I CSK 384/12

Sygn. akt I CSK 384/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Iwona Koper (sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa B. Bank S.A. z siedzibą w W.

przeciwko M. P. i A. P.

z udziałem interwenienta ubocznego po stronie powodowej - VPF I

Niestandaryzowanego Sekurytyzacyjnego Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego

z siedzibą w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 lutego 2013 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 19 stycznia 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną;

zasądza od pozwanych na rzecz powoda kwotę 3.600 zł

(trzy tysiące sześćset) tytułem kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 6 czerwca 2011 r. oddalił powództwo

B.Bank S.A przeciwko pozwanym M. P. i A. P. o zapłatę kwoty 432.124,60 zł z

tytułu hipoteki ustanowionej na rzecz powoda na nieruchomości pozwanych. Uznał,

że powód nie wykazał, iż jego wyliczenie roszczenia głównego zabezpieczonego

hipoteką odpowiada dochodzonej należności i nie przedstawił potwierdzającej go

dokumentacji księgowej.

Zaskarżonym obecnie wyrokiem Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji powoda

zmienił wyrok Sądu Okręgowego i uwzględnił powództwo co do należności głównej,

którą zasądził na rzecz powoda w dochodzonej wysokości solidarnie od

pozwanych, z ograniczeniem ich odpowiedzialności do nieruchomości obciążonej

hipoteką oraz do wysokości ustanowionej na rzecz powoda na tej nieruchomości

hipoteki, a nadto częściowo co do odsetek za opóźnienie w zapłacie zasądzonej

kwoty.

W jego uzasadnieniu wskazał, że zgodnie z art. 77 ustawy z dnia 6 lipca

1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r., nr 124, poz.

1361 ze zm. dalej jako u.k.w.h.) w brzmieniu sprzed jego zmianą dokonaną z dniem

20 lutego 2011 r., przedawnienie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką - które

w sprawie było okolicznością bezsporną - nie narusza uprawnienia wierzyciela

hipotecznego do uzyskania zaspokojenia z nieruchomości obciążonej, przy czym

przepisu tego nie stosuje się do roszczenia o odsetki. Roszczenie powoda jako

wierzyciela hipotecznego dochodzącego od pozwanych jako dłużników

rzeczowych, po przedawnieniu wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, ogranicza

się więc do wierzytelności hipotecznej głównej (kwoty udzielonego kredytu

zabezpieczonej hipoteką) i odsetek z tytułu opóźnienia w jej zapłacie, nie obejmuje

natomiast odsetek za opóźnienie w spłacie kredytu jako wierzytelności osobistej.

Sąd Apelacyjny po rozważeniu ponownie materiału dowodowego w szczególności

dokumentów księgowych przedłożonych przez powoda ustalił na ich podstawie, że

A. P. prowadzący działalność gospodarczą pod nazwą M. Przedsiębiorstwo

Prywatne z siedzibą w . zawarł z powodem w dniu 11 kwietnia 1990 r. umowę

kredytową nr … i na jej podstawie uzyskał kredyt w wysokości 460.000,00 USD

3

powiększony następnie o kwotę 362.000,00 DEM. Kredyt został zabezpieczony

wpisem hipoteki ustanowionej, za zgodą żony kredytobiorcy M. P., na

nieruchomości stanowiącej współwłasność pozwanych. Na dzień 23 września 1993

r. zadłużenie kredytobiorcy z tego tytułu wynosiło 567.410 USD i 442.916,41 DEM.

Kredyt w dolarach USA został wykorzystany w kwocie 459.955,38 USD. Jego

zwiększona kwota powstała z doliczenia do kapitału kredytu kwoty 1.745,69 USD

prowizji od zaangażowania, kwoty 30.144,29 USD odsetek zapadłych umownych

oraz kwoty 75.565,36 USD odsetek zapadłych od zadłużenia zapadłego. Podobnie

zwiększeniu uległa kwota kredytu udzielonego w markach niemieckich. Kredyt ten –

co jest niesporne - został spłacony przed zawarciem przez strony porozumienia z

dnia 18 października 1993 r. Zadłużenie pozwanego z tego tytułu obejmowało

kapitał w kwocie 361.000,30 DEM, prowizję od zaangażowania w kwocie 5 DEM,

odsetki zapadłe umowne w kwocie 15.657,48 DEM, odsetki od zadłużenia

zapadłego 66.253,63 DEM – łącznie 442.916,41 DEM. Na poczet tego zadłużenia

została zarachowana kwota 5.390.292.700,00 zł (593.029 PLN). Wobec braku

przeciwnych dokumentów, świadczących o innym zarachowaniu Sąd Apelacyjny

uznał oparte na nich wyliczenie za prawidłowe. Wskazał, że w chwili spłaty kredytu

w markach niemieckich wierzytelność ta nie była przedawniona, została

zaspokojona przez pozwanego jako dłużnika osobistego, a sposób spłaty został

przez niego zaakceptowany w porozumieniu z dnia 18 października 1993 r.

