II UK 196/12

Sygn. akt II UK 196/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Beata Gudowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

SSN Krzysztof Staryk

w sprawie z wniosku C.M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w W

o zwrot zasiłku chorobowego oraz prawo do zasiłku chorobowego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 lutego 2013 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego […] w W.

z dnia 25 stycznia 2012 r., sygn. akt […]

oddala skargę.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 26 maja 2011 r. Sąd Rejonowy dla W. oddalił odwołania

C.M. od decyzji Zakład Ubezpieczeń Społecznych, II Oddział w W. z dnia 11 i 15

października 2010 r. w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku chorobowego za

2

okres od dnia 31 lipca 2010 r. do dnia 26 września 2010 r. oraz zobowiązania go do

zwrotu zasiłku chorobowego nienależnie pobranego zasiłku w okresie od dnia 1

lutego 2008 r. do 27 lipca 2008 r. Ustalił, że odwołujący się nabył w dniu 1 czerwca

2001 r. prawo do emerytury wojskowej na podstawie ustawy z dnia 10 grudnia 1993

r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (jednolity

tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 8, poz. 66 ze zm.), po czym od dnia 4 sierpnia 2003 r. do

dnia 31 stycznia 2008 r. był zatrudniony w R., spółce z o.o. w W., od dnia 1

października 2008 r. do dnia 12 maja 2010 r. w S&S Zarządcy nieruchomości, a od

dnia 1 maja 2010 r. do dnia 30 lipca 2010 r. w L. Zarządzanie i Administrowanie

Nieruchomościami w W. Występując o zasiłek chorobowy po ustaniu zatrudnienia

w spółce R. i następnie po ustaniu zatrudnienia w firmie L. ubezpieczony – mimo

prawidłowego pouczenia stosownie do art. 84 ustawy z dnia 13 października 1998

r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz.

1585 ze zm.) – nie podał, że pobiera emeryturę. Organ rentowy uzyskał o tym

informację w Wojskowym Biurze Emerytalnym w dniu 11 października 2010 r. Dane

te były z punktu widzenia prawa do zasiłku chorobowego istotne, gdyż pobieranie

emerytury, w tym także emerytury wojskowej z systemu zaopatrzenia emerytalnego

żołnierzy zawodowych, organ rentowy uznał za jedną z przyczyn wymienionych w

art. 13 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U.

z 2010 r. Nr 77, poz. 512 ze zm.), wobec których prawo do zasiłków chorobowych

po ustaniu tytułu ubezpieczenia nie przysługuje.

Wyrokiem z dnia 25 stycznia 2012 r. Sąd Okręgowy […] w W. zmienił wyrok

Sądu pierwszej instancji i poprzedzające go decyzje Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych i zwolnił ubezpieczonego z obowiązku zwrotu pobranych świadczeń

oraz ustalił jego prawo do zasiłku chorobowego od dnia 31 lipca 2010 r. do dnia 26

września 2010 r. Wskazał, że art. 13 ust. 1 pkt 1 ustawy o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa stanowi

o nieprzysługiwaniu prawa do zasiłku chorobowego po ustaniu tytułu ubezpieczenia

chorobowego ze względu na ustalone na rzecz osoby niezdolnej do pracy prawo do

emerytury. Przyjął, że pojęcia „emerytura” ujętego w tym przepisie nie należy

utożsamiać z emeryturą przysługującą na podstawie ustawy zaopatrzeniu

3

emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin, nazwanej „emeryturą

wojskową” i przysługującą z budżetu państwa; odpowiada ono tylko emeryturze

przewidzianej w ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz.

1227 ze zm.).

Skarga kasacyjna organu rentowego zawierająca wniosek o uchylenie

wyroku Sądu drugiej instancji i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania, ewentualnie – po jego uchyleniu – orzeczenie co do istoty sprawy

przez oddalenie odwołań, została oparta na podstawie naruszenia prawa

materialnego przez błędną wykładnię art. 13 ust. 1 pkt 1 ustawy o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa,

polegającą na przyjęciu, że C.M. przysługiwał zasiłek chorobowy za okres, w

którym był uprawniony do emerytury na podstawie ustawy o zaopatrzeniu

emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin. Skarżący przedstawił

wykładnię tego przepisu wskazującą na cel regulacji, stanowiący gwarancję źródła

utrzymania dla tych – i tylko tych – osób niezdolnych do pracy, które nie uzyskują

