I CSK 373/12

Sygn. akt I CSK 373/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa Agencji Rynku Rolnego z siedzibą w Warszawie

przeciwko Przedsiębiorstwu Rolnemu "J." Spółce z o.o.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 lutego 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w W.

z dnia 11 stycznia 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 20 grudnia 2010 r. zasądził od

pozwanego Przedsiębiorstwa Rolnego J. Spółki z o.o. (następcy prawnego Spółki z

o.o. R.) na rzecz Agencji Rynku Rolnego (dalej ARR) kwotę 341.123 zł z

odsetkami, przyjmując za jego podstawę następujące ustalenia.

W dniach 29 i 30 czerwca 2000 r. powódka zawarła ze Spółką z o.o. R. dwie

umowy, w których pozwana zobowiązała się skupić na własny koszt, za środki

pochodzące z kredytów preferencyjnych łącznie 5500 t pszenicy od

przedsiębiorców krajowych z dopłatami ARR skierowanymi do przedsiębiorców. W

umowach ustalono, że należna producentom dopłata do cen skupu wypłacona

będzie według wagi rozliczeniowej sprzedanych zbóż. W § 19 ust. 2 każdej z umów

przewidziano, że w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości w dokumentowaniu

ilości i jakości skupowanego zboża lub w wyliczaniu należnych producentowi dopłat

powódka może żądać od pozwanego zwrotu równowartości nienależnie

wypłaconych producentowi dopłat wraz odsetkami liczonymi od daty dokonania

wypłaty dopłat. W wyniku kontroli przeprowadzonej w 2005 r. przez Urząd Kontroli

Skarbowej stwierdzono, że producenci, którzy przystąpili do skupu realizowanego

przez Spółkę R. na podstawie przedmiotowych umów nienależnie pobrali dopłaty

do cen skupu pszenicy, gdyż jej sprzedaż faktycznie nie nastąpiła. Sprzedaż 5.500

t. pszenicy spółce R. przez tych producentów miała charakter pozorny, a dopłaty na

ich rzecz z tego tytułu wyniosły kwotę 341.123 zł, dochodzoną obecnie od

pozwanego. Sąd Rejonowy w O. wyrokiem z dnia 29 lipca 2005 r. w sprawie sygn.

VII K …/05 uznał wskazanych w nim oskarżonych - pracowników pozwanej,

a poprzednio Spółki R. oraz pracowników współpracujących z nią przedsiębiorstw,

za winnych poświadczenia nieprawdy w dokumentach skupu pszenicy na

podstawie przedmiotowych umów, które były fałszowane (niekiedy na polecenie

przełożonych) i skazał ich na kary pozbawienia wolności w zawieszeniu i grzywny.

W ocenie prawnej przytoczonych ustaleń Sąd Okręgowy przyjął,

że przewidziany w § 19 ust. 2 obowiązek zapłaty określonej kwoty zawiera

zastrzeżenie kary umownej na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania

3

przez pozwaną Spółkę wskazanych tam zobowiązań, objętych umowami. Uznał,

że powódka udowodniła dochodzone na tej podstawie roszczenie, wykazując

że wypłacone producentom dopłaty były im nienależne, gdyż ich przyznanie

i wypłata oparte były na fikcji skupu. Fakt ten potwierdza wyrok Sądu Rejonowego

w O. z dnia 29 lipca 2005 r., którego ustaleniami co do popełnienia przestępstwa -

na podstawie art. 11 k.p.c. - Sąd Okręgowy jest związany. Z powołaniem się na art.

474 k.c. stwierdził, że to pozwana spółka ponosi konsekwencje nieprawidłowego

dokumentowania skupu. Fikcyjność skupu zboża potwierdza nadto dokument

urzędowy w postaci protokołu kontroli Urzędu Kontroli Skarbowej.

Zaskarżonym obecnie wyrokiem Sąd Apelacyjny w W. na skutek apelacji

pozwanej spółki zmienił wyrok Sądu Okręgowego jedynie w części dotyczącej

ustawowych odsetki od zasądzonej kwoty, a w pozostałym zakresie apelację

oddalił.

