III CZP 101/12

Sygn. akt III CZP 101/12

UCHWAŁA

Dnia 20 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku PGE Dystrybucji S.A. z siedzibą w L.

przy uczestnictwie Przedsiębiorstwa Turystycznego "C. M." S.A.

z siedzibą w G.

o ustanowienie służebności przesyłu,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 20 lutego 2013 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 30 października 2012 r.,

"Czy roszczenie z art. 3052

k.c. o ustanowienie służebności

przesyłu ulega przedawnieniu?"

podjął uchwałę:

Roszczenie o ustanowienie służebności przesyłu

przewidziane w art. 3052

§ 1 k.c. nie ulega przedawnieniu.

Uzasadnienie

2

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie

prawne powstało w sprawie, w której PGE Dystrybucja S.A. w L. wniosła

o ustanowienie służebności przesyłu na jej rzecz i na rzecz każdoczesnego

właściciela urządzeń elektroenergetycznych posadowionych na nieruchomości

pozostającej w użytkowaniu wieczystym Przedsiębiorstwa Turystycznego „C. M.”

S.A. w G. które w odpowiedzi na wniosek podniosło między innymi zarzut

przedawnienia roszczenia.

Sąd pierwszej instancji, podzielając ten zarzut, stwierdził, że roszczenie

o ustanowienie służebności przesyłu, jako roszczenie majątkowe i związane

z prowadzeniem działalności gospodarczej, ulega 3-letniemu przedawnieniu,

zgodnie z art. 117 § 1 i art. 118 k.c., a bieg terminu przedawnienia rozpoczął się

z dniem 3 sierpnia 2008 r., tj. z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 30 maja

2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr

117, poz. 731 - dalej: „ustawa nowelizująca k.c.”), wprowadzającej do kodeksu

cywilnego przepisy art. 3051

- 3054

, gdyż od tej chwili stało się możliwe dochodzenie

przed sądem ustanowienia służebności przesyłu. Z uwagi na to, że w spawie

wniosek w tym przedmiocie złożony został w dniu 23 kwietnia 2012 r., a więc

po upływie 3-letniego przedawnienia, Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia

13 czerwca 2012 r. wniosek ten oddalił.

Rozpoznając apelację wnioskodawcy Sąd drugiej instancji powziął poważną

wątpliwość, czy roszczenie przewidziane w art. 3052

k.c. w ogóle ulega

przedawnieniu, wskazując, że w tym przedmiocie w literaturze wyrażane są dwa

przeciwstawne stanowiska.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z uwagi na to, że, zgodnie z art. 390 k.p.c., zagadnienie prawne stanowiące

przedmiot pytania sądu drugiej instancji może dotyczyć jedynie takich problemów

prawnych, które pozostają w związku z rozpoznaniem sprawy i rozstrzygnięciem

środka odwoławczego, rozważania Sądu Najwyższego dotyczące przedstawionego

w sprawie zagadnienia prawnego i odpowiedź na nie, będą ograniczone do kwestii

przedawnienia roszczenia przewidzianego w art. 3052

§ 1 k.c., a więc roszczenia

3

o ustanowienie służebności przesyłu zgłoszonego przez przedsiębiorcę, gdyż

przedmiotem sprawy jest takie roszczenie, a nie, przewidziane w art. 3052

§ 2 k.c.,

roszczenie właściciela nieruchomości o ustanowienie takiej służebności.

Jak słusznie stwierdził Sąd drugiej instancji, przewidziane w art. 3052

§ 1 k.c.

żądanie ustanowienia służebności przesyłu, jest prawem podmiotowym mającym

postać roszczenia obejmującego żądanie złożenia oświadczenia woli

o ustanowieniu służebności. Jako wiążące się bezpośrednio ze sferą interesów

majątkowych przedsiębiorcy przesyłowego, jest bez wątpienia roszczeniem

o charakterze majątkowym.