jakichkolwiek innych dochodów, wskazując, że w katalogu przyczyn wyłączających

prawo do zasiłku chorobowego po ustaniu ubezpieczenia ustalonym w tym

przepisie wymienia się uzyskiwanie dochodów z różnych źródeł, nie tylko z

zabezpieczenia społecznego (emerytura lub renta z tytułu niezdolności do pracy),

lecz także z Funduszu Pracy (zasiłek dla bezrobotnych, zasiłek lub świadczenie

przedemerytalne) lub z własnej kontynuowanej lub podjętej działalności

zarobkowej. W ocenie skarżącego, także to, że ustawodawca posłużył się ogólnym

pojęciem „emerytura” stwarza postawę do przyjęcia, iż obejmuje ono nie tylko

emeryturę z systemu ubezpieczeniowego, lecz także z sytemu zaopatrzeniowego.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Świadczenia z ubezpieczenia chorobowego, o którym stanowi art. 1 pkt 3

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, regulowane w ustawie o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i

macierzyństwa, przysługują z tytułu spełnienia się ryzyka czasowej niezdolności do

4

pracy spowodowanej chorobą lub innymi przeszkodami biologicznymi

przewidzianymi w ustawie, wywołującymi niemożność wykonywania zatrudnienia

lub uzyskiwania dochodu z własnej działalności. Z art. 6 tej ustawy wynika, że

prawo do zasiłku chorobowego przysługuje z tytułu niezdolności do pracy powstałej

w czasie trwania ubezpieczenia, co oznacza, że zasiłek chorobowy ma zastąpić

utracony zarobek uzyskiwany z działalności objętej tytułem ubezpieczenia, jako

równoważnik opłacanej składki. Stosownie do art. 7 ustawy, prawo do tego zasiłku

przysługuje również – wyjątkowo – osobie, która stała się niezdolna do pracy po

ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego, pod warunkiem jednak, że niezdolność

do pracy była długotrwała (trwająca co najmniej 30 dni) i powstała nie później niż w

ciągu 14 dni od ustania tytułu ubezpieczenia lub w ciągu 3 miesięcy w wypadku

choroby, której objawy ujawniają się po dłuższym czasie.

Odwołanie się do funkcji i celu prawa do zasiłku chorobowego, udzielanego

po przekroczeniu okresu objętego składką, pozwala na stwierdzenie, że w

kontekście ogólnych zasad nabywania prawa do zasiłku chorobowego, zasiłek

przysługujący osobom niepodlegającym ubezpieczeniu różni się od zasiłku

przysługującego z art. 6 ustawy o świadczeniach pieniężnych nie tylko pod

względem konstrukcyjnym (wymaganie wystąpienia co najmniej trzydziestodniowej

niezdolności do pracy w krótkim czasie od ustania tytułu ubezpieczenia), ale

również co do swego charakteru i usytuowania w systemie świadczeń na wypadek

choroby. Przyczyny, wobec których ustawodawca zdecydował się finansować

zasiłki chorobowe z tytułu niezdolności do pracy powstałej lub utrzymującej się po

ustaniu tytułu ubezpieczenia bez ekwiwalentu w składce, Sąd Najwyższy uściślił na

tle poprzednio obowiązującego art. 6 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o

świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macie-

rzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 143 ze zm.), dotyczącego

wyłącznie pracowniczego tytułu ubezpieczenia, uznając, że prawo do tak

dedykowanych świadczeń uzasadnione jest koniecznością ochrony wytworzonej

przez chorobę przerwy w pracy oraz przeszkodą w znalezieniu i podjęciu nowego

zatrudnienia (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia z dnia 10 grudnia 1984 r.,

III UZP 55/84, OSPiKA 1985 nr 7-8, poz. 154 oraz uchwałę składu siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 1996 r., II UZP 23/95, OSNAPiUS 1996 nr

5

24, poz. 376). Obecnie nie chodzi jednak tylko o poszukiwanie nowej pracy lub o

niezdolność do jej podjęcia, gdyż art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach

pieniężnych obejmuje podjęcie lub kontynuowanie działalności zarobkowej. Wynika

z tego, że ryzykiem chronionym jest niemożność wykonywania (kontynuowania lub

podjęcia) każdej działalności zarobkowej.

