powódka

nie rozumiała znaczenia zarzucanego jej czynu i nie była w stanie kierować swoim

postępowaniem; nie stanowiła on jednak zagrożenia dla porządku prawnego

i mogła brać udział w postępowaniu karnym.

Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z dnia 11 sierpnia 2005 r., wydanym w

sprawie VII K …/04, umorzył postępowanie karne przeciwko G. K. z powodu

niepoczytalności oskarżonej. Jednakże orzeczenie to zostało uchylone na skutek

3

zażalenia wniesionego przez obrońcę oskarżonej. Po ponownym rozpoznaniu

sprawy Sąd Rejonowy w K. wyrokiem z dnia 7 listopada 2007 r., sygn. akt VII …/05,

na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k w związku z art. 31 § 1 k.k. umorzył

postępowanie przeciwko G. K. o czyn z art. 157 § 2 k.k. W uzasadnieniu wyroku

ustalił, że G.K. wyczerpała znamiona czynu opisanego w art. 157 § 2 k.k., gdyż w

dniu 4 listopada 2003 r., bijąc I. W. rękoma po głowie i tułowiu, szarpiąc za ubranie

i włosy oraz kopiąc, spowodowała u niej obrażenia ciała w postaci stłuczenia głowy,

stłuczenia okolicy skroniowej lewej, stłuczenia kolana lewego, a także ubytek

owłosienia okolicy ciemieniowo-potylicznej średnicy około 6-7 cm, trwające dłużej

niż 7 dni. Jednocześnie Sąd stwierdził, że rozpoznano u oskarżonej chorobę

psychiczną (zespół urojeniowy) w rozumieniu art. 31 § 1 k.k., co wyklucza

przypisanie jej odpowiedzialności karnej. Apelacja obrońcy oskarżonej została

oddalona jako oczywiście bezzasadna.

Pozwana nie występowała w postępowaniu karnym w roli oskarżyciela

posiłkowego. Prowadzone przeciwko pozwanej postępowanie przygotowawcze –

na skutek zawiadomienia powódki, że pozwana podczas zdarzenia z dnia

4 listopada 2003 r. ukradła jej 260 zł - zostało prawomocnie umorzone z powodu

braku znamion przestępstwa.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji nie ma podstaw do przyjęcia, że pozwana

- jak twierdziła powódka - na skutek złożenia zawiadomienia o popełnieniu

przestępstwa naruszyła dobra osobiste powódki, albowiem działanie pozwanej nie

było bezprawne. W konsekwencji nieuzasadnione jest także roszczenie majątkowe

oparte na art. 448 k.c. Nie ma również podstaw do przypisania pozwanej

odpowiedzialności deliktowej, gdyż powódka nie wykazała, że zostały spełnione

przesłanki przewidziane w art. 415 k.c.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powódki,

podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik powódki

zarzucił naruszenie art. 415 i 448 k.c. oraz art. 379 pkt 5 w związku z art. 117 § 1

i 5 k.p.c., art. 386 § 2 k.p.c. i art. 382 w związku z art. 233 § 1 k.p.c. Powołując się

na te podstawy wniósł uchylenie wyroków Sądów obu instancji i przekazanie

4

sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania albo o uchylenie

wymienionych wyroków i uwzględnienie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności rozważania wymaga zarzut nieważności

postępowania przed Sądami obu instancji, spowodowanej pozbawieniem powódki

możności obrony swych praw na skutek odmowy ustanowienia jej pełnomocnika z

urzędu (art. 379 pkt 5 w związku z art. 117 § 1 i 5 k.p.c.), ponieważ powoduje on

najdalej idące skutki procesowe (art. 386 § 2 k.p.c.).