Zgodnie z art. 117 § 1 k.c., roszczenia majątkowe ulegają przedawnieniu,

z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie. Ponieważ żaden przepis nie

wyłącza przedawnienia roszczenia o ustanowienie służebności przesyłu,

w literaturze wyrażane jest stanowisko, że roszczenia te ulegają przedawnieniu

na ogólnych zasadach, a termin przedawnienia, zgodnie z art. 118 k.c., wynosi

dziesięć lub trzy lata, w zależności od tego, czy roszczenie jest związane czy nie

z prowadzeniem działalności gospodarczej. Przyjmuje się też, że bieg terminu

przedawnienia roszczenia o ustanowienie służebności przesyłu rozpoczyna się

z chwilą zaistnienie stanu faktycznego odpowiadającego hipotezie art. 3051

k.c.,

a więc dla przedsiębiorcy już z chwilą potwierdzenia, w drodze odpowiedniej decyzji

administracyjnej, jego zamiaru wybudowania urządzenia przesyłowego. W sytuacji,

gdy urządzenie to powstało przed wejściem w życie ustawy nowelizującej k.c.,

termin przedawnienia może rozpocząć się nie wcześniej niż od dnia 3 sierpnia

2008 r., a więc od wejścia w życie tej ustawy, wprowadzającej do kodeksu przepisy

o służebności przesyłu, w tym art. 3052

, umożliwiający dochodzenie przed sądem

roszczenia o ustanowienie takiej służebności.

Jednakże w literaturze wyrażane są również poglądy przeciwne, wskazujące,

że mimo braku przepisu, który wyłączałby przedawnienie roszczenia

o ustanowienie służebności przesyłu, roszczenie to nie ulega przedawnieniu

ze względu na swoje właściwości i specyficzny charakter wyrażający się w ścisłym

związku roszczenia ze stanem faktycznym i prawnorzeczowym stanowiącym

hipotezę art. 3052

k.c. Roszczenie to bowiem istnieje tak długo, jak długo utrzymuje

4

się na gruncie stan pozwalający na żądanie ustanowienia służebności przesyłu

i tak długo istnieje też możliwość dochodzenia tego roszczenia. Dopóki zatem

na gruncie trwa stan faktyczny odpowiadający hipotezie art. 3052

k.c., roszczenie

o ustanowienie służebności przesyłu nie może ulec przedawnieniu, natomiast

z chwilą ustania tego stanu faktycznego, roszczenie o ustanowienie służebności

przesyłu przestaje istnieć, a zatem ocena przedawnienia takiego roszczenia jest

bezprzedmiotowa.

Stanowisko to należy podzielić.

Okoliczność, że żaden przepis nie wyłącza przedawnienia roszczenia

przedsiębiorcy o ustanowienie służebności przesyłu, mającego charakter

majątkowy, nie wyklucza możliwości uznania, że jest to roszczenie nie ulegające

przedawnieniu. Wprawdzie, zgodnie z art. 117 § 1 k.c. zasadą jest, że roszczenia

majątkowe ulegają przedawnieniu, a wyjątki od tej zasady powinny wynikać

z określonego przepisu ustawy, a zatem nie można ich domniemywać, czy też

przyjmować ich istnienia w drodze analogii, jednak w literaturze i orzecznictwie

przyjmuje się niemal jednolicie, że wyjątki od zasady przedawnialności roszczeń

majątkowych mogą wynikać także z właściwości roszczenia, odbiegającej

od innych tego rodzaju roszczeń. Jednolicie przyjmuje się w orzecznictwie

i literaturze, że między innymi nie ulega przedawnieniu przewidziane w art. 231 § 1

k.c. roszczenia posiadacza o przeniesienie własności działki zajętej pod budowę

na cudzym gruncie (porównaj uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 1968 r.

III CZP 15/68, OSNC z 2968, nr 8-9, poz. 138 oraz wyroki z dnia 13 grudnia 2007 r.

I CSK 364/07, z dnia 15 stycznia 2009 r. I CSK 333/07, z dnia 21 czerwca 2011 r.

I CSK 555/10 i z dnia 9 maja 2012r. V CSK 236/11, OSNC-ZD z 2009 r, nr 4,

poz. 97).

Sąd Najwyższy w powołanej uchwale z dnia 18 marca 1968 r. III CZP 15/68

stwierdził, że roszczenie to wygasa z chwilą definitywnej utraty posiadania

przez samoistnego posiadacza działki gruntu, na której wzniósł on budynek lub

inne urządzenie i nie ulega przedawnieniu, a nieprzedawnialność roszczenia

wywiódł z jego specyfiki i istoty, odbiegającej od innych roszczeń majątkowych.