Wyróżniając w art. 7 ustawy o świadczeniach pieniężnych sytuacje

„nadające się” do ochrony ze względów społecznych, ustawodawca uznał, że

ochrona ta nie przysługuje temu, kto – jak stanowi art. 13 ust. 1 ustawy – ma

ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy, kontynuuje

działalność zarobkową lub podjął działalność zarobkową, nie nabył prawa do

zasiłku w czasie ubezpieczenia (w przypadkach określonych w art. 4 ust. 1) albo

jest uprawniony do zasiłku dla bezrobotnych, zasiłku przedemerytalnego lub

świadczenia przedemerytalnego albo podlega obowiązkowo ubezpieczeniu

społecznemu rolników. Zasiłek chorobowy nie przysługuje również za okres

niezdolności do pracy po ustaniu tytułu ubezpieczenia chorobowego, jeżeli

ubezpieczenie to ustało po wyczerpaniu prawa do zasiłku chorobowego. Przyczyny

te nie są jednorodne, jednak mają wspólne podłoże w zbędności świadczenia

zasiłku jako zamiennika innych środków utrzymania. Nie można jednak pomijać, że

ustawodawca nie posłużył się ogólną kategorią opisującą przyczyny nieświadczenia

zasiłku jako brak źródeł utrzymania, lecz wymienił ich poszczególne źródła,

wskazując każde z nich osobno.

Trafnie organ rentowy zwrócił uwagę na wymienienie w art. 13 ustawy o

świadczeniach pieniężnych na dochody z różnych źródeł, nie tylko z

zabezpieczenia społecznego, lecz także z Funduszu Pracy lub z własnej

kontynuowanej lub podjętej działalności zarobkowej. Analiza poszczególnych

punktów art. 13 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych, w których wymieniono

świadczenia lub przychód wyłączające uprawnienie do zasiłku, prowadzi do

wniosku, że stanowią one zbiór zamknięty, lecz niewyczerpujący wszystkich innych

niż zasiek chorobowy, środków utrzymania się przez osobę niezdolną do pracy po

ustaniu ubezpieczenia. Możliwość podjęcia lub kontynuowania działalności zarob-

kowej wskazuje na to, że choroba nie ogranicza zdolności do pracy, a zatem nie

zachodzą przesłanki przyznania prawa do zasiłku. Z drugiej strony, jeżeli po ustaniu

6

tytułu ubezpieczenia dojdzie do kontynuowania lub podjęcia działalności

zarobkowej, to - zależnie od jej rodzaju - zostanie ona objęta ubezpieczeniem

chorobowym. Wówczas zdarzenie ubezpieczeniowe (zachorowanie) będzie już

pozostawać w związku z nowym tytułem ubezpieczenia, a prawo do zasiłku

przewidzianego w z art. 7 ustawy zasiłkowej, jako „słabsze” od prawa do innych

świadczeń, mających tytuł zakotwiczony w ubezpieczeniu, odpadnie wobec braku

potrzeby wprowadzenia tej szczególnej ochrony.

Należy więc przyjąć, że nie chodzi o samą możliwość utrzymania się po

ustaniu ubezpieczenia z innych środków niż zasiłek chorobowy nierefundowany

przez składkę i że nie jest jedynym celem świadczenia pomocniczość polegająca

na przyznawaniu świadczeń tylko osobom, które nie mogą uzyskać środków

utrzymania z innych źródeł. Pogląd, że prawo do świadczeń z ubezpieczenia

społecznego nie poddaje się metodzie subsydiarności, charakterystycznej dla

pomocy społecznej, przyjął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 30 sierpnia 2001 r.

(III ZP 11/01, OSNP 2002 nr 1, poz. 18 z glosą H. Pławuckiej, OSP 2002 nr 12,

poz. 151). Jest to oczywiste, gdy weźmie się pod uwagę, że w ubezpieczeniu

społecznym warunki nabycia świadczeń określają bezwzględnie obowiązujące

przepisy prawne, a świadczenia indywidualizowane są tylko przez dostosowanie ich

rodzaju i wysokości do konkretnych sytuacji, a tylko o pomocy społecznej decyduje

rozmiar i rodzaj potrzeb zasługujących na zaspokojenie. W konkluzji tych rozważań

należy przyjąć, że wykładnia funkcjonalna art. 13 ust. 1 ustawy zasiłkowej nie

prowadzi do rezultatu prezentowanego w skardze kasacyjnej.

