II PK 146/12

Sygn. akt II PK 146/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Beata Gudowska (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Staryk

w sprawie z powództwa A.S.

przeciwko Szkole Podstawowej Nr […] w N.

o uznanie wypowiedzenia za bezskuteczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 lutego 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Z.

z dnia 25 stycznia 2012 r., sygn. akt […]

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w Z. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 13 września 2011 r. Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w N. oddalił

powództwo A. S. o uznanie za bezskuteczne rozwiązanie stosunku pracy

dokonanego wobec powódki przez pozwaną Szkołę Podstawową nr […] w N.

Sąd Rejonowy ustalił, że A. S. podjęła zatrudnienie w pozwanej Szkole

Podstawowej w N. w dniu 1 września 1988 r. W dniu 22 kwietnia 1992 r. powódka

uzyskała akt mianowania.

A.S. pracowała jako nauczyciel języka polskiego w klasach IV-VI. W roku

szkolnym 2010/2011 w pozwanej Szkole realizowane było 68 godzin języka

polskiego, którego nauczało łącznie z powódką czterech nauczycieli.

W roku szkolnym 2010/2011 A.S., po uprzednim wyrażeniu zgody na

obniżenie wymiaru zatrudnienia do 17/18 etatu, nauczała 17 godzin języka

polskiego, pozostali zaś nauczyciele języka polskiego: D.S.- 17 godzin języka

polskiego, uzupełniając pensum 1 godziną wychowawstwa, M.A.- 16 godzin języka

polskiego, uzupełniając pensum 1 godziną wychowawstwa i 1 godziną z puli godzin

przeznaczonych na indywidualną lub grupową naukę języka polskiego dla dzieci z

problemami edukacyjnymi, A.D.- 18 godzin języka polskiego i dodatkowo 1 godzinę

wychowawstwa.

Z końcem roku szkolnego 2010/2011 edukację szkolną zakończyły dwie

klasy szóste, w których godziny wychowawstwa realizowały D.S. i A.D.

Z uwagi na różną liczbę godzin nauki języka polskiego na różnych

poziomach edukacji, w przypadku utrzymania dotychczasowego stanu zatrudnienia,

powódce do realizacji w roku szkolnym 2011/2012 przypadałoby 16 godzin.

W istniejącej sytuacji kadrowej dyrektor szkoły, opracowując arkusz

organizacyjny na rok 2011/2012, stwierdził niemożność dalszego zatrudnienia w

szkole w pełnym wymiarze (w przypadku powódki w wymiarze 17/18 etatu) aż 4

polonistów. Dyrektor pozwanej uznał, że nieracjonalne jest dalsze uzupełnianie

pensum polonistów godzinami wychowawstwa lub godzinami z puli dyrektora w

sytuacji, gdy w roku 2010/2011 aż dziewięciu nauczycieli pracujących w szkole

świadczyło pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Dyrektor uznał za optymalne rozwiązanie: uzupełnienie pensum innych

3

nauczycieli zwolnionymi przez D.S. i A.D. godzinami wychowawstwa,

nieprzydzielanie nauczycielom języka polskiego w roku szkolnym 2011/2012 godzin

z puli dyrektora, rozwiązanie z jednym z polonistów stosunku pracy na podstawie

art. 20 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jednolity

tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 97, poz. 674 ze zm.) i przydzielenie godzin dydaktycznych

tego nauczyciela pozostałym polonistom. Wobec tego zdecydował się na

rozwiązanie z powódką stosunku pracy, przydzielając zwolnione przez nią godziny

dydaktyczne pozostałym nauczycielom języka polskiego. W arkuszu

organizacyjnym na rok szkolny 2011/2012 dyrektor przewidział dla D.S. - 23

godziny, dla M.A. - 24 godziny, w tym 1 godzinę wychowawstwa, dla A.D. - 22

godziny.

Podstawowe kryterium wytypowania nauczyciela do zwolnienia stanowiła

ocena pracy nauczycieli języka polskiego. Dyrektor zakwalifikował do zwolnienia

powódkę, mając w szczególności na uwadze okresową ocenę powódki z 2007 r.,

zakończoną oceną dobrą, w której oprócz atutów powódki były wymienione słabe

strony jej pracy zawodowej: nieprzestrzeganie przez powódkę porządku pracy w

zakresie punktualnego rozpoczynania pracy, niewłaściwy z punktu widzenia ubioru i

