II KK 191/12

Sygn. akt II KK 191/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tomasz Grzegorczyk (przewodniczący)

SSN Eugeniusz Wildowicz

SSA del. do SN Mariusz Młoczkowski (sprawozdawca)

Protokolant Ewa Oziębła

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Krzysztofa Parchimowicza,

w sprawie P. W.

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 14 lutego 2013 r.,

kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego

od wyroku łącznego Sądu Rejonowego w P.

z dnia 13 marca 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Rejonowemu w P. do ponownego

rozpoznania.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w sprawie VII K 37/12 orzekał w przedmiocie wydania wyroku

łącznego w stosunku do P. W., skazanego prawomocnymi wyrokami:

I. Sądu Rejonowego z dnia 12 listopada 2008r. wydanym w sprawie IV K

446/07, mocą którego wymierzono skazanemu karę roku pozbawienia

wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres dwóch lat

2

próby i orzeczono świadczenie pieniężne za czyn z art. 35 ust. 2 ustawy o

ochronie zwierząt popełniony w dniu 10 grudnia 2006r., przy czym

postanowieniem z dnia 18 marca 2011r. zarządzono wykonanie kary

pozbawienia wolności;

II. Sądu Rejonowego z dnia 12 sierpnia 2009r. wydanym w sprawie II K 119/09,

mocą którego wymierzono skazanemu karę roku pozbawienia wolności z

warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres trzech lat próby i oddano

go w okresie próby pod dozór kuratora za czyn z art. 207 § 1 k.k. popełniony

w okresie od stycznia 2006r. do marca 2009r., przy czym postanowieniem z

dnia 5 marca 2010r. zarządzono wykonanie kary pozbawienia wolności;

III. Sądu Rejonowego z dnia 20 stycznia 2010r. wydanym w sprawie VI K

826/07, mocą którego wymierzono skazanemu karę dwóch lat pozbawienia

wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres pięciu lat

próby i orzeczono środek karny zakazu prowadzenia pojazdów

mechanicznych na okres czterech lat za czyn z art. 178 § 1 k.k. w zw. z art.

177 § 1 k.k. popełniony w dniu 30 listopada 2006r., przy czym

postanowieniem z dnia 11 maja 2011r. zarządzono wykonanie kary

pozbawienia wolności;

IV. Sądu Rejonowego z dnia 17 maja 2010r. wydanym w sprawie II K 282/10,

mocą którego wymierzono skazanemu karę roku pozbawienia wolności za

czyn z art. 207 § 1 k.k. popełniony w okresie od września 2009r. do stycznia

2010r.;

V. Sądu Rejonowego z dnia 25 stycznia 2011r. wydanym w sprawie VII K

1670/10, mocą którego wymierzono skazanemu karę 50 stawek dziennych

grzywny po 20 zł każda z nich za czyn z art. 222 § 1 k.k. i art. 157 § 1 k.k.

popełniony w dniu 11 czerwca 2010r.

Wyrokiem łącznym z dnia z dnia 13 marca 2012r. (VII K 37/12) Sąd

Rejonowy:

1. na podstawie art. 85 k.k. i art. 86 § 1 k.k. połączył skazanemu P. W. kary

pozbawienia wolności orzeczone prawomocnymi wyrokami wydanymi w

sprawach II K 119/09 i VI K 826/07 i wymierzył mu karę łączną roku i sześciu

miesięcy pozbawienia wolności,

2. na podstawie art. 63 § 1 k.k. w zw. z art. 577 k.p.k. na poczet kary łącznej

pozbawienia wolności zaliczył skazanemu okres pozbawienia wolności od

3

dnia 16 kwietnia 2010r. do dnia 16 kwietnia 2011r.;

3. uznał, że powyższe wyroki w zakresie kar pozbawienia wolności zostały

pochłonięte wydanym wyrokiem łącznym, a w pozostałym zakresie

podlegają odrębnemu wykonaniu;

4. nie dokonał połączenia kar z wyroków wydanych w sprawach IV K 446/07, II

K 282/10 i VII K 1670/10;

5. zasądził od Skarbu Państwa na rzecz obrońcy z urzędu kwotę 147,60 zł

tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skazanemu z urzędu;

6. zwolnił skazanego w całości od kosztów postępowania związanych z

wydaniem wyroku łącznego, które przejął na rachunek Skarbu Państwa.

