II KK 13/13

Sygn. akt II KK 13/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Cesarz (przewodniczący)

SSN Małgorzata Gierszon

SSN Roman Sądej (sprawozdawca)

Protokolant Anna Janczak

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu, w trybie art. 535 § 5 k.p.k.,

w dniu 19 lutego 2013 r.,

w sprawie N. S.,

o wydanie wyroku łącznego,

kasacji, wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich na korzyść skazanego,

od prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 6 października 2010 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w

W.

z dnia 26 maja 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części utrzymującej w mocy

zaliczenie na poczet kary łącznej okresu rzeczywistego

pozbawienia wolności skazanego, zawarte w punkcie IV wyroku

Sądu pierwszej instancji i w tym zakresie przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w postępowaniu

odwoławczym.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem łącznym z dnia 26 maja 2010r. Sąd Okręgowy w W. orzekł wobec

N. S. karę łączną 4 lat pozbawienia wolności oraz karę łączną grzywny w

wysokości 50 stawek dziennych po 10 zł, w miejsce kar jednostkowych

wymierzonych prawomocnymi wyrokami Sądu Rejonowego w O. z dnia 21

października 1994r., sygn. II K 412/94 oraz Sądu Wojewódzkiego w W. z dnia 14

września 1995r., sygn. XVIII K 180/94.

Na podstawie art. 577 k.p.k., na poczet kary łącznej pozbawienia wolności

zaliczył skazanemu okres rzeczywistego pozbawienia wolności w obydwu

powyższych sprawach, odpowiednio od 29 listopada 1994r. do 29 maja 1996r. oraz

od 18 czerwca 1996r. do 15 października 1996r. i od 27 kwietnia 1994r. do 29

listopada 1994r.

Wyrok łączny zawierał również inne rozstrzygnięcia, dotyczące odrębnego

wykonania orzeczeń w zakresie nim nie objętym oraz umorzenia postępowania,

wobec braku warunków do wydania wyroku łącznego obejmującego kary orzeczone

w ośmiu innych sprawach.

Wyrok łączny Sądu Okręgowego zaskarżony został apelacją obrońcy N. S.,

w części dotyczącej orzeczenia o karze.

Wyrokiem Sądu Apelacyjnego w W. z dnia 6 października 2010r. wyrok Sądu

pierwszej instancji został utrzymany w mocy; apelacja została uznana za

oczywiście bezzasadną, a uzasadnienie wyroku Sądu ad quem sporządzone nie

zostało.

Kasację od wyroku Sądu Apelacyjnego, w części w jakiej utrzymał on w

mocy orzeczenie Sądu Okręgowego zaliczające skazanemu na poczet kary łącznej

jedynie okres rzeczywistego pozbawienia wolności, wniósł Rzecznik Praw

Obywatelskich – na korzyść N. S.

Podniósł w niej zarzut rażącego i mającego istotny wpływ na treść wyroku

naruszenia art. 433 § 1 k.p.k. w zw. z art. 440 k.p.k., polegającego na tym, że Sąd

drugiej instancji nie przekroczył granic apelacji i z urzędu nie dokonał korekty

wyroku Sądu Okręgowego, który, wbrew przepisowi art. 82 k.k. (w brzmieniu

obowiązującym w dacie orzekania), na poczet orzeczonej kary łącznej zliczył

jedynie okres faktycznego pozbawienia wolności skazanego w sprawach, w których

skazania objęte zostały karą łączną, zamiast uznania tej kary za wykonaną w

3

całości, gdyż w chwili wyrokowania pomyślenie upłynął okres próby i dalsze 6

miesięcy, w związku z warunkowym zwolnieniem skazanego z odbycia kar w obu

tych sprawach.

Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł o uchylenie w zaskarżonej części

wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania w

postępowaniu odwoławczym.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje.

Kasacja była zasadna w stopniu oczywistym, uzasadniającym jej

uwzględnienie w trybie art. 535 § 5 k.p.k.