W judykaturze Sąd Najwyższego, aprobowanej w piśmiennictwie, przyjmuje

się, że w zasadzie odmowa ustanowienia pełnomocnika z urzędu nie powoduje

nieważności postępowania na skutek pozbawienia strony możności obrony swych

praw. Sąd nie jest bowiem bezwzględnie związany złożonym przez stronę, zarówno

zwolnioną od kosztów sądowych (art. 117 § 1 k.p.c.), jak niekorzystającą

ze zwolnienia od kosztów sadowych, wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika

z urzędu, uwzględnia go – zgodnie z art. 117 § 5 k.p.c. – jeżeli udział adwokata lub

radcy prawnego w sprawie uzna za potrzebny (por. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 12 września 2007 r., I CSK 199/07, z dnia 16 kwietnia 2008 r., V CSK 564/07

i z dnia 19 czerwca 2008 r., V CSK 50/08 niepubl.). Jednakże w niektórych

wypadkach odmowa ustanowienia pełnomocnika z urzędu może spowodować

nieważność postępowania na skutek pozbawiania strony możności obrony swych

praw. Podkreślając znaczenie okoliczności konkretnej sprawy, wskazuje się

w orzecznictwie, że taka sytuacja zachodzi m.in. wówczas, gdy strona ze względu

na stan zdrowia psychicznego nie jest w stanie podjąć racjonalnej obrony swych

praw w postępowaniu sądowym (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

10 marca 1999 r. r. II CKN 41/99 i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 2005 r.,

I CK 773/04, niepubl.).

Z podstawy faktycznej zaskarżonego wyroku wynika, że powódka od

wielu lat cierpi na chorobę psychiczną, potwierdzoną opiniami sądowo-

psychiatrycznymi (wydanie ostatniej zostało poprzedzone obserwacją

psychiatryczną), która wykluczyła przypisanie jej odpowiedzialności karnej.

Z ostatniej opinii sądowo-psychiatrycznej wynika, że badania, którym poddano G.

5

K., wskazywały na nieharmonijny rozwój funkcji poznawczych, na obniżenie

zdolności planowania, przewidywania i organizowania działań w sytuacjach

społecznych. Badania ujawniała sztywność myślenia i poglądów oraz dominację

sfery emocjonalno-popędowej nad intelektualno-poznawczą, Nie umiała wyciągać

wniosków z wcześniejszych doświadczeń i dostosować się (w sensie zmiany

myślenia, postaw) do zmieniających się warunków i sytuacji. U badanej

stwierdzono zaburzenia treści myślenia w formie urojeń prześladowczych

i urojeniowej interpretacji rzeczywistości. Miała ona poczucie, że od kilku lat

prowadzone są przeciwko niej wrogie działania. Utrzymywała, że działa przeciwko

niej mafia. Wymieniała osoby i instytucje, które są w zmowie z policją i prokuraturą,

i którym zależy na tym, aby utrudnić jej życie. Zdaniem biegłych stwierdzone

u badanej zaburzenia urojeniowe trwają od szeregu lat, stwierdzono je już w 2001 r.

podczas badania sądowo-psychiatrycznego. Zburzenia urojeniowe już wówczas

trwały dłuższy okres, a od tego czasu doszło - na skutek niepodejmowania leczenia

- do rozbudowania systemu urojeń. Badana była całkowicie bezkrytyczna zarówno

co do swojego postępowania, jak również co do swojego stanu psychicznego.

Mając na względzie stwierdzony stan zdrowia psychicznego skarżącej,

nie można odeprzeć podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu, że odmowa

ustanowienia dla niej pełnomocnika z urzędu, która pozbawiła ją możliwości

skorzystania z profesjonalnej pomocy w postępowaniu przed Sądami obu instancji,

spowodowała pozbawienie jej możności obrony swych praw. O ujawnionej

w postępowaniu sądowym nieporadności skarżącej świadczy już - co trafnie

podniesiono w skardze kasacyjnej - napisany przez nią pozew,

nieodpowiadający wymaganiom tego pisma procesowego. Z potrzebą

ustanowienia pełnomocnika z urzędu w celu zapewnienia skarżącej należytej

ochrony jej praw przemawiają także niekwestionowane przez nią w toku

procesu wady postępowania dowodowego – nieprawidłowo został przeprowadzony

dowód z akt sprawy karnej na rozprawie z dnia 20 lipca 2011 r. (kwestia zasady

bezpośredniości, ograniczenia postanowienia dowodowego do przytoczenia

sygnatury sprawy) (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 22 października

1973 r., II CR 537/73 i z dnia 27 lutego 1997 r., III CKN 1/97, niepubl.).

6

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji wyroku

(art. 39815

§ 1 w związku z art. 386 § 2 i art. 39821

k.p.c.).

jw