III CZP 98/12

Sygn. akt III CZP 98/12

UCHWAŁA

Dnia 20 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

w sprawie z wniosku J. O.

przy uczestnictwie H. O. i innych,

o zasiedzenie,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 20 lutego 2013 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 19 lipca 2012 r.,

"Czy zachodzi ciągłość posiadania na potrzeby nabycia

własności w trybie art. 172 k.c. nieruchomości wydzielonej w scaleniu

w sytuacji, gdy osoba będąca posiadaczem samoistnym

nieruchomości objętej postępowaniem scaleniowym, która nie brała

udziału w scaleniu jako "właściciel" w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 4

ustawy z dnia 26 marca 1982 roku o scalaniu i wymianie gruntów

(Dz.U. z 2003 roku, Nr 178, poz. 1749 - t.j.), na skutek scalenia

obejmuje w posiadanie samoistne nieruchomość wydzieloną jako

ekwiwalent za nieruchomość posiadaną do scalenia?"

2

podjął uchwałę:

Samoistny posiadacz nieruchomości objętej

postępowaniem scaleniowym, który w zamian obejmuje

w posiadanie inną nieruchomość wydzieloną w tym

postępowaniu, zachowuje ciągłość posiadania niezbędną do

nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie także

wtedy, gdy nie był uczestnikiem tego postępowania jako

właściciel w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia

26 marca 1982 r. o scalaniu i wymianie gruntów (tekst jedn.

Dz.U. z 2003 r., Nr 178, poz. 1749 ze zm.).

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z 23 lutego 2010 r. stwierdził, że H. i J.

małżonkowie O. nabyli z dniem 25 sierpnia 2002 r. przez zasiedzenie, na zasadzie

wspólności majątkowej małżeńskiej, własność nieruchomości położonej w

3

miejscowości P., gmina C., stanowiącej działkę gruntu numer 321 o powierzchni

1,9775 ha, objętej aktem własności ziemi numer […]. Z ustaleń wynika, że

wnioskodawca wraz z żoną był samoistnym posiadaczem działki nr 150 od sierpnia

1972 r. W 1974 r. wydany został akt własności ziemi, obejmujący m.in. tę działkę,

na rzecz jego brata, C. O. W 2000 r. w miejscowości P. odbyło się scalenie

i wymiana gruntów. Za działkę nr 150, którą oznaczono obecnie jako działkę nr 320,

wydzielono na rzecz C. O. (który w tym czasie już nie żył, bowiem zmarł w 1982 r.)

ekwiwalent w działce nr 321. Wnioskodawca nie brał udziału w postępowaniu

scaleniowym jako właściciel lub posiadacz samoistny działki nr 150. Sąd Rejonowy

uznał, że wnioskodawca zachował ciągłość posiadania działki nr 150 i działki

zamiennej, wobec czego spełnił warunki do zasiedzenia działki zamiennej.

Postanowienie powyższe została uchylone postanowieniem Sądu

Okręgowego z 1 lutego 2011 r. Sąd Okręgowy wyraził pogląd, że skoro

wnioskodawca nie uczestniczył w postępowaniu scaleniowym ani jako właściciel,

ani jako posiadacz samoistny działki nr 150, a posiadanie na inną nieruchomość

przeniósł jedynie w związku ze scaleniem, to nie można przyjąć ciągłości

posiadania obecnej działki nr 321 przed i po scaleniu.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy postanowieniem z 23

listopada 2011 r. oddalił wniosek. Sąd ten ustalił, że wnioskodawca był razem z

żoną samoistnym posiadaczem działki nr 150, a po scaleniu objął w posiadanie

działkę zamienną, oznaczoną nr 321. Okres samoistnego posiadania w złej wierze

upłynąłby z dniem 25 sierpnia 2002 r. W 2000 r. jednak miało miejsce scalenie

gruntów, w wyniku którego za działkę nr 150 przyznano działkę nr 321 w innym

miejscu. Czynności w postępowaniu scaleniowym nie dotyczyły wnioskodawcy ani

jako właściciela, ani jako posiadacza działki nr 150 i jedynie w związku ze

scaleniem przeniósł swoje posiadanie na działkę nr 321 i z tego względu nie można

przyjąć ciągłości posiadania tej działki przed i po scaleniu.

Sąd Okręgowy przy rozpoznawaniu apelacji wnioskodawcy od powyższego

postanowienia powziął przedstawioną w zagadnieniu prawnym wątpliwość. W

ocenie tego Sądu, ciągłość posiadania zachodzi w typowej sytuacji, w której w

postępowaniu scaleniowym posiadaczowi samoistnemu, traktowanemu jako

4

właściciel w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 26 marca 1982 roku

o scalaniu i wymianie gruntów (tekst jedn. Dz. U. z 2003 r., Nr 178, poz. 1749;

dalej: u.s.w.g.), wydzielany jest ekwiwalent w postaci nieruchomości w zamian za

nieruchomość posiadaną przez niego przed scaleniem. Wątpliwość związana jest

z tym, że wnioskodawca nie brał udziału w scaleniu jako „właściciel” w rozumieniu

tej ustawy, co wynika z treści protokołu scaleniowego, w którym jako właściciela

wpisano C. O., natomiast wnioskodawca wpisany został jako „użytkownik”. C. O. w

dacie, w której miało miejsce scalenie nie żył, a ponadto w rzeczywistości nie

przysługiwał mu tytuł własności przedmiotowej nieruchomości, jak również nie był

jej posiadaczem. Zdaniem Sądu, w rzeczywistości to wnioskodawca powinien

faktycznie uczestniczyć w postępowaniu scaleniowym jako „właściciel” i to jemu

powinien zostać wydzielony ekwiwalent, a przyjęcie ciągłości posiadania byłoby

wówczas niewątpliwe. Istota zagadnienia sprowadza się, zdaniem Sądu, do oceny

zakresu związania przez sąd powszechny decyzją scaleniową w sprawie o

zasiedzenie.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy sytuacji, w której wnioskodawca

w sprawie o stwierdzenie zasiedzenia był posiadaczem samoistnym zarówno

działki objętej postępowaniem scaleniowym, jak i wydzielonej działki zamiennej,

nie brał jednak w tym postępowaniu udziału jako „właściciel” w rozumieniu ustawy

z dnia 26 marca 1982 r. o wymianie i scalaniu gruntów (dalej: u.s.w.g.).