Powyższy wyrok łączny nie został zaskarżony; uprawomocnił się w I instancji

w dniu 21 marca 2012.

Kasację od niego wywiódł w lipcu 2012 r. Prokurator Generalny. Wyrok

zaskarżył w całości na niekorzyść skazanego P. W.

Wyrokowi łącznemu wydanemu przez Sąd Rejonowy w P. zarzucił na

podstawie art. 523 § 1 k.p.k., art. 526 § 1 k.p.k. oraz art. 537 § 1 i 2 k.p.k.:

 rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie prawa karnego

materialnego, a mianowicie art. 86 § 1 k.k., poprzez wymierzenie skazanemu w

pkt 1 kwestionowanego wyroku, na podstawie tego przepisu, kary łącznej roku i

sześciu miesięcy pozbawienia wolności, to jest kary niższej od najwyższej z kar

wymierzonych za poszczególne przestępstwa, która wynosiła dwa lata

pozbawienia wolności;

 rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisu prawa

karnego materialnego, a mianowicie art. 85 k.k., polegające na naruszeniu

zasad łączenia kar wymierzonych za pozostające w realnym zbiegu

przestępstwa, poprzez przyjęcie niewłaściwej konfiguracji zbiegu przestępstw,

co skutkowało nieprawidłowym połączeniem skazań wynikających z wyroków o

sygn. II K 119/09 i VI K 826/07.

Podnosząc te zarzuty, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w

całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu.

Rozpoznając sprawę Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja zasługiwała na uwzględnienie, albowiem podniesione w niej zarzuty

okazały się zasadne. Konieczne stało się więc uchylenie zaskarżonego orzeczenia i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji – Sądowi

4

Rejonowemu w P.

Trafnie podniósł skarżący, że Sąd Rejonowy wydając zaskarżony wyrok

łączny uchybił prawu materialnemu – zarówno przepisowi art. 86 § 1 k.k., jak i

przepisowi art. 85 k.k. Należy przy tym zauważyć, że wskazane uchybienia w

realiach niniejszej sprawy mają charakter „autonomiczny”, tj. występują niezależnie

od siebie i wzajemnie się nie warunkują. Innymi słowy, Sąd I instancji uchybił

przepisowi art. 86 § 1 k.k. niezależnie od tego, że uprzednio, określając tzw.

konfigurację przestępstw pozostających w zbiegu realnym, uchybił przepisowi art.

85 k.k. Tak więc zaskarżone orzeczenie dotknięte jest swoistym „podwójnym”

naruszeniem prawa materialnego. Ma ono przy tym charakter „rażący” w

rozumieniu art. 523 § 1 k.p.k. Nie tylko bowiem rzecz w tym, że podniesione przez

skarżącego uchybienia stanowiąc wadę samej treści prawomocnego orzeczenia z

samej swej natury miały istotny wpływ na jego treść, ale też uchybienia te są nad

wyraz oczywiste, a zarazem na tyle poważne, że rzutują na ocenę prawidłowego

rozpoznania i rozstrzygnięcia w przedmiocie przeprowadzonego przez Sąd

postępowania co do wydania wyroku łącznego.

Dla porządku trzeba też dodać – zważywszy na kierunek wniesionego w

sprawie nadzwyczajnego środka odwoławczego, tj. na niekorzyść skazanego – iż

rozpoznawana kasacja została przez Prokuratora Generalnego wniesiona przed

upływem terminu określonego w art. 524 § 3 k.p.k. (upływał on bowiem dopiero w

dniu 21 września 2012r.), co pozwala na stwierdzenie, że został spełniony warunek

formalny, od którego uzależniona jest możliwość uwzględnienia kasacjinaniekorzyść.

Dalsze rozważania należy w pierwszej kolejności odnieść do kwestii

rażącego naruszenia przez Sąd I instancji przepisu art. 85 k.k.