prezentacji wizerunek zewnętrzny powódki i niedostatki w zakresie umiejętności

obsługi komputera. W zakresie braku punktualności powódki, dyrektor pozwanej

miał na względzie to, że postępowanie powódki nie uległo poprawie. Nie nastąpiło

ono nawet w następstwie postępowania sądowego przed sądem pracy w 2007 r., w

sprawie z odwołania powódki od udzielonej jej kary nagany. W uzasadnieniu

wyroku oddalającego powództwo z dnia 8 maja 2007 r. Sąd Rejonowy stwierdził, że

zachowanie powódki nie tylko uzasadniało zastosowanie wobec niej kary

porządkowej, ale mogłoby wręcz stanowić podstawę do wszczęcia wobec powódki

postępowania dyscyplinarnego. W dniu 19 stycznia 2011 r. dyrektor pozwanej po

raz kolejny udzielił powódce kary porządkowej nagany, w związku z jej spóźnieniem

na zajęcia w dniu 18 stycznia 2011 r. Ponownie powódka spóźniła się do pracy w

dniu 3 marca 2011 r., a także po wytoczeniu powództwa w przedmiotowej sprawie.

Decydując się na rozwiązanie z powódką stosunku pracy, dyrektor pozwanej

miał dodatkowo na względzie znaczną ilość skarg na pracę powódki, składanych

przez rodziców uczniów. W kilku przypadkach były to zbiorowe skargi rodziców

4

danej klasy, zawierające prośby o zmianę nauczyciela języka polskiego, w tym

ostatnia z dnia 15 lipca 2010 r. W skargach kierowanych do dyrektora rodzice

uczniów podkreślali, że powódka jest nieodpowiedzialnym pedagogiem, nie uczy

dzieci zgodnie z programem, nie potrafi wprowadzić dyscypliny, a na jej lekcjach

panuje hałas. Do podjęcia tej decyzji skłoniły dyrektora pozwanej także wyniki

ewakuacji przeprowadzonej w Szkole w lutym 2011 r.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał, że powództwo

należało oddalić.

Sąd wskazał, że spełnione zostały przesłanki z art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty

Nauczyciela oraz że nieuzasadniony jest podniesiony przez powódkę zarzut

niekonkretności przyczyny wskazanej w piśmie rozwiązującym stosunek pracy,

gdyż stwierdzenie o niemożności dalszego zatrudnienia powódki w

dotychczasowym wymiarze zatrudnienia, a tym bardziej w zakresie pełnego etatu, i

powołanie się na art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela spełnia warunek wskazania

przyczyny wypowiedzenia w rozumieniu art. 30 § 4 k.p.

Powódka zaskarżyła ten wyrok apelacją. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Z. wyrokiem z dnia 25 stycznia 2012 r. zmienił

zaskarżony wyrok w ten sposób, że przywrócił powódkę A. S. do pracy w pozwanej

Szkole Podstawowej Nr[…] w N. na poprzednich warunkach, a w pozostałym

zakresie apelację odrzucił.

W uzasadnieniu Sąd drugiej instancji uznał, że dokonane przez sąd

pierwszej instancji ustalenia naruszają dyspozycję art. 233 k.p.c. Wskazał, że Sąd

pierwszej instancji pominął kluczową dla sprawy okoliczność, że w sprawie nie

zaistniały w roku szkolnym, w którym nastąpiło rozwiązanie stosunku pracy,

przesłanki uzasadniające zastosowanie art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela,

tj. zmiany organizacyjne powodujące zmniejszenie liczby oddziałów i zmiany planu

nauczania, które prowadziłyby do niemożliwości dalszego zatrudnienia powódki w

pełnym wymiarze czasu pracy. Sąd Okręgowy zważył, że strona pozwana nie

wskazała istnienia konkretnej, umiejscowionej w czasie, w którym nastąpiło

rozwiązanie stosunku pracy, przyczyny zastosowania art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty

Nauczyciela i wystąpienia skutku w postaci niemożliwości dalszego zatrudnienia

powódki. Podkreślił, że w roku szkolnym 2011/2012 w stosunku do roku 2010/2011

5

nie zmieniła się liczba oddziałów ani też nie uległ zmianie plan nauczania.

Przewidziano w nim 68 godzin języka polskiego tak jak w roku poprzednim. Nie

zaistniały więc zmiany, które uniemożliwiały dalsze zatrudnianie powódki w

wymiarze 17/18 etatu.