Odnośnie do rozliczenia zadłużenia z tytułu kredytu udzielonego w dolarach USA w

kwocie 459.955,38 USD Sąd Apelacyjny przyjął, że do tej kwoty zgodnie z art. 77

u.k.w.h. powód nie może doliczyć odsetek ustawowych, może natomiast doliczyć

prowizję, gdyż zgodnie z aneksem nr 2/90 z dnia 20 grudnia 1990 r. hipoteka miała

zabezpieczać także koszty kredytu, czego pozwany nie kwestionował. Stanowiska

tego nie podważa zmiana art. 77 u.k.w.h., który w aktualnym brzmieniu wyklucza

możliwość zaspokojenia wszelkich roszczeń ubocznych od przedawnionej

wierzytelności. Zgodnie z art. 10 ust. 2 ustawy nowelizującej z 26 czerwca 2009 r.

zmieniony przepis nie ma bowiem zastosowania do hipotek zwykłych powstałych

przed jej wejściem w życie w dniu 20 lutego 2011 r. Jak ustalił Sąd Apelacyjny

ostatecznie więc kapitał wyjściowy zadłużenia pozwanego wynosi 461.701,07 USD.

Na poczet tego zadłużenia zostały zaliczone kwoty 230.117,18 USD i 94.993,83

4

USD. Pierwsza pochodziła z wpłaty dokonanej w dniu 15 października 1993 r.,

wynoszącej 1.000.000 LN, z której pozwany bank zarachował na poczet kredytu

udzielonego w dolarach USA kwotę 460 970,73 PLN. W ocenie Sądu

Apelacyjnego, woli wierzyciela co do zaliczenia tej wpłaty w pierwszej kolejności na

odsetki, które co do zasady podlegają zaspokojeniu przed należnością główną, nie

mogłaby zmienić wola dłużnika, co wynika z zasady określonej w art. 451 § 1 zd. 2

k.c., odnoszącej się także do sytuacji gdy dłużnika obciąża tylko jeden dług.

O takiej właśnie woli powoda świadczy przy tym doliczenie do kapitału kredytu

odsetek, a także wynika ona z treści porozumienia z dnia 18 października 1993 r

i ustalonego w nim długu na poziomie 1.675.666,42 PLN. Jednocześnie w historii

kredytu wierzyciel wskazał, że na dzień porozumienia z dnia 20 maja 1994 r.

pozostaje do spłaty kapitał w kwocie 475.666,42 PLN i taka kwota była jego

podstawą. Świadczy to o woli wierzyciela zaliczenia pierwszej wpłaty najpierw na

poczet odsetek, a dopiero w drugiej kolejności na poczet kapitału. Wskazaną kwotę

zadłużenia uzyskuje się po doliczeniu wpłaty pozwanego z dnia 18 grudnia 1993 r.

w kwocie 2.000.000.000 zł. Jako pozbawiony znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy

ocenił Sąd Apelacyjny fakt, że stroną porozumienia nie była pozwana, gdyż

negocjacje były wówczas prowadzone między wierzycielem a dłużnikiem osobistym

i dotyczyły nieprzedawnionej wierzytelności osobistej. Wpłaty dokonane przez

dłużnika osobistego i sposób ich zarachowania są zaś wiążące także dla dłużników

hipotecznych. Pozwana miała prawo (na podstawie art. 73 u.k.w.h.) podnoszenia

w sprawie takich samych zarzutów, jakie przysługiwały dłużnikowi osobistemu.