Z akt sprawy wykonawczej Sądu Wojewódzkiego w W., sygn. XI D 1429,

prowadzonej wobec N. S., wynika, że prawomocnym postanowieniem z dnia 10

października 1996, sygn. III Wz 2573/96, został on warunkowo przedterminowo

zwolniony z odbycia kar pozbawienia wolności orzeczonych wyrokiem Sądu

Rejonowego w O. z dnia 21 października 1994r., sygn. II K 412/94 (kara roku i 6

miesięcy pozbawienia wolności) oraz wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w W. z dnia

14 września 1995r., sygn. XVIII K 180/94 (kara łączna 3 lat i 6 miesięcy

pozbawienia wolności). Okres próby wyznaczono skazanemu do dnia 16 maja

1999r. Warunkowe zwolnienie nie zostało odwołane ani w okresie próby, ani w

ciągu dalszych 6 miesięcy.

W tej sytuacji, zgodnie z art. 82 k.k., w brzmieniu obowiązującym do dnia 1

stycznia 2012r., kary pozbawienia wolności orzeczone tymi wyrokami należało

„uważać za odbyte”.

To właśnie kary jednostkowe wymierzone tymi dwoma wyrokami objęte

zostały karą łączną orzeczoną wyrokiem łącznym Sądu Okręgowego z dnia 26

maja 2010r., utrzymanym w mocy zaskarżonym kasacją wyrokiem Sądu

Apelacyjnego. Zaliczając, na podstawie art. 577 k.p.k., na poczet kary łącznej w

wysokości 4 lat pozbawienia wolności okresy kar już odbytych, Sąd Okręgowy

zaliczył jedynie „okresy rzeczywistego pozbawienia wolności” skazanego w tych

sprawach. Sąd a quo w uzasadnieniu swojego wyroku dostrzegał kontrowersje

dotyczące sposobu zaliczenia okresów kar odbytych w sytuacjach warunkowego

przedterminowego zwolnienia. Uznał jednak, że zaliczeniu na poczet kary łącznej

podlega jedynie okres faktycznie odbytej przez skazanego kary (str.12

uzasadnienia), odwołując się do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada

4

1991r., I KZP 23/91, OSNKW 1992, z.3-4, poz. 20, w której takie stanowisko

wyrażono.

Obrońca N. S., w apelacji wniesionej od wyroku Sądu pierwszej instancji,

podniósł wyłącznie zarzut wymierzenia skazanemu rażąco niewspółmiernej kary

łącznej, wnosząc o zastosowanie pełnej absorpcji.

Sąd Apelacyjny apelację tę ocenił jako oczywiście bezzasadną, a brak

uzasadnienia wyroku Sądu ad quem nie pozwala na ustalenie, czy w ogóle problem

prawidłowości zaliczenia na poczet kary łącznej kar, z odbycia których nastąpiło

warunkowe zwolnienie był przedmiotem jego rozważań.

Niemniej trzeba podzielić stanowisko autora kasacji, że fakt błędnego

zaliczenia kar odbytych przez Sąd a quo nie tylko powinien zostać przez Sąd

odwoławczy dostrzeżony, ale wręcz obowiązkiem tego Sądu była zmiana

zaskarżonego wyroku w tym zakresie.

Sąd Okręgowy, powołując się na wskazaną powyżej uchwałę z dnia 20

listopada 1991r. nie dostrzegł, że stanowisko Sądu Najwyższego uległo

zasadniczej zmianie, wyrażonej w uchwale siedmiu sędziów z dnia 20 stycznia

2005r., I KZP 30/04, OSNKW 2005, z. 1 poz. 2, w której kategorycznie przyjęto, że

„kara pozbawienia wolności uznana za odbytą w rozumieniu art. 82 k.k. podlega

zaliczeniu w całości - na podstawie art. 577 k.p.k. - na poczet kary tego rodzaju

orzekanej w wyroku łącznym obejmującym skazanie na karę, z której wykonania

skazany został warunkowo przedterminowo zwolniony”. To stanowisko było

wyrażane także w późniejszych judykatach Sądu Najwyższego – wyroku z dnia 8

marca 2006r., IV KK 423/05, Lex nr 293927, czy z dnia 7 kwietnia 2010r., IV KK

28/10, Lex nr 583901.

