I CSK 586/12

Sygn. akt I CSK 586/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa J. A.

przeciwko D. A. i J. B.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 lutego 2013 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 18 listopada 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Powódka żądała usunięcia niezgodności treści bliżej określonych ksiąg

wieczystych z rzeczywistym stanem prawnym przez wykreślenie w dziale II tych

ksiąg pozwanego D. A. z równoczesnym nakazaniem dokonania wpisu na rzecz jej

i tego pozwanego na zasadzie wspólności ustawowej małżeńskiej. Twierdziła, że

nieruchomości (udziały) dla których prowadzone są te księgi zostały nabyte w

czasie trwania małżeństwa i stanowią jego dorobek.

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 10 listopada 2010 r. oddalił powyższe

żądanie uznając, że powódka przytoczonego twierdzenia nie wykazała, a Sąd

Okręgowy podzielił to stanowisko i wyrokiem z dnia 18 listopada 2011 r. apelację

powódki oddalił. Wyraził przy tym pogląd, że w świetle art. 383 k.p.c. nie jest

dopuszczalna dokonana w apelacji zmiana żądania przez nakazanie dokonania

wpisu na rzecz powódki i pozwanego D. A. we współwłasności ułamkowej.

Skarga kasacyjna powódki od wyroku Sądu Okręgowego - oparta na obu

podstawach z art. 3983

k.p.c. - zawiera zarzut naruszenia art. 383, 378 § 1, 247

k.p.c., art. 231 w zw. z art. 391 k.p.c., art. 6 k.c. w zw. z art. 10 ustawy o księgach

wieczystych i hipotece (tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm.;

dalej: „u.k.w.h."), art. 6 w zw. z art. 33 pkt. 10 k.r.o., i zmierza do uchylenia tego

wyroku oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 383 k.p.c. w postępowaniu apelacyjnym obowiązuje zakaz

występowania z nowymi roszczeniami. Wyjątek od tej reguły obwarowany jest

przesłanką "zmiany okoliczności", która, jeśli zaistnieje, uzasadnia żądanie zamiast

pierwotnego przedmiotu sporu jego wartości lub innego przedmiotu, a w sprawach

o świadczenie powtarzające się można nadto rozszerzyć żądanie pozwu

o świadczenia za dalsze okresy. Przekształcenie przedmiotu żądania na podstawie

art. 383 k.p.c. dla swej skuteczności musi być oparte na takiej zmianie okoliczności,

która uniemożliwia popieranie pierwotnego dopuszczalnego roszczenia.

3

Żądanie z art. 10 u.k.w.h. polega na doprowadzeniu treści księgi wieczystej

do jej rzeczywistego - a więc aktualnego - stanu prawnego, a nie do stanu

prawnego, który wprawdzie istniał w przeszłości, lecz w chwili żądania uzgodnienia

nie odpowiadał już rzeczywistości.

Według twierdzeń pozwu określone w nim nieruchomości (udziały) nabyte

w czasie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej stały się składnikiem majątku

wspólnego. Z chwilą uprawomocnienia się wyroku rozwiązującego małżeństwo

powódki z pozwanym przez rozwód, w toku postępowania apelacyjnego, własność

na zasadach wspólności łącznej uległa przekształceniu we współwłasność

w częściach ułamkowych.

W judykaturze i doktrynie niemal powszechnie przyjmuje się, że prawomocny

wyrok orzekający rozwód może być podstawą wpisu w księdze wieczystej

współwłasności w częściach ułamkowych na rzecz byłych małżonków (por. uchwała

SN z dnia 21 czerwca 2001 r., III CZP 16/01, OSNC 2002, nr 9, poz. 12; OSP 2002,

nr 2, poz. 17).

Na tle przyjętego w art 383 k.p.c. uregulowania nie może budzić zastrzeżeń

stwierdzenie, że jeżeli żądanie uzgodnienia treści księgi wieczystej przez wpis

prawa własności nieruchomości na zasadzie wspólności ustawowej małżeńskiej

było dopuszczalne, to przemiana sytuacji prawnej tej nieruchomości objętej

dotychczas bezudziałową wspólnością majątkową, polegająca na tym,

że nieruchomość ta staje się współwłasnością rozwiedzionych małżonków

w równych częściach ułamkowych stanowi "zmianę okoliczności" w rozumieniu art.

383 k.p.c. i uzasadnia w postępowaniu apelacyjnym wynikającą stąd

zmianę żądania.

Skoro Sąd Apelacyjny wyszedł z odmiennych założeń zaskarżony wyrok z tej

już tylko przyczyny nie mógł się ostać.

Poza tym, Sąd Apelacyjny w sposób niezrozumiały odwołał się do art. 247

k.p.c. jeśli się zważy, że przepis ten odnosi się do spraw między uczestnikami

czynności prawnej stwierdzonej dokumentem, którym to uczestnikiem powódka nie

była, gdyż nie była stroną umowy sprzedaży nieruchomości (udziałów).

4

Na koniec, niepodobna podzielić poglądu Sądu Apelacyjnego, że rzeczą

powódki było wykazanie, iż nabycie nieruchomości (udziału) nastąpiło z funduszy

majątku wspólnego. Pominął tenże Sąd, że przedmiot majątkowy nabyty w czasie

trwania wspólności ustawowej należy z reguły do majątku wspólnego, a jego

przynależność do majątku osobistego może wynikać tylko z określonych

w ustawie przesłanek.

Niewątpliwie, sam fakt odpłatnego nabycia nieruchomości w czasie trwania

związku małżeńskiego nie wyłącza tego, że nieruchomość ta może stanowić

osobisty majątek małżonka w wyniku surogacji. Przy czym ciężar dowodu tej

okoliczności spoczywa na tym z małżonków, który tak twierdzi. W szczególności

obowiązany jest on wskazać konkretnie środki finansowe, za które ją nabył.

Swoisty "automatyzm" zaliczania przedmiotów nabytych przez małżonków

w czasie trwania wspólności ustawowej do ich majątku wspólnego powoduje, że np.

w wypadku nabycia własności nieruchomości bez znaczenia jest nawet to, czy

w księdze wieczystej zostaje ujawnione jedno z małżonków, czy też oboje.

Wpisanie nieruchomości w księdze wieczystej na nazwisko jednego z małżonków

nie wyłącza tego, że jest ona objęta wspólnością i po ustaniu małżeństwa staje się,

ujmując w uproszczeniu, współwłasnością po połowie. W razie więc powstania

niezgodności między stanem prawnym wynikającym z księgi wieczystej

a rzeczywistym stanem prawnym wskutek nabycia prawa własności nieruchomości

przez jednego z małżonków i wpisania go jako wyłącznego właściciela tej

nieruchomości do księgi wieczystej, drugi z małżonków może wytoczyć powództwo

z art. 10 u.k.w.h. podlegające rozpoznaniu w postępowaniu mającym charakter

sporu o prawo własności. W tym postępowaniu na pozwanym małżonku, spoczywa

ciężar dowodu, że prawo wpisane w księdze wieczystej na jego rzecz, nabyte

w czasie trwania wspólności ustawowej, stanowi majątek osobisty.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w wyroku.

jw