Żadne z pozwanych nie kwestionowało skutecznie sposobu wyliczenia dłużnej

należności według stanu z 1993 r., wysokości odsetek, ani treści umowy

kredytowej. Pozwani nie udowodnili, że wierzyciel wyraził zgodę na zaliczenie

pierwszej wpłaty najpierw na poczet kapitału, a potem dopiero odsetek, nie

wykazali dokonania jakichkolwiek spłat z tytułu kredytu do września 1993 r., nie

przedstawili także żadnego własnego wyliczenia pozostałego do spłaty kapitału,

ograniczając się do zaprzeczenia istnieniu wierzytelności. Ostatecznie zatem - jak

ustalił Sąd Apelacyjny - kwota 460.970,73 PLN z sumy 1.000.000 PLN wpłaconej

w dniu 15 października 1993 r., odpowiadała 230.117,18 USD i pomniejszała

należność w wysokości 567.410,72 USD stanowiącą zadłużenie na wrzesień

5

1993 r. W dniu 18 października 1993 r. A. P. obciążał więc dług w wysokości

337.293,54 USD, co przy zastosowaniu kursu 2,0032 PLN odpowiadało kwocie

675.666,42 PLN. Strony nie kwestionowały tego przelicznika, a wysokość kursu i

prawidłowość przewalutowania kredytu pozwani przyznali w piśmie z dnia 18

listopada 2009 r. Następnie w dniu 18 grudnia 1993 r. pozwany wpłacił na rzecz

powoda kwotę 200.000 PLN, która zgodnie z zaakceptowanym przez stronę

powodową wnioskiem pozwanego została zarachowana na poczet kapitału, więc

pozwanemu do zapłaty pozostała kwota 475.666,42 PLN stanowiąca następnie

podstawę porozumienia z dnia 20 maja 1994 r. W jego wyniku pozwany wpłacił na

rzecz powoda kwotę 13 541, 82 PLN zarachowaną przez wierzyciela na poczet

kapitału. Po zaliczeniu przez wierzyciela wpłat dokonanych na podstawie

porozumień z 1993 r., 1994 r. i 1996 r. (30.000 zł) na poczet kapitału udzielonego

kredytu, pozwanemu - przy uwzględnieniu przedstawionych wyliczeń - pozostaje

do zapłaty kapitał w dochodzonej obecnie przez powodowy Bank kwocie

432.124,60 zł. Brak jest przy tym - w ocenie Sądu Apelacyjnego - podstaw, by

wpłaconą przez pozwanego na poczet porozumienia z 20 maja 1994 r. kwotę

20.000 PLN zaliczyć na poczet kapitału, a to wobec niewskazania przez dłużnika,

czy wpłaty dokonuje na poczet odsetek, czy na rzecz kapitału oraz z uwagi na

brak danych wskazujących, że wierzyciel zaliczył ją na poczet kapitału. Sąd

Apelacyjny przyjął, że wbrew zarzutom pozwanych i stanowisku Sądu Okręgowego,

z dokumentów księgowych banku wynika kwota dochodzona pozwem, natomiast

pozwani nie zdołali obalić domniemania z art. 95 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 (tekst jedn. Dz.U. z 2012, poz. 1376) Prawa bankowego w zw. z art. 252

k.p.c., ani też domniemania z art. 71 u.k.w.h., obecnie uchylonego lecz

obowiązującego w dniu ustanowienia przedmiotowej hipoteki na rzecz powoda

i mającego zastosowanie w sprawie. Pozwani nie wykazali, że wierzytelność

zabezpieczona hipoteką wygasła (art. 94 u.k.w.h.), co wymagało wylegitymowania

się odpowiednim pokwitowaniem, poprzestając na kwestionowaniu wyliczeń

wynikających z dokumentów bankowych. W zakresie istniejącego między stronami

sporu o zaliczenie przez powoda wpłaty dokonanej przez pozwanego w dniu

15 października 1993 r. w wysokości 460.970,73 PLN na poczet najpierw odsetek

a w drugiej kolejności na poczet kapitału, Sąd Apelacyjny stwierdził, że taki

6

dopuszczalny prawnie sposób jej zaliczenia wynika z przedstawionej przez powoda

dokumentacji księgowej. Akceptując w tym zakresie ustalenia i ocenę prawną Sądu

pierwszej instancji, nie podzielił zarzutu, że na skutek porozumień zawieranych

przez B. Bank z A. P. doszło do odnowienia zobowiązania, ze skutkiem

wygaśnięcia roszczenia wynikającego z dotychczasowej umowy kredytowej (art.

506 k.c.). Nie świadczy o tym zmiana waluty kredytu, w sytuacji gdy świadczenie

pieniężne pozwanego miało nadal tę samą podstawę w postaci umowy kredytowej,

a zawarte między powodem a pozwanym porozumienia dotyczyły jedynie zmiany

sposobu wykonania tej umowy. Oddalił zarzut naruszenia art. 70 u.k.w.h.