Nawet zatem, jeżeli Sąd pierwszej instancji pominął zasadniczą zmianę w

wykładni art. 82 k.k. i art. 577 k.p.k., zapoczątkowaną przez powiększony skład

Sądu Najwyższego i konsekwentnie kontynuowaną, to fakt ten powinien był

dostrzec Sąd odwoławczy. Uwzględnienie takiej interpretacji przez Sąd ad quem

niewątpliwie prowadziłoby do zmiany wyroku Sądu Okręgowego w omawianym

zakresie. Wprawdzie obrońca w apelacji kwestii tej nie podniósł, ale rzeczą

oczywistą jest, że błędne zaliczenie na poczet orzeczonej kary łącznej jedynie

okresów rzeczywistego odbywania kar w sprawach, w których nastąpiło

nieodwołane warunkowe zwolnienie, zamiast uznania tych kar za odbyte w całości

– jak to wówczas stanowił art. 82 k.k. – prowadziło do akceptacji rażąco

5

niesprawiedliwego rozstrzygnięcia, w rozumieniu art. 440 k.p.k. Wszak N.S. na

poczet kary łącznej 4 lat pozbawienia wolności zaliczono łącznie około 2 lat i 5

miesięcy pozbawienia wolności, chociaż warunkowo został zwolniony z odbycia

sumy kar wynoszącej 5 lat pozbawienia wolności. Słusznie zatem autor kasacji

wskazał, że utrzymanie w mocy przez Sąd Apelacyjny wyroku Sądu Okręgowego w

rażący sposób naruszało przepisy art. 433 § 1 k.p.k. w zw. z art. 440 k.p.k.

Wprawdzie można byłoby rozważać, czy analizowana kwestia nie wchodziła w

zmodyfikowane przepisem art. 447 § 2 k.p.k. granice apelacji, to jednak poglądu

autora kasacji o naruszeniu także art. 440 k.p.k. nie można uznać za bezpodstawny.

Stanowiska Sądu Najwyższego nie może zmienić fakt nowelizacji art. 82 k.k.

dokonanej ustawą z dnia 16 września 2011r. o zmianie ustawy – Kodeks karny

wykonawczy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 240, poz. 1431), która weszła

w życie z dniem 1 stycznia 2012r. Wprawdzie w dodanym § 2 tego przepisu wprost

stwierdzono, że „w wypadku objęcia wyrokiem łącznym kary, z której odbywania

skazany został warunkowo zwolniony, na poczet orzeczonej kary łącznej zalicza się

jedynie okres faktycznego odbywania kary”, ale przepis ten nie może mieć

zastosowania w sprawie niniejszej, a to z uwagi na treść art. 4 § 1 k.k. Co więcej,

właśnie dodanie tego przepisu jasno wykazuje, że do chwili wejścia go w życie nie

było podstaw prawnych do takiego zaliczenia jak uczynił to Sąd a quo, a

zaakceptował Sąd ad quem.

Spełnienie przesłanek przewidzianych w art. 523 § 1 k.p.k. implikowało

uwzględnienie kasacji Rzecznika Praw Obywatelskich, a w konsekwencji uchylenie

wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym

zakresie do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym. Na tym

bowiem etapie możliwa będzie zmiana wyroku Sądu pierwszej instancji w zakresie

w jakim nastąpiło uchylenie zaskarżonego wyroku. W toku ponownego

postępowania Sąd odwoławczy, zgodnie z art. 518 k.p.k. w zw. z art. 442 § 3 k.p.k.,

związany będzie wyrażonymi w niniejszym uzasadnieniu zapatrywaniami prawnymi.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł, jak w części

dyspozytywnej wyroku.

6