Wskazał, że odmienność ta wynika z kilku okoliczności, między innymi

5

ze szczególnych przesłanek faktycznych roszczenia, które ustawodawca określił

ściśle w hipotezie art. 231 § 1 k.c. Roszczenie to istnieje tylko tak długo, jak długo

trwa stan faktyczny określony w przepisie, a wraz ze zmianą tego stanu, wygasa.

Ustawodawca więc określił przesłanki powstania i wygaśnięcia roszczenia

w sposób autonomiczny, co wyklucza stosowanie do nich ogólnych przepisów

o przedawnieniu. Ze względu na tę właściwość roszczenia przyjęcie, że ulega

ono przedawnieniu byłoby nieuzasadnione także z przyczyn funkcjonalnych,

gdyż prowadziłoby do stanu, w którym posiadacz pozostawałby w korzystniejszej

sytuacji prawnej w początkowej fazie posiadania niż w miarę upływu czasu, chociaż

z całokształtu przepisów o posiadaniu wynika, iż w miarę upływu czasu zyskuje

ono na znaczeniu, gdyż może prowadzić do zasiedzenia prawa. Możliwość

przedawnienia roszczenia przewidzianego w art. 231 § 1 k.c. prowadziłaby

w efekcie do sprzeczności z instytucją zasiedzenia.

W literaturze podobne argumenty przytacza się na uzasadnienie

jednolicie wyrażanego poglądu o nieprzedawnialności roszczenia właściciela

nieruchomości o ustanowienie służebności gruntowej w razie przekroczenia

granicy przy wznoszeniu budynku lub innego urządzenia (art. 151 zd. 2 k.c.)

oraz roszczenia o ustanowienie służebności drogi koniecznej, przewidzianego

w art. 145 i art. 146 k.c., wskazując również na „stałą odnawialność” tego rodzaju

roszczeń, które nie mogą ulec przedawnieniu, gdyż leżący u ich podstaw

stan faktyczny ma charakter trwały, a zatem roszczenie ustawicznie powstaje na

nowo. Przyjmowane zgodnie stanowisko o nieprzedawnialności roszczenia

o ustanowienie drogi koniecznej ma o tyle istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia

przedstawionego zagadnienia prawnego, że nie ulega wątpliwości, iż konstrukcja

służebności przesyłu wykazuje znaczne podobieństwo do służebności

drogi koniecznej, tak znaczne, że przed wejściem w życie ustawy nowelizacyjnej,

wprowadzającej do kodeksu cywilnego przepisy o służebności przesyłu,

Sąd Najwyższy wskazywał, jako podstawę ustanowienia prawa o takiej treści,

przepisy art. 145 k.c., stosowane w drodze analogii (porównaj między innymi

uchwałę z dnia 30 sierpnia 1991 r. III CZP 73/91, OSNC z 1992 r., nr 4, poz. 53).

Przedstawiane argumenty uzasadniające nieprzedawnialność tego roszczenia

6

mogą być zatem odniesione w całości także do roszczenia o ustanowienie

służebności przesyłu.

W konsekwencji trzeba przyjąć, że szczególna cecha roszczenia

przewidzianego w art. 3052

§ 1 k.c., jaką jest jego ścisły związek ze stanem

faktycznym stanowiącym hipotezę tego przepisu, a więc z określoną, trwałą

sytuacją faktyczną na nieruchomości, sprawia, że roszczenie to istnieje tak długo,

jak długo trwa ta sytuacja, a po jej zmianie wygasa. Nie ulega więc przedawnieniu,

gdyż ustawodawca w sposób odrębny i szczególny ukształtował możliwość jego

dochodzenia i instytucja przedawnienia nie może znaleźć zastosowania do tego

rodzaju regulacji.

Za taką wykładnią art. 3052

§ 1 k.c. przemawiają nie tylko powyższe

argumenty odwołujące się do specyfiki roszczenia w nim przewidzianego lecz także

argumenty celowościowo-funkcjonalne.