(poprzednio obowiązującego) oparty na twierdzeniu o braku zgody pozwanej na

podwyższenie wierzytelności, gdyż jak stwierdził nie doszło do jej podwyższenia, a

w porozumieniach z lat 1993, 1994 i 1996 r. doliczono jedynie do kwoty kapitału

odsetki, które przy tym, stosownie do art. 69 u.k.w.h. również objęte były

zabezpieczeniem.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w części uwzględniającej apelację powoda

i orzekającej o kosztach postępowania w zaskarżyli pozwani zarzucając w skardze

kasacyjnej:

1) w ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania:

- naruszenie art. 378 § 1 w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c. przez

dokonanie oceny twierdzeń i zarzutów pozwanych w sposób wybiórczy, w oparciu

o treść uzasadnienia wyroku sądu pierwszej instancji, który odmówił im zasadności;

- naruszenie art. 382 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez zawarcie twierdzeń

wewnętrznie sprzecznych polegających na przyjęciu za własne ustaleń Sądu

Okręgowego dotyczących skutków porozumień zawartych przez stronę powodową

z pozwanym, a równocześnie dokonanie odmiennej oceny charakteru tych

porozumień;

2) w ramach podstawy naruszenia prawa materialnego:

a) niewłaściwe zastosowanie art. 77 u.k.w.h. w zw. z art. 455 k.c. przez zasądzenie

od pozwanych odsetek od wierzytelności przedawnionej;

b) niewłaściwe zastosowanie art. 451 § 1 k.c. przez dokonanie wbrew stanowisku

strony powodowej oraz twierdzeniom pozwanych samodzielnego zarachowania

płatności pozwanego na rzecz strony powodowej;

7

c) niewłaściwe zastosowanie art. 451 k.c. przez przyjęcie, że porozumienie zawarte

przez stronę powodową i pozwanego nie stanowiło odnowienia, a co najmniej

zmiany przedmiotu świadczenia stanowiącego przedmiot zobowiązania pozwanej

d) błędną wykładnię art. 70 i art. 69 u.k.w.h. i niewłaściwe zastosowanie art. 73

u.k.w.h. przez przyjęcie, że do zmiany kwoty wierzytelności głównej zabezpieczonej

hipoteką nie jest konieczna zgoda współwłaściciela nieruchomości niebędącego

dłużnikiem osobistym wierzyciela hipotecznego i na wykluczeniu możliwości

podnoszenia przez pozwaną zarzutu nieuczestniczenia w porozumieniach

zawieranych przez stronę powodową z pozwanym.

Skarżący wnosili o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej

części i przekazanie spawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania lub uchylenie

wyroku i oddalenie apelacji powoda i zasądzenie na rzecz pozwanych kosztów

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

W pierwszej kolejności rozważeniu przez Sąd Najwyższy podlegają

powołane się przez skarżących obok podstawy naruszenia prawa materialnego

zarzuty naruszenia przepisów procesowych, bowiem dopiero ocena, że stan

faktyczny leżący u podstaw zastosowania w zaskarżonym wyroku przepisów prawa

materialnego ustalony został w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu

pozwala uznać, że wiąże on Sąd Najwyższy przy rozpatrywaniu zarzutów z zakresu

prawa materialnego zgodnie z art. 39813

§ 2 k.p.c.

Sformułowane w skardze kasacyjnej pozwanych zarzuty nie pozwalają na

stwierdzenia podnoszonych na ich podstawie uchybień procesowych już z tej

przyczyny, że nie zawierają one uzasadnienia, koniecznego dla określenia kierunku

i zakresu kontroli przez Sąd Najwyższego pod tym kątem zaskarżonego wyroku.

Podstawę naruszenia przepisów postępowania skarżący uzasadnili bowiem jedynie

ogólnym i odnoszącym się do wszystkich zarzutów stwierdzeniem o dokonaniu

przez Sąd Apelacyjny „swoistej manipulacji ustaleniami z postępowania przed

sądem I instancji”. Zawarta w jego lapidarnym rozwinięciu krytyka zaskarżonego

wyroku, przeciwstawiająca go wyrokowi Sądu Okręgowego, dotyczy przyjętych

w jego podstawie ustaleń faktycznych i ich oceny prawnej jednak w żaden sposób

nie nawiązuje do przypisywanych Sądowi Apelacyjnemu uchybień procesowych.