Pozwana zaskarżyła ten wyrok w całości skargą kasacyjną. Zaskarżonemu

wyrokowi zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj. art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty

Nauczyciela. Uzasadniając zarzut podniosła, że w jej ocenie dokonana przez Sąd

Okręgowy w Z. wykładnia art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela jest błędna. Ani

mające co do zasady pierwszorzędne zastosowanie reguły wykładni gramatycznej,

ani żadne inne reguły wykładni norm prawnych nie dają podstaw do uznania, że

sformułowane w art. 20 ust 1 pkt 2 Karty Nauczyciela przesłanki rozwiązania

stosunku pracy muszą wystąpić jednocześnie. Treść art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty

Nauczyciela daje podstawę do uznania, że wypowiedzenie nauczycielowi stosunku

pracy na podstawie tego przepisu uwarunkowane jest zaistnieniem przesłanki w

postaci zmian organizacyjnych. Jej wystąpienia samo w sobie nie pozwala jednak

na rozwiązanie z nauczycielem stosunku pracy, o ile możliwe jest dalsze

zatrudnienie nauczyciela w pełnym wymiarze. Decyzja taka staje się dopuszczalna

dopiero wówczas, gdy po zaistnieniu pierwszej przesłanki zmaterializuje się także

przesłanka druga, przy czym prawnie nieistotne jest, czy obie przesłanki wystąpią

jednocześnie (w ramach czasowych jednego roku szkolnego). Zdaniem pozwanej,

odstęp czasowy od wystąpienia pierwszej z przesłanek określonych w art. 20 ust. 1

pkt 2 Karty Nauczyciela do wystąpienia drugiej przesłanki nie jest limitowany. W

konsekwencji, w ocenie pozwanej, możliwe jest rozwiązanie z nauczycielem

stosunku pracy na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela nawet wówczas,

gdy zaistnienie przesłanek przewidzianych w tym przepisie dzieli okres kilkuletni, z

tym jednak zastrzeżeniem, że pomiędzy wystąpieniem pierwszej i drugiej przesłanki

musi istnieć związek przyczynowo-skutkowy w tym sensie, że niemożność

dalszego zatrudniania nauczyciela w pełnym wymiarze zatrudnienia w danym roku

szkolnym, musi być skutkiem zaistniałych choćby kilka lat wcześniej zmian

organizacyjnych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powódka wniosła o jej oddalenie jako

oczywiście bezzasadnej.

6

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela, dyrektor szkoły w razie

częściowej likwidacji szkoły albo w razie zmian organizacyjnych powodujących

zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub zmian planu nauczania

uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć

rozwiązuje z nim stosunek pracy lub, na wniosek nauczyciela, przenosi go w stan

nieczynny. Nauczyciel zatrudniony na podstawie mianowania może wyrazić zgodę

na ograniczenie zatrudnienia w trybie określonym w art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela

(ograniczenie to jest dopuszczalne do wymiaru nie niższego niż 1/2

obowiązkowego wymiaru zajęć i wiąże się z proporcjonalnym zmniejszeniem

wynagrodzenia; może nastąpić, gdy nie istnieje możliwość zatrudnienia nauczyciela

w pełnym wymiarze zajęć oraz nie istnieją warunki do uzupełnienia tygodniowego

obowiązkowego wymiaru zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych

w innej szkole).

Z powyższego przepisu wynika, że: 1) częściowa likwidacja szkoły,

2) zmiany organizacyjne powodujące zmniejszenie liczby oddziałów w szkole,

3) zmiany planu nauczania stanowią podstawę do rozwiązania stosunku pracy z

nauczycielem albo do obniżenia (za zgodą nauczyciela) wymiaru zajęć, pod

warunkiem, że nie jest możliwe dalsze jego zatrudnianie w pełnym wymiarze zajęć.

Oczywiste jest, że skoro niemożność zatrudniania nauczyciela w pełnym wymiarze

zajęć ma wynikać z przyczyn wskazanych z art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela,

to obie przesłanki rozumiane jako przyczyna (np. zmiany planu nauczania) i skutek

(niemożność dalszego zatrudniania nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć) w

aspekcie czasowym następują kolejno po sobie, a nie jednocześnie. Brak

możliwości dalszego zatrudniania nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć nie

zawsze musi się zrealizować bezpośrednio po zmianach organizacyjnych

powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole lub po zmianach planu

nauczania, bowiem w komentowanym przepisie chodzi przede wszystkim o

związek przyczynowo-skutkowy między tymi okolicznościami. W aspekcie

temporalnym ważne jest zatem tylko utrzymywanie się skutków zmian

7

organizacyjnych uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela (zob. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 1997 r., I PKN 52/96, OSNAPiUS 1997 nr 21,

poz. 421).