Nie ulega wątpliwości, że celem regulacji przewidzianej w art. 3051

-3054

k.c.,

a w szczególności celem wprowadzenia roszczenia przewidzianego w art. 3052

k.c., było ułatwienie uporządkowania stosunków prawnych związanych z istnieniem,

często od wielu lat, infrastruktury przesyłowej na cudzym gruncie.

Chodziło o zapewnienie odpowiednich instrumentów prawnych pozwalających

przedsiębiorcom przesyłowym na uzyskanie trwałego i pewnego tytułu prawnego

do utrzymywania na cudzym gruncie urządzeń przesyłowych, przy jednoczesnej

ochronie interesów właściciela gruntu. Zważywszy, że celem wprowadzenia

roszczenia o ustanowienie służebności przesyłu było nie tylko uregulowanie tych

kwestii na przyszłość, lecz również, a może nawet przede wszystkim,

uporządkowanie trwających od wielu lat stanów faktycznych niekorzystnych

z punktu widzenia społecznego, przyjęcie przedawnialności roszczenia

przewidzianego w art. 3052

§ 1 k.c. nie dałoby się pogodzić z powyższym celem tej

regulacji, gdyż w sposób znaczący ograniczałoby jej skuteczność. W praktyce nie

zostaliby nią objęci przedsiębiorcy, którzy utrzymywali urządzenia przesyłowe

na cudzym gruncie w dniu wejścia w życie ustawy nowelizującej i z różnych

przyczyn, nie zdążyli wystąpić z roszczeniem o ustanowienie służebności przesyłu

przed dniem 3 sierpnia 2011 r. Ponieważ w wielu wypadkach długotrwałego

7

utrzymywania takiego stanu na gruncie zebranie dokumentacji niezbędnej

do dochodzenia omawianego roszczenia mogło okazać się czasochłonne, problem

ten może dotyczyć bardzo wielu przedsiębiorców. Co za tym idzie przedsiębiorcy

ci w dalszym ciągu nie mogliby uzyskać pewnego i trwałego tytułu prawnego

do korzystania w tym zakresie z cudzego gruntu. Zawieranie z właścicielem

nieruchomości umów o korzystaniu z gruntu prowadziłoby jedynie do nawiązania

stosunków obligacyjnych, z natury rzeczy znacznie mniej trwałych niż

prawnorzeczowe i, co istotniejsze, pozbawiałoby przedsiębiorcę możliwości nabycia

służebności przesyłu przez zasiedzenie wobec zmiany charakteru posiadania

w wyniku zawarcia takiej umowy. Przedsiębiorcy ci nie mogliby zatem w żaden

trwały sposób uregulować swojej sytuacji na gruncie, co jest niewątpliwie sprzeczne

z interesem publicznym i jako takie stało się przyczyną wprowadzenia do kodeksu

cywilnego służebności przesyłu i roszczenia o jej ustanowienie. Sytuacja taka

nie byłaby też korzystne dla właścicieli nieruchomości, którzy praktycznie

pozbawieni są możliwości żądania usunięcia urządzeń przesyłowych ze swojej

nieruchomości, jako służących do zaspokajania istotnych potrzeb publicznych

(porównaj między innymi uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia

21 stycznia 2011 r. III CZP 124/10, OSNC z 2011 r., nr 9, poz. 99 i wyrok z dnia

22 stycznia 2010 r. V CSK 239/09, niepubl.), a w przypadku przyjęcia

przedawnialności roszczenia o ustanowienie służebności przesyłu, pozbawieni

byliby też możliwości żądania odpowiedniego wynagrodzenia w zamian

za ustanowienie takiej służebności. Nie mają również w istocie żadnego

skutecznego instrumentu prawnego do zapewnienia sobie trwałej i odpowiedniej

rekompensaty za ograniczenie ich prawa własności dla dobra publicznego.

Możliwość szerokiego wykorzystania instytucji służebności przesyłu zapobiega tego

rodzaju niekorzystnym sytuacjom i jest dodatkowym argumentem uzasadniającym

przyjęcie, że roszczenie przedsiębiorcy o ustanowienie takiej służebności nie ulega

przedawnieniu.

Biorąc wszystko to pod uwagę Sąd Najwyższy orzekł jak w uchwale.