W sprawie nie zostało sporządzone pisemne uzasadnienie zaskarżonego

wyroku, co uniemożliwia poznanie toku rozumowania Sądu Rejonowego, ustalenie

przyczyn, dla których Sąd ten uznał, że istnieje możliwość objęcia wyrokiem

łącznym – i w konsekwencji orzeczenie kary łącznej pozbawienia wolności –

jednostkowych skazań P. W. w sprawach II K 119/09 i VI K 826/07. Tym samym, w

takich okolicznościach, nie ma możliwości odniesienia się Sądu Najwyższego do

tych, niewątpliwie wadliwych, przesłanek rozumowania Sądu I instancji (wadliwych,

gdyż świadczy o tym wydanie wyroku łącznego z naruszeniem przepisu art. 85 k.k.),

które legły u podstaw zaskarżonego orzeczenia. W konsekwencji takiego stanu

rzeczy ograniczyć się trzeba do wskazania – w szczególności dla wiedzy Sądu

5

Rejonowego - ustawowych przesłanek pozwalających na wydanie wyroku łącznego.

Wyjaśniając motywy rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego zacząć należy od

wskazania, iż zasady wydawania wyroku łącznego określa art. 569 § 1 k.p.k. Wyrok

taki sąd wydaje z urzędu lub na wniosek skazanego, bądź prokuratora, wobec

osoby skazanej prawomocnymi wyrokami różnych sądów na kary tego samego

rodzaju lub inne podlegające łączeniu, jeśli zachodzą warunki określone w art. 85

k.k. W realiach niniejszej sprawy postępowanie w przedmiocie wydania wyroku

łącznego zostało zainicjowane wnioskiem skazanego. Prawidłowo przy tym Sąd I

instancji przedmiotem rozpoznania uczynił wszystkie znane skazania P. W. (w

sprawach: IV K 446/07, II K 119/09, VI K 826/07, II K 282/10 i VII K 1670/10).

W sytuacji, gdy sprawca popełnił dwa lub więcej przestępstw, zanim zapadł

pierwszy wyrok, chociażby nieprawomocny, co do którekolwiek z tych przestępstw,

sąd orzeka karę łączną, której podstawą są kary jednostkowe wymierzone za

zbiegające się przestępstwa (art. 85 k.k.). Jest to tzw. realny zbieg przestępstw

będący formą właściwego zbiegu przestępstw. Jego zaistnienie uzasadnia

wymierzenie kary łącznej. „Granicę czasową” zbiegu realnego przestępstw, za które

wymierzana jest kara łączna, stanowi data wydania pierwszego, chociażby

nieprawomocnego wyroku. Instytucja „wyroku łącznego” służy wymierzeniu kary

łącznej za przestępstwa pozostające w danym zbiegu realnym, co w modelowej

postaci występuje przy rozpoznawaniu kwestii odpowiedzialności karnej skazanego

w jednym procesie.

Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 25 lutego 2005r. I KZP 36/04 –

której nadano moc zasady prawnej (OSNKW 2005/2/13) – w jasny sposób wyraził

zapatrywania prawne wyjaśniające zawarte w art. 85 k.k. pojęcie „zanim zapadł

pierwszy wyrok”, a mające zasadnicze znaczenie dla przesłanek wydania wyroku

łącznego. Wskazana norma prawna budziła istotne wątpliwości interpretacyjne w

orzecznictwie sądów powszechnych, które powołana uchwała Sądu Najwyższego

jednoznacznie i przekonywająco wyjaśniła. Wskazano w niej, iż określenie „zanim

zapadł pierwszy wyrok” (art. 85 k.k.) nie odnosi się do „pierwszego wyroku

dającego możliwość orzeczenia kary łącznej w układzie najkorzystniejszym dla

skazanego” (która to interpretacja skutkowała tzw. „konfiguracyjnym”

kształtowaniem zakresu wyroku łącznego), lecz odnosi się do „pierwszego

chronologicznie wyroku, który zapadł przed popełnieniem przez sprawcę kolejnego

(kolejnych) przestępstwa (przestępstw)”. Uwzględniając unormowania art. 85 k.k.

