IV CSK 354/12

Sygn. akt IV CSK 354/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSA Monika Koba (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa R. C.

przeciwko Skarbowi Państwa - Nadleśnictwu K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 lutego 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 8 marca 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części uwzględniającej apelację

powoda (punkt I) oraz rozstrzygającej o kosztach postępowania

(punkt II, III i IV) i w tym zakresie przekazuje sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Wyrokiem z 30 czerwca 2009 r. Sąd Okręgowy w O. rozstrzygając

powództwo R. C. przeciwko Skarbowi Państwa - Nadleśnictwu K. o zapłatę kwoty

552.583,75 zł, zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 31.213,54 zł z

ustawowymi odsetkami od 10 października 2008 r., a w pozostałym zakresie

powództwo oddalił.

Sąd Okręgowy ustalił, iż w dniu 19 marca 2007 r. strony zawarły

umowę w trybie ustawy o zamówieniach publicznych na przebudowę drogi leśnej

wewnątrzzakładowej o długości 1,717 km w Leśnictwie R., za wynagrodzeniem

ryczałtowym 773.861,41 zł, określając termin wykonania na dzień 15 listopada

2007 r. W toku robót nastąpiła zmiana przebiegu drogi, powodująca zwiększenie jej

długości o 138,5 m w związku z wykonaniem trzech pętli nawrotowych pierwotnie

nie przewidzianych w projekcie i ominięciem odcinka na którym było bagno.

Ponadto powód dokonywał utwardzenia drogi dojazdowej, z uwagi na niemożność

dowozu materiałów na plac budowy. W dniu 16 października 2007 r. strony zawarły

aneks do umowy zmieniając termin zakończenia robót na 30 czerwca 2008 r.

Powód zwracał się do pozwanego o zajęcie stanowiska w sprawie dodatkowego

zamówienia publicznego na roboty dodatkowe związane ze zmianą przebiegu

drogi, utwardzeniem drogi dojazdowej, jak i koniecznością zastosowania

dodatkowych materiałów i wydłużeniem czasu pracy, ale pozwany stał na

stanowisku, że wszystkie wykonane roboty mieszczą się w pierwotnie uzgodnionym

ryczałcie. Ostateczny odbiór robót, po usunięciu wskazywanych przez

zamawiającego usterek nastąpił 9 września 2008 r. Notą księgową z 17 września

2008 r. pozwany obciążył powoda karą umowną w kwocie 54.170,20 zł za

nieterminową realizację robót. Pismem z 30 września 2008 r. powód przesłał

pozwanemu kosztorysy na urządzenie dojazdu, dodatkowe roboty ziemne oraz

wykonanie dodatkowego odcinka drogi na kwoty odpowiednio 63.237,97 zł brutto,

400.337,73 zł brutto oraz 60.005,79 zł brutto. Pozwany odesłał je bez akceptacji

przy piśmie z 6 października 2008 r. wskazując, że jedynie na roboty dodatkowe

związane ze zwiększeniem długości drogi zawrze umowę na podstawie obmiaru

3

powykonawczego i zastosowaniu dotychczasowych cen na kwotę 31.313,54 zł

brutto, czego nie zaakceptował powód.

Sąd Okręgowy uznał, iż powództwo zasługuje na uwzględnienie na

podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu jedynie co do kwoty

31.213,54 zł, skoro powód wykonał dodatkowy odcinek drogi (138,5 m), pozwany

był gotów zapłacić tą kwotę w oparciu o stawki wskazane w kosztorysie ofertowym

powoda, a powód wbrew treści art. 6 k.c. nie wykazał, by należało mu się z tego

tytułu 60.005,79 zł. W pozostałym zakresie powództwo zostało oddalone wobec

przyjęcia, iż nie nastąpiła zmiana stosunków uzasadniająca podwyższenie

wynagrodzenia ryczałtowego (art. 632 § 2 k.c.), powód nie wykazał wykonania

na rzecz pozwanego innych prac nie objętych umową oraz braku podstaw do

naliczenia kary umownej i potrącenia odsetek bankowych wyszczególnionych

w pozwie.