Zgodnie z tą ustawą przez „właściciela” rozumie się także posiadacza samoistnego,

co wynika zarówno z jej brzmienia obowiązującego w czasie przeprowadzania

postępowania scaleniowego (art. 34 pkt 6 u.s.w.g. w brzmieniu tekstu jedn.

ogłoszonego w Dz. U. z 1989 r., Nr 58, poz. 349 ze zm.), jak i obecnie (art. 1 ust. 2

pkt 4 w: tekst jedn. Dz. U. z 2003 r., Nr 178, poz. 1749, po nowelizacji ustawą

z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy o scalaniu i wymianie gruntów (Dz. U. Nr

185, poz. 1097). Rozstrzygnięcie tego zagadnienia wymaga rozważenia wpływu

postępowania scaleniowego na ciągłość posiadania.

Zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się,

że posiadacz gruntu po zamianie go w wyniku scalenia na nową działkę kontynuuje

5

posiadanie pomimo zmiany jego przedmiotu, zachodzi zatem fikcja prawna,

że między gruntami przed i po scaleniu występuje tożsamość (por. orzeczenie

Sądu Najwyższego z 19 października 1937 r., C I 439/36, Zb. Orz. 1938, poz. 390;

wyrok z 10 sierpnia 1979 r., IV CR 349/79, OSNC 1980, nr 4, poz. 70;

wyrok z 6 listopada 2002 r., III CKN 143/00, niepubl.). Jedynie w orzeczeniu

z 28 lutego 1950 r. Sąd Najwyższy stwierdził, że nie można powoływać się

na zasiedzenie oparte na posiadaniu przed scaleniem gruntu, gdyż parcela

przyznana danej osobie w postępowaniu scaleniowym zastępuje grunt, który

stanowił jej własność lub był w jej posiadaniu w chwili scalenia. Pogląd ten

wyrażony został jednak bez bliższego uzasadnienia i nie został podtrzymany

w późniejszym orzecznictwie.

Decyzja scaleniowa ma, jak powszechnie się przyjmuje, podwójny charakter,

to jest charakter konstytutywno-deklaratoryjny. Charakter konstytutywny wyraża się

w tym, że tworzy nowe nieruchomości, to jest wyznacza nowy przedmiot prawa

własności i wygasza prawo właściciela do nieruchomości, która dotychczas była

jego własnością (por. postanowienia Sądu Najwyższego z 7 listopada 2008 r.,

IV CSK 288/08 i IV CSK 289/08, niepubl., uchwała z 18 grudnia 2008 r., III CZP

125/08, OSNC 2009, nr 11, poz. 149). Charakter deklaratywny zaś wyraża się

w tym, że decyzja scaleniowa nie narusza „podmiotowego zakresu prawa

własności” (orzeczenia jak wyżej). Ustalenie zatem stanu własności w toku

postępowania scaleniowego nie przesądza prawa własności i może być podważane

na drodze sądowej. Decyzja scaleniowa nie zmienia zatem tego, że na wydzieloną

ekwiwalentnie działkę przechodzi cała sytuacja prawna gruntu poscaleniowego

(por. postanowienie z 20 maja 2003 r., III CKN 1224/00, niepubl., podobnie

postanowienia z 7 listopada 2008 r., IV CSK 275/ 08 i z 19 marca 2009 r., IV CSK

304/08, IV CSK 310/08, IV CSK 311/08, niepubl.). W konsekwencji, osoba

wymieniona w decyzji scaleniowej staje się właścicielem wydzielonej dla niej działki

tylko wtedy, gdy była właścicielem wszystkich działek przedscaleniowych, których

ekwiwalentem jest nowa nieruchomość. Oznacza to również, że właściciel działek

przedscaleniowych, który nie był uczestnikiem postępowania scaleniowego,

nie traci własności wydzielonej nieruchomości zamiennej, pomimo przyznania

6

jej w decyzji scaleniowej innej osobie (por. przytoczona wyżej uchwała

z 18 grudnia 2008 r.).

Konsekwentnie zatem należy uznać, że ciągłość posiadania w rozumieniu

art. 172 k.c. zachodzi także wtedy, gdy posiadacz samoistny gruntu objętego

scaleniem nie był uczestnikiem postępowania scaleniowego jako „właściciel”

w rozumieniu art. 34 pkt 6 u.s.w.g. w poprzednim brzmieniu, którego

odpowiednikiem jest obecny art. 1 ust. 2 pkt 4, a który po scaleniu objął

nieruchomość zamienną w posiadanie samoistne. Należy podkreślić, że cała

sytuacja prawna nieruchomości objętej scaleniem przechodzi na nieruchomość

zamienną. Ponadto, decyzja o zatwierdzeniu projektu scalenia nie narusza praw

osób trzecich do gruntów wydzielonych w zamian za grunty posiadane przed

scaleniem lub wymianą, co expressis verbis wynika z art. 29 ust. 1 zd. drugie

u.s.w.g.

Z tych względów orzeczono, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).