6

należy zatem stwierdzić, że sąd orzekający w przedmiocie wydania wyroku

łącznego nie ma swobody w konfigurowaniu takiego układu wyroków skazujących,

aby efekt tego był jak najkorzystniejszy dla skazanego, lecz dobór wyroków,

będących przesłanką wymiaru kary łącznej, uwarunkowany jest istnieniem cezury

czasowej – datą wydania chronologicznie pierwszego (chociażby

nieprawomocnego) wyroku za „którekolwiek z tych przestępstw” (art. 85 k.k.). Ta

właśnie data stanowi cezurę czasową skutkującą stwierdzeniem, że przestępstwa

popełnione przed tą datą (datą pierwszego chronologicznie wyroku) „pozostają w

zbiegu”, a w konsekwencji może być orzeczona za nie kara łączna. Kara ta jest

orzekana przecież za przestępstwa pozostające w zbiegu realnym, ten zaś nie jest

skutkiem określonych sytuacji procesowych wiążących się np. z wielością

toczących się w różnym czasie postępowań karnych, zamiast jednego procesu,

lecz jest konsekwencją przestępczych zachowań skazanego (przestępstw

popełnionych przed wydaniem „pierwszego chronologicznie wyroku”), niezależnie

od tego w jakich „układach procesowych” i sekwencji czasowej poszczególnych

procesów była rozpoznawana kwestia jego odpowiedzialności karnej. „Granicę

czasową” zbiegu realnego przestępstw, za które wymierzana jest kara łączna,

stanowi więc data wydania pierwszego, chociażby nieprawomocnego wyroku. Jeśli

dane przestępstwo zostało popełnione przed tą datą, to nie może być uznane za

popełnione w innym „zbiegu realnym” z przestępstwem popełnionym po dacie

wydania tegoż wyroku, chociażby nawet taka „konfiguracja” byłaby dla skazanego

„korzystniejsza”. Jak bowiem wyżej już to podniesiono, determinantem i przesłanką

wydania wyroku łącznego nie jest „poprawa sytuacji prawnej skazanego”; ta

instytucja prawa karnego służy jedynie wymierzeniu kary łącznej za przestępstwa

pozostające w danym zbiegu realnym (por. też w omawianym przedmiocie wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2011r. III KK 370/11, opublik. w OSNKW

2011/8/76 oraz LEX nr 896142).

Przy tak rozumianej normie art. 85 k.k. stwierdzić należy, iż Sąd Rejonowy

wadliwie uznał, że w zbiegu realnym pozostają przestępstwa będące przedmiotem

osądu w sprawach II K 119/09 i VI K 826/07.

Wypada przy tym zauważyć, iż formuła przyjęta w punkcie 4 zaskarżonego

wyroku sprowadzająca się do stwierdzenia, iż Sąd orzeka, aby „nie dokonywać

połączenia kar (...)” w żadnym razie nie może być uznana za właściwą. Istotą tego

właśnie rozstrzygnięcia jest przecież (aczkolwiek w części wadliwe) stwierdzenie

7

Sądu, iż nie zachodzą w zakresie określonym w punkcie 4 zaskarżonego wyroku

przesłanki do wydania wyroku łącznego (w zakresie mającego obejmować skazania

P. W. w sprawach IV K 446/07, IV K 282/10 i VII K 1670/10). Taka zaś konstatacja

winna skutkować orzeczeniem – przy założeniu jej prawidłowości - umorzeniem

postępowania w przedmiocie wydania wyroku łącznego, mającego obejmować

określone orzeczenia, w trybie art. 572 k.p.k., co prawidłowo oddawałoby

zastosowaną instytucję prawa procesowego.

Powracając do zasadniczego przedmiotu czynionych rozważań trzeba

podnieść, iż - na co trafnie zwrócił uwagę skarżący - w realiach rozpoznawanej

sprawy zachodziły przesłanki do wydania wyroku łącznego, przy poszanowaniu

reguły wynikającej z art. 85 k.k. w zw. z art. 569 § 1 k.p.k., obejmującego wyłącznie

skazania P. W. w sprawach Sądu Rejonowego oznaczonych sygnaturami IV K

446/07 i VI K 826/07.