Za nieuzasadniony uznał zarzut naruszenia art. 11 k.p.c., oparty na jego

błędnej wykładni wskazując, że związanie sądu cywilnego wyrokiem wydanym

w postępowaniu karnym oznacza niedopuszczalność dokonywania jakichkolwiek

własnych ustaleń, co do popełnienia przestępstwa. Zaakceptował ocenę Sądu

pierwszej instancji, że ustalenia co do popełnienia przestępstwa w sprawie karnej

sygn. VII K …/05 Sądu Rejonowego w O., w której pracownicy spółek J.

(poprzednio R.) i A. w związku wykonywaniem umów o skup zboża zawartych

przez pozwaną z ARR skazani zostali za poświadczenie nieprawdy w dokumentach

dotyczących skupu zbóż i tym samym wyłudzenie i pomoc w wyłudzeniu dopłat,

pozwalają na ustalenie, że spółka R. naruszyła obowiązki wynikające z umów

zawartych z ARR przez nieprawidłowe dokumentowanie ilości i jakości

skupowanego zboża. Stwierdził, że niezależnie od powołanego wyroku karnego

materiał dowodowy zebrany w rozpoznawanej sprawie w postaci zeznań świadków

(A .K., A. R., J. T.) oraz wyników kontroli skarbowej potwierdza jednoznacznie

fałszowanie dokumentów związanych z przyjmowaniem zboża do magazynów w

związku realizacja przedmiotowych umów. Oddalił zarzuty naruszenia przez Sąd

Okręgowy przepisów art. 233 § 1 i art. 217 k.p.c., wskazując na ograniczenie

swobody w ocenie dowodów sądu cywilnego, wynikające ze związania w ramach

art. 11 k.p.c. ustaleniami wyroku karnego oraz na wynikające z niego wyłączenie

4

w postępowaniu cywilnym możliwości obrony pozwanego , która byłaby sprzeczna

z ustaleniami wyroku karnego. Przyjął, że oparta na § 19 ust. 2 każdej z umów

odpowiedzialność Spółki R. za niewykonanie obowiązków umownych, skutkujące

powstaniem po stronie ARR prawa do żądania równowartości nienależnie

pobranych dopłat, miała charakter gwarancyjny, zbliżony do kary umownej. W

odpowiedzi na zarzut niewykazania przez powódkę szkody stwierdził, że

zastrzeżenie kary umownej na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania

zobowiązania, nie zwalnia dłużnika z jej zapłaty w razie wykazania, że wierzyciel

nie poniósł szkody. Nie dopatrzył się podstaw do miarkowanie świadczenia

pozwanego na podstawie art. 484 § 2 k.c. z powodu przyczynienia się powódki do

zaistnienia szkody. Za niedopuszczalne uznał ponowione w apelacji wnioski

dowodowe jako dotyczące okoliczności, co do których twierdzenia pozwanego

pozostają w sprzeczności z ustaleniami wyroku karnego.

Wyrok Sądu Apelacyjnego pozwana zaskarżyła skargą kasacyjną w zakresie

obejmującym - zgodnie z uzasadnieniem jej podstaw - rozstrzygnięcie oddalające

jej apelację, zarzucając:

1) naruszenie art. 11 zd. 2 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie polegające

na bezzasadnym związaniu się sądu prawomocnym wyrokiem skazującym

w sytuacji, gdy sprawa dotyczyła odpowiedzialności pozwanego jako osoby

trzeciej, która nie była oskarżona, co pozbawiło pozwanego skutecznej

możliwości obrony i udowodnienia zasadności wyłączenia lub ograniczenia

odpowiedzialności cywilnej pozwanego;

2) art. 217 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez oddalenie zgłoszonych przez

pozwanego dowodów pominiętych przez Sąd pierwszej instancji,

dotyczących kwestii istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

Wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Trafnie podnosi skarżąca, co nie pozostaje w opozycji do poglądów

wyrażonych w zaskarżonym wyroku, że zasada prejudykatu wynikającego ze

5

zdania pierwszego art. 11 k.p.c. ma charakter bezwzględnie obowiązujący

w stosunku do sprawcy przestępstwa skazanego w procesie karnym. Osoba taka

jako pozwana w sprawie cywilnej nie może podważać ustaleń wyroku skazującego

jej za popełnienie przestępstwa (wyrok SN z dnia 23 kwietnia 1968 r., II PR 399/67,