Odczytanie art. 13 ust. 1 pkt 1 ustawy w sposób zaprezentowany w skardze

kasacyjnej nie da się pogodzić przede wszystkim z jego wykładnią literalną.

Charakter prawa ubezpieczeń społecznych, jako zawierającego zbiór przepisów

bezwzględnie obowiązujących, nakazuje nadawanie wskazanym art. 13 ust. 1

ustawy przyczynom odmowy prawa do zasiłku chorobowego bez ekwiwalentu w

składce tylko takie znaczenie, jakie wypływa z jego tekstu. Określenie „emerytura”,

którym się posługuje, nie może być uznane za pojęcie zbiorcze, obejmujące

wszystkie świadczenia przyznawane z tytułu wieku i (lub) wysługi nie tylko z

ubezpieczenia emerytalnego, lecz także w postaci świadczeń zabezpieczeniowych

z budżetu, jakim jest „emerytura wojskowa” i nie jest tożsame z tym pojęciem.

7

Identyfikacja tych świadczeń jest wykluczona, co dostrzegł Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 18 stycznia 2012 r. (II UK 168/11, OSNP 2012 nr 23-24, poz. 297),

wyraźnie odróżniając rentę z tytułu niezdolności do pracy przyznawano na

podstawie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

od policyjnej renty inwalidzkiej. W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy wskazał w

szczególności na odmienne przesłanki i źródło finansowania świadczenia

zaopatrzeniowego przyznawanego na podstawie art. 19 w związku z art. 20 ustawy

z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji,

Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu

Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego,

Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby

Więziennej oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 8, poz. 67 ze zm.). Te

same argumenty można przytoczyć dla odróżnienia emerytury z funduszu

emerytalnego i świadczeń z ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy

zawodowych.

Rezultat wykładni językowej potwierdza wykładnia systemowa,

uwzględniająca brak jakiegokolwiek związku normatywnego między wskazanymi

systemami, a także zasady techniki prawodawczej, wskazujące, że w ustawie nie

zamieszcza się przepisów, które regulowałyby sprawy wykraczające poza

wyznaczony przez nią zakres podmiotowy, czyli regulowane w niej stosunki oraz

krąg podmiotów, do których się odnosi (por. § 3 ust. 2 załącznika do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie „Zasad

techniki prawodawczej”, Dz.U. Nr 100, poz. 908). Wykluczone jest więc, by

ustawodawca w ustawie regulującej stosunki ubezpieczenia chorobowego,

odwołując się do pojęcia „osoby mającej ustalone prawo do emerytury”, sięgał do

jakiejkolwiek innej definicji świadczenia przysługującego na podstawie innych

przepisów, niż określenie emeryta w art. 4 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jako osoby mającej ustalone prawo do

emerytury, w tym do emerytury częściowej.

Jeżeli ustawodawca odwołuje się w art. 13 ust. 1 ustawy zasiłkowej do

świadczeń z ogólnie pojętego zabezpieczenia społecznego lub budżetu, to

wyraźnie o nich stanowi, jak w art. 13 ust. 1 pkt 4 ustawy. Z art. 95 ust. 1 ustawy o

8

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynika – jako zasada

prawa ubezpieczeniowego regulująca zbieg prawa do świadczeń – prawo do

pobierania jednego świadczenia (wyższego lub wybranego przez uprawnionego).

Zasada ta dotyczy zbiegu prawa do emerytury lub renty określonych w ustawie z

prawem do świadczeń przewidzianych w ustawie o zaopatrzeniu emerytalnym

żołnierzy zawodowych (por. art. 95 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach oraz art. 7

ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych), nie ma jednak

zastosowania do świadczeń z ubezpieczenia chorobowego, których w systemie

zabezpieczenia emerytalnego wojskowych nie przewidziano.

W konsekwencji prawo do zasiłku chorobowego po ustaniu tytułu

ubezpieczenia wyłączone jest tylko w tych okolicznościach, które wyczerpująco i

wyraźnie określone zostały w art. 13 ust. 1 ustawy zasiłkowej. Nie została w nim

wymieniona emerytura wojskowa, więc pobieranie tego świadczenia nie uzasadnia

zastosowania art. 13 ust. 1 pkt 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).

/tp/