Czyn osądzony w tej ostatniej sprawie (VI K 826/07) został popełniony przez

skazanego w dniu 30 listopada 2006r., a więc już po wydaniu „pierwszego” w tym

układzie procesowym wyroku, tj. wyroku w sprawie IV K 446/07, co miało miejsce

w dniu 12 listopada 2008r. Z kolei trzecie przestępstwo (w ich układzie

chronologicznym) – a będące przedmiotem osądu w sprawie II K 119/09 – zostało

popełnione przez skazanego w okresie od stycznia 2006r. do marca 2009r., co przy

uwzględnieniu, iż miało ono charakter „jednego przestępstwa wieloczynowego”

(wyczerpywało bowiem znamiona określone w art. 207 § 1 k.k.) popełnionego w

ustalonym w wyroku okresie, przemawia za stwierdzeniem, że o tyle nie może być

ono uznane za pozostające w zbiegu realnym z przestępstwami, które były

przedmiotem osądu w sprawach IV K 446/07 i VI K 826/07, że zostało popełnione

właśnie po wydaniu „pierwszego chronologicznego wyroku” (a więc po dniu 12

listopada 2008r. - IV K 446/07).

W takich zaś okolicznościach, wydanie wyroku łącznego obejmującego

skazania P. W. w sprawie VI K 826/07 i właśnie w sprawie II K 119/09 jawi się jako

rażące naruszenie przepisu prawa materialnego – art. 85 k.k., określającego

przesłanki orzeczenia kary łącznej, których spełnienie z kolei warunkuje możność

wydania wyroku łącznego.

Już stwierdzenie powyższego uchybienia uzasadniało więc uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do

ponownego rozpoznania.

8

Niezależnie od omówionego wyżej uchybienia, zaskarżony wyrok dotknięty

jest również drugim z afirmowanych w kasacji uchybień prawu materialnemu, tj.

rażącym uchybieniem przepisowi art. 86 § 1 k.k.

Wprawdzie konstatacja, iż Sąd Rejonowy w P. przede wszystkim uchybił

przepisowi art. 85 k.k. w swoisty sposób „dezaktualizuje” kwestię dotyczącą „granic”,

w jakich mogła być przez ten Sąd orzeczona kara łączna pozbawienia wolności –

albowiem, jak wyżej to ukazano, w ogóle nie było podstaw ustawowych do

orzekania kary łącznej dotkniętej omawianym w tym miejscu uchybieniem – to

jednak, w szczególności z uwagi na wzgląd na prawidłowość dalszego

postępowania, należy wskazać i na to drugie, z popełnionych przez Sąd Rejonowy

w P., uchybień.

Rzecz w tym, że Sąd Rejonowy w P. orzekł karę łączną pozbawienia

wolności (obejmującą kary jednostkowe pozbawienia wolności roku i dwóch lat) w

wymiarze roku i sześciu miesięcy. Uczynił tak, mimo jednoznacznej w swym

brzmieniu dyspozycji art. 86 § 1 k.k. stanowiącej (w odniesieniu do kary łącznej

pozbawienia wolności), że karę łączną wymierza się „w granicach od najwyższej z

kar wymierzonych za poszczególne przestępstwa do ich sumy, nie przekraczając

(...) 15 lat pozbawienia wolności”. Tak więc – co wręcz oczywiste – kara łączna

pozbawienia wolności (pomijając w tym miejscu kwestię możności jej wymierzenia

w zakresie skazań objętych punktem 1 zaskarżonego wyroku, o czym była mowa

wyżej) nie mogła być wymierzona w wymiarze poniżej dwóch lat. Skoro zaś Sąd

orzekł ją w wymiarze roku i sześciu miesięcy, to tym samym w rażący sposób

(niezależnie od rażącego naruszenia art. 85 k.k.) naruszył przepis art. 86 § 1 k.k.

Wywody kasacji w tym przedmiocie są w pełni zasadne. Notabene, sam Sąd

Rejonowy dostrzegł to ostatnie swe uchybienie próbując jednak „naprawić” je w

zupełnie nieuprawniony sposób w drodze „sprostowania oczywistej omyłki

pisarskiej”, co zostało z kolei prawidłowo zakwestionowane przez Sąd odwoławczy

rozpoznający wniesione w tym przedmiocie zażalenie skazanego.

Tak więc, wobec stwierdzenia zasadności kasacji co do naruszenia przez

Sąd Rejonowy w P. również przepisu art. 86 § 1 k.k., należało i z tego powodu

orzec o uchyleniu zaskarżonego wyroku z przekazaniem sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania.

W ponownym postępowaniu Sąd Rejonowy w P. powinien orzec w

przedmiocie wydania wyroku łącznego wobec P. W. w sposób wolny od wad, z

9

poszanowaniem poczynionych przez Sąd Najwyższy uwag.