NP. 1968, nr 11 s. 1704). Może natomiast powoływać się na wszelkie okoliczności,

które mogą mieć wpływ na zmniejszenie jego odpowiedzialności cywilnej, w tym

na przyczynienie się poszkodowanego do szkody lub wyłączenie obowiązku jej

naprawienia np. z powodu jej pokrycia, przedawnienia, potrącenia (m.in. orzeczenia

Sądu Najwyższego z dnia 4 maja 1965 r., I PR 116/65, OSPiKA 1966, nr 12,

poz. 280, z dnia 22 listopada 1966, I PR 487/66 NP. 1967, Nr 7-8, poz. 1006).

Przepis art. 11 k.p.c., jako przepis procesowy nie reguluje i nie przesądza kwestii

odpowiedzialności cywilnej. O skutkach cywilnoprawnych wynikających z czynu

objętego prawomocnym wyrokiem skazującym decyduje cywilne prawo materialne.

Istota związania sądu cywilnego skazującym wyrokiem karnym wyraża się w tym,

że w skład podstawy faktycznej rozstrzygnięcia sądu cywilnego wchodzi czyn

opisany w sentencji karnego wyroku skazującego, a sąd ten pozbawiony jest

możliwości dokonywania ustaleń w tym zakresie, w tym w szczególności ustaleń

odmiennych niż przeniesione na podstawie tego wyroku z procesu karnego.

Wyłączona jest tym samym możliwość dowodzenia w postępowaniu cywilnym,

że prawomocny skazujący wyrok karny z jakichkolwiek przyczyn jest wadliwy.

Nie można natomiast podzielić prezentowanego w skardze kasacyjnej

poglądu, że przepis art. 11 zdanie drugie k.p.c., dopuszczając możliwość

powoływania się w postępowaniu cywilnym przez osobę , która nie była oskarżona

na wszelkie okoliczności wyłączające lub ograniczające jej odpowiedzialności

cywilną, ustanawia wyjątek od związania sądu prawomocnym wyrokiem

skazującym. Jak wskazuje się w orzecznictwie (wyroki Sądu Najwyższego z dnia

16 czerwca 1967 r., III PRN 9/67, OSPiKA 1968, nr 12, poz. 263, z dnia

15 października 2008 r., I CSK 154/08, nie publ. i z dnia 5 marca 2009 r., II CSK

484/08 OSNC- ZD 2009, nr D, poz. 104, z dnia 29 czerwca 2012 r., I CSK 545/11,

nie publ.) oraz piśmiennictwie wspierającym ten nurt wykładni - podzielany przez

Sąd Najwyższy w składzie obecnie orzekającym - wyraźny zamiar odejścia w art.

11 zdanie drugie k.p.c. od możliwości obalenia ustaleń prawomocnego wyroku

6

skazującego przez osobę trzecią, która nie była oskarżoną w procesie karnym,

wynika z porównania jego brzmienia z wcześniejszą regulacją art. 7 § 2 d. k.p.c.

dopuszczającego wprost taką możliwość. Zdania drugie art. 11 k.p.c. wyraża

natomiast jedynie to, że zasada związania ustaleniami wyroku skazującego

nie przesądza jeszcze o odpowiedzialności cywilnej „osoby, która nie była

oskarżona”. Użyte w zdaniu drugim art. 11 k.p.c. pojęcie „wszelkie okoliczności”

oznacza takie tylko okoliczności, które wykraczają poza sferę ustaleń, co do których

zachodzi określona w jego zdaniu pierwszym zasada bezwzględnego związania.