Wystąpienie okoliczności opisanych w art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela

może prowadzić albo do rozwiązania stosunku pracy z nauczycielem, albo - po

uzyskaniu zgody nauczyciela - do ograniczenia jego zatrudnienia. Jeśli zatem

zastosowanie tego przepisu doprowadziło do jednego z alternatywnych rozwiązań -

ograniczenia wymiaru zajęć nauczyciela w danym roku szkolnym, to nie ma

możliwości jego dalszego stosowania do tych samych okoliczności w kolejnym roku

szkolnym i w konsekwencji rozwiązania stosunku pracy. Innymi słowy,

zastosowanie art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela może wywołać tylko jeden z

przewidzianych w nim (na zasadzie alternatywy rozłącznej) skutków. Dopiero

kolejne zmiany organizacyjne powodujące zmniejszenie liczby oddziałów w szkole

lub zmiany planu nauczania uniemożliwiające dalsze zatrudnianie nauczyciela w

ustalonym dla niego niepełnym wymiarze zajęć mogą stanowić podstawę do

rozwiązania z nim stosunku pracy w trybie art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela.

Definicję pojęcia „plan nauczania” znaleźć można w kolejnych

rozporządzeniach Ministra Edukacji Narodowej w sprawie ramowych planów

nauczania w szkołach publicznych wydanych na podstawie art. 22 ust. 2 pkt 1

ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r.

Nr 256, poz. 2572, ze zm.). Paragraf 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej

z dnia 7 lutego 2012 r. w sprawie ramowych planów nauczania w szkołach

publicznych (Dz.U. 2012, poz. 204), podobnie jak analogiczne unormowania

poprzednich rozporządzeń, stanowi, że dyrektor szkoły ustala szkolny plan

nauczania, w którym określa dla poszczególnych klas (semestrów) na danym

etapie edukacyjnym tygodniowy (semestralny) wymiar godzin odpowiednio:

poszczególnych obowiązkowych zajęć edukacyjnych z zakresu kształcenia

ogólnego zawodowego oraz zajęć z wychowawcą, zajęć rewalidacyjnych dla

uczniów niepełnosprawnych, dodatkowych zajęć edukacyjnych, zajęć religii lub

etyki, zajęć wychowania do życia w rodzinie, zajęć języka mniejszości narodowej,

etnicznej lub języka regionalnego oraz nauki własnej historii i kultury, zajęć

sportowych. Zmiany planu nauczania odnosić należy zatem do liczby godzin

8

przewidywanych w danym roku szkolnym dla określonych przedmiotów nauczania

(zajęć) w poszczególnych klasach w porównaniu do roku poprzedniego.

Jak wynika z ustalonego stanu faktycznego, wiążącego Sąd Najwyższy na

podstawie art. 39813

§ 2 k.p.c., w roku szkolnym 2011/2012 nie zmieniła się liczba

oddziałów w stosunku do roku poprzedniego, kiedy to powódce obniżono wymiar

zajęć, a dwóm nauczycielom języka polskiego uzupełniono pensum godzinami

wychowawczymi (2 godziny) i z puli dyrektora (1 godzina). Natomiast wątpliwości

budzi stanowisko Sądu drugiej instancji, że nie zmienił się także plan nauczania.

Wyrażając taki pogląd, po ogólnym stwierdzeniu, że ustalenia Sądu pierwszej

instancji „naruszają dyspozycję art. 233 k.p.c.”, Sąd Okręgowy nie przedstawił

własnych stanowczych ustaleń w tym zakresie. Poza tym błędnie odniósł zmiany

planu nauczania wyłącznie do ogólnej liczby godzin nauczania języka polskiego,

nie wnikając w to, czy zmieniła się liczba tych godzin w odniesieniu do

poszczególnych klas, która powodowałaby konieczność zmiany przydziału godzin

pomiędzy poszczególnych nauczycieli języka polskiego (na co wskazywała strona

pozwana). Oczywiste jest bowiem, że nie może dojść do sytuacji, iż języka

polskiego w tej samej klasie będą nauczać dwie nauczycielki (w przypadku

zwiększenia godzin nauczania tego przedmiotu w klasie przydzielonej którejkolwiek

z pozostałych nauczycielek). Zwrócił na to uwagę Sąd pierwszej instancji,

wskazując, że z uwagi na różną liczbę godzin nauki języka polskiego na różnych

poziomach edukacji, w przypadku utrzymania dotychczasowego stanu zatrudnienia,

powódce do realizacji w roku szkolnym 2011/2012 przypadałoby 16 godzin (mniej o

1 godzinę). Niekoniecznie więc utrzymanie 68 godzin nauczania języka polskiego

przesądza o braku zmian w planie nauczania. Pominięcie tej kwestii przez Sąd

Okręgowy uzasadnia zarzut naruszenia art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela, przez

niedostateczne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy. Nie jest bowiem możliwe

prawidłowe zastosowanie prawa materialnego bez zgodnego z prawem

procesowym ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia (por. między innymi

wyrok Sądu Najwyższego z 11 kwietnia 2006 r., I PK 164/05, Monitor Prawa Pracy

2006 nr 10, s. 541).

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto

9

po myśli art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.

/tp/