Sąd Apelacyjny orzekając na skutek apelacji powoda wyrokiem z 5 stycznia

2010 r. zmienił zaskarżony wyrok podwyższając zasądzoną na rzecz powoda

kwotę do kwoty 59.072,50 zł, a w pozostałym zakresie apelację oddalił. Uznał, iż

obciążenie powoda karą umowną za nieterminową realizację robót potrąconą z

wynagrodzenia umownego nie znajduje uzasadnienia co do kwoty 27.858,96 zł. W

pozostałym zakresie podzielił ustalenia i stanowisko Sądu Okręgowego przyjmując,

iż zgłoszone przez powoda żądanie zasądzenia dodatkowego wynagrodzenia

pozostaje w sprzeczności z istotą ryczałtu, a w sprawie nie ma przesłanek do jego

podwyższenia na podstawie art. 632 § 2 k.c.

Sąd Najwyższy orzekając na skutek skargi kasacyjnej powoda wyrokiem

z 25 marca 2011 r. uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację

i rozstrzygającej o kosztach postępowania i w tym zakresie przekazał sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Podzielił zaprezentowaną przez

Sąd Apelacyjny wykładnię art. 632 § 1 i 2 k.c., w tym przesłanki podwyższenia

ryczałtu i charakter wynagrodzenia ryczałtowego. O treści rozstrzygnięcia

zadecydowało natomiast bezzasadne pominięcie przez Sąd Apelacyjny

przedłożonych przez powoda kserokopii kosztorysów powykonawczych

i fragmentów księgi obmiarów, które według powoda miały dowodzić wykonania

4

robót objętych sporem oraz nie dopuszczenie dowodu z opinii biegłego w sytuacji,

gdy do oceny żądań pozwu niezbędne były wiadomości specjalne.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny wyrokiem z 8 marca

2012 r. zasądził na rzecz powoda dodatkowo kwotę 376.392,94 zł z ustawowymi

odsetkami od 10 października 2008 r., a w pozostałym zakresie apelację oddalił.

W oparciu o dokumenty przedstawione przez powoda w postaci kosztorysów

i wyciągów z księgi obmiarów robót oraz opinię biegłego przyjął, iż dokumentacja

projektowa, która była podstawą do określenia przedmiotu zamówienia na roboty

budowlane posiadała szereg wad, a powód wykonał roboty dodatkowe w postaci:

drogi dojazdowej o wartości 63.237,97 zł, dodatkowego odcinka drogi o wartości

60.005,79 zł oraz poniósł koszt robót dodatkowych przy odwadnianiu drogi,

udrażnianiu systemów melioracyjnych, reprofilacji rowów, nasypów na torfach,

stabilizacji podłoża wapnem oraz uzupełniania czaszy bagiennej z częściową

wymianą gruntów w łącznej kwocie 400.337,73 zł. O wykonaniu robót zdaniem tego

Sądu przekonuje dokonywanie wpisów w dzienniku budowy i brak jednoznacznego

odniesienia się do nich przez inspektora nadzoru przy jednoczesnym nie

wstrzymaniu wykonania robót, których nie było w kosztorysie wykonawcy.

Dowodzą tego również kosztorysy, wyciągi z księgi obmiarów, opinia biegłego,

zeznania świadka T. W., jak i postawa pozwanego, który zwrócił powodowi

kosztorysy na roboty dodatkowe bez akceptacji, nie dlatego, że roboty nie zostały

wykonane, ale z tej przyczyny, że nie mieściły się w specyfikacji technicznej

wykonania robót.

Wobec wadliwości dokumentacji projektowej nie uwzględniającej

rzeczywistego przebiegu drogi ani badań podłoża i wykonania przez powoda

niezbędnych prac Sąd Apelacyjny uznał, iż przesłanki z art. 632 § 2 k.c. zostały

zrealizowane, a powodowi wobec wykonania robót dodatkowych groziłaby rażąca

strata. Natomiast w zakresie kwoty 63.237,97 zł powództwo zostało oddalone,

droga dojazdowa była bowiem niedostępna jedynie w czasie opadów, a pozwany

nie jest wzbogacony wartością prac powoda na utwardzenie drogi, skoro nie jest jej

właścicielem.

5

W skardze kasacyjnej pozwany zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego

w części uwzględniającej apelację (punkt I, II, III, IV) wnosząc o jego uchylenie

w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu

do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego

kosztów postępowania według norm przepisanych.

Skarga kasacyjna została oparta na zarzutach naruszenia prawa

procesowego i materialnego:

1) art. 231 k.p.c. poprzez dokonanie błędnego ustalenia, że skoro pozwany

zwrócił kosztorys z uzasadnieniem, że roboty nie mieściły się w specyfikacji

technicznej wykonania robót, a nie z uzasadnieniem, że nie zostały

wykonane, to roboty te zostały wykonane,

2) art. 632 § 2 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie tego przepisu polegające

na uznaniu, że w sytuacji gdy umowa o roboty budowlane przewiduje

wynagrodzenie ryczałtowe przepis ten może być podstawą do zasądzenia

wynagrodzenia za roboty dodatkowe.