Dla uzasadnienia ograniczenia zasady swobody oceny dowodów

w następstwie związania sądu cywilnego ustaleniami wyroku karnego przywołuje

się w doktrynie i judykaturze - z czym trzeba się zgodzić - względy ekonomii

procesowej i dążenie do przeciwdziałania rozbieżnościom między wyrokami sądu

karnego i sądu cywilnego mogącym mieć źródło w tym, że w każdym z tych

postępowań sąd będzie orzekał o popełnieniu przestępstwa według właściwych dla

niego norm postępowania (w postępowaniu w karnym przy przyjęciu zasady

domniemania niewinności), a także autorytatywność wyroku karnego.

Zakres zastosowania art. 11 zdanie drugie obejmuje nie tylko przypadki

odpowiedzialności za cudzy czyn, lecz przez odpowiedzialność cywilną w tym

przepisie należy rozumieć wszelkie ujemne skutki cywilnoprawne mogące zależeć

od stanowiącego przestępstwo zachowania innej osoby (wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 5 marca 2009 r., II CSK 484/08).

W tym stanie rzeczy, nie ma podstaw by uznać, że sądy orzekające

w sprawie nie były związane ustaleniami prawomocnego wyroku karnego

co do faktu popełnia przez osoby nim skazane, w tym nie będące pracownikami

pozwanej, za przestępstwa polegającego między innymi na fałszowaniu

dokumentacji odzwierciedlającej i utrwalającej przebieg skupu zboża przez

pozwaną.

Nie można odmówić racji skarżącej gdy podnosi, że z zastrzeżenia w art.

11 k.p.c. zdanie drugie na rzecz osoby, która nie była oskarżona w sprawie karnej,

prawa powoływania się w postępowaniu cywilnym na wszelkie okoliczności

wyłączające lub ograniczające odpowiedzialność cywilną wynika, iż sąd nie

7

może odmówić przeprowadzenia, na jej zgłoszony we właściwym czasie wniosek,

dowodów na te okoliczności, jeżeli nie zostały one w dotychczasowym procesie

wykazane. Do okoliczności tych jednak w świetle przyjętej wykładni przepisu art. 11

k.p.c. - wbrew stanowisku skarżącej - nie należą takie, które przeczą winie osoby

prawomocnie skazanej, od której przestępczego działania zależy odpowiedzialność

cywilna osoby trzeciej.

Uzasadnienie zarzutu naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 217 w zw. z art.

391 k.p.c. nie konkretyzuje dowodów, których pominięcie uchybiać miało temu

przepisowi, ani też okoliczności, których wykazaniu miały one służyć,

Skarżąca określa je jako okoliczności sporne, okoliczności które mogłyby wyłączyć

lub ograniczyć odpowiedzialność cywilną strony pozwanej i jej prawo do domagania

się miarkowania kary gwarancyjnej, a zgłaszane i pominięte wnioski dowodowe

jako dotyczące kwestii istotnych dla rozstrzygnięcia. Wynika z niego nadto,

że chodzi o dowody pominięte przez Sąd pierwszej instancji i ponowione

w apelacji, w której pozwana wnosiła o przeprowadzenie dowodu z szeregu

dokumentów na potwierdzenia faktu przechowywania w latach 2000 i 2001

zboża skupionego przez spółkę R. w ramach skupu interwencyjnego

ARR oraz prawidłowego wykonywania przez R. obowiązków związanych

z przechowywaniem zboża i raportowaniem stanu zbóż w magazynie skupowym

(apelacja str. 4 k. 922).

Stopień ogólności przytoczonej argumentacji uzasadniającej zarzut

naruszenia przepisów postępowania, w szczególności brak wskazania jakie

konkretne, pominięte przez Sąd Apelacyjny dowody i dlaczego były istotne dla

rozstrzygnięcia sprawy, nie pozwala na dokonanie oceny, czy Sąd Apelacyjny

uchybił przepisowi art. 217 k.p.c. i czy zarzucane uchybienie mogło mieć istotny

wpływ na wynik sprawy, co warunkuje skuteczne oparcie na nim skargi kasacyjnej.

Z tych względów pozbawiona uzasadnionych podstaw skarga kasacyjna

podlegała oddaleniu stosownie do art. 39814

k.p.c.

8

jw