8

Wskazać przy tym trzeba, że ze względu na merytoryczny charakter

postępowania apelacyjnego, sąd drugiej instancji powinien – niezależnie od treści

zarzutów apelacji – dokonać ponownych własnych ustaleń, które jak w niniejszej

sprawie mogą różnić się od ustaleń Sądu pierwszej instancji, a następnie poddać je

ocenie pod kątem prawa materialnego (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego, zasada prawna, z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98 OSNC 1999,

nr 7-8, poz. 124). Nie można więc czynić zarzutu Sądowi Apelacyjnemu, że jak

podnoszą skarżący, „przeprowadził wywód sprzeczny z ustaleniami Sądu I instancji

dokonując samodzielnie i wbrew stanowisku stron – rozliczenia sum stanowiących

przedmiot kolejnych porozumień oraz dokonywanych płatności”.

Oczywiście nieuzasadnione w świetle przytoczonych motywów

zaskarżonego wyroku jest twierdzenie skarżących uzasadniające zarzut naruszenia

art. 77 u.k.w.h. w brzmieniu obowiązującym do dnia 19 lutego 2011 r. w zw. z art.

455 k.c. o zasądzeniu od pozwanych odsetek od wierzytelności przedawnionej. Jak

trafnie wskazał Sąd Apelacyjny, wynikający z art. 77 u.k.w.h. zakaz dochodzenia

odsetek obejmuje jedynie odsetki związane z opóźnieniem w zapłacie

przedawnionej wierzytelności przysługującej od dłużników osobistych, nie obejmuje

natomiast zasądzonych odsetek od wierzytelności hipotecznej, których powód

domagał się od pozwanych.

Bezpodstawnie zarzucają skarżący dokonanie przez Sąd Apelacyjny, wbrew

stanowisku stron i z naruszeniem art. 451 § 1 k.c., samodzielnego zarachowania

płatności dokonywanych przez pozwanego na rzecz powodowego Banku. W tym

zakresie bowiem Sąd ustalił jedynie w ramach rekonstrukcji stanu faktycznego,

jakich czynności dokonywały strony oraz ocenił ich znaczenie prawne z punktu

widzenia powołanego przepisu. Podnoszony zarzut, któremu przy tym nie

towarzyszy krytyka przyjętej w zaskarżonym wyroku wykładni art. 451 § 1 k.c., jest

więc w istocie skierowany przeciwko ustaleniom faktycznym i jako taki, zgonie z art.

3983

§ 3 k.p.c., jest niedopuszczalny.

Poza unormowaniem art. 451 § 1 k.c. znajduje się podnoszona w ramach

zarzutu jego naruszenia kwestia odnowienia zobowiązania przynależna do treści

art. 506 k.c., który nie jest jednak objęty zarzutami skargi.

9

Niezasadne są zarzuty naruszenia art. 69, 70 i 73 u.k.w.h., które oparte

zostały na błędnym założeniu, że w sprawie doszło do zmiany wierzytelności

zabezpieczonej hipoteką przez jej podwyższenie. W kwestii tej Sąd Apelacyjny

prawidłowo przyjął, że nie stanowiło jej doliczenie do kwoty kapitału

skapitalizowanych odsetek, także objętych zabezpieczeniem na podstawie art. 69

u.k.w.h., których zresztą powód nie dochodził od pozwanych występując jedynie

o zasądzenie kwoty kapitału oraz odsetek od wierzytelności hipotecznej. Wbrew

twierdzeniom skarżących Sąd Apelacyjny nie wyraził poglądu o braku koniecznej

zgody współwłaściciela nieruchomości nie będącego wierzycielem osobistym na

zmianę wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, ani nie odmówił pozwanej prawa

podnoszenia zarzutu nieuczestniczenia w porozumieniach zawieranych przez

pozwanego - kredytobiorcę z powodem, lecz zarzut ten rozpoznał i uznał go za

nieuzasadniony z wcześniej przytoczonych przyczyn prawnych, do których

skarżący w uzasadnieniu zarzutu nie nawiązują.

Kierując się powyższym Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c.

oddalił pozbawioną uzasadnionych podstaw skargę kasacyjną oraz orzekł

o kosztach postępowania kasacyjnego stosownie do art. 98 § 1 i 3 w zw. z art. 99,

art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.

db