Powód wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się usprawiedliwiona, choć nie wszystkie

podniesione w niej zarzuty mogły być uznane za zasadne.

Domniemanie faktyczne przewidziane w art. 231 k.p.c. jest środkiem

pozwalającym ustalić określony element stanu faktycznego, konstruowany

z uwzględnieniem reguł art. 233 § 1 k.p.c., a tym samym należy do kręgu czynności

dotyczących ustaleń faktycznych i oceny dowodów. Zarzutowi kasacyjnemu

dotyczącemu zastosowania tej konstrukcji procesowej stoi na przeszkodzie

art. 3983

§ 3 k.p.c. i 39813

§ 3 k.p.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z 21 lutego

2007 r., I CKN 428/06, Lex nr 485986 oraz z 3 grudnia 2010 r., I CSK 123/10,

Lex nr 818557).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego dopuszczono wprawdzie możliwość

powoływania się w skardze kasacyjnej na zarzut naruszenia art. 231 k.p.c.,

6

ale tylko w przypadku gdy Sąd meriti odrzucił możliwość dokonywania ustaleń

faktycznych w inny sposób niż tylko przez przeprowadzenie dowodów

bezpośrednich na zaistnienie okoliczności podlegających ustaleniu (por. wyroki

Sądu Najwyższego z 8 listopada 2006 r., III CSK 174/06, Lex nr 276362 oraz

z 25 lutego 2010 r., V CSK 295/09, Lex nr 786562).

W rozpatrywanej sprawie Sąd Apelacyjny z faktu, iż pozwany zwrócił

kosztorys wykonawcy z uwagi na to, że roboty nie mieściły się w specyfikacji

technicznej wykonania robót, a nie dlatego, że roboty nie zostały wykonane

i potwierdzone przez inspektora nadzoru wyprowadził wniosek, iż jest to jedna

z okoliczności potwierdzających wykonanie robót. Wykonanie robót dodatkowych

objętych sporem Sąd Apelacyjny ustalił również w oparciu o zeznania świadka T.

W., przedłożone przez powoda kosztorysy, wyciąg z księgi obmiarów oraz opinię

biegłego sądowego. Natomiast skarżący poprzez zakwestionowanie jednej z

przesłanek rozumowania Sądu Apelacyjnego dotyczącej elementu kształtującego

podstawę faktyczną rozstrzygnięcia, zmierza do zakwestionowania ustalenia tego

Sądu dotyczącego wykonania robót dodatkowych, co w postępowaniu kasacyjnym

jest niedopuszczalne.

Dowodzi tego uzasadnienie zarzutu naruszenia art. 231 k.p.c., gdzie

z pominięciem treści art. 3983

§ 3 k.p.c. i 39813

§ 2 k.p.c. skarżący koncentruje się

na wykazywaniu, iż Sąd Apelacyjny z uwagi na dotychczasowy przebieg

postępowania i zakres zaoferowanego przez strony materiału dowodowego nie miał

podstaw do ustalenia, że roboty dodatkowe zostały wykonane, zwłaszcza, że nie

zlecał biegłemu zweryfikowania tego faktu. Skarżący w postępowaniu kasacyjnym

nie dysponuje instrumentami pozwalającymi skutecznie kwestionować dokonane

przez Sąd Apelacyjny ustalenie wykonania robót dodatkowych, a argumentacja

pozwanego w zakresie w jakim nie uwzględnia tej zasady nie wymaga odniesienia.

O uwzględnieniu skargi zadecydowała zasadność zarzutu naruszenia art.

632 § 2 k.c., choć argumentacja skarżącego jedynie w części zasługiwała

na uwzględnienie.

Nie można zgodzić się z sugestią zawartą w odpowiedzi na skargę

kasacyjną, jakoby możliwość stosowania w rozpoznawanej sprawie art. 632 § 2 k.c.

7

i realizację przesłanek wynikających z tego przepisu przesądził Sąd Najwyższy

rozpoznając skargę kasacyjną powoda.

Po pierwsze, w aktualnym stanie prawnym nie ma w postępowaniu

kasacyjnym wskazań co do dalszego postępowania, wiążących Sąd, któremu

sprawa została przekazana, a związanie następuje jedynie co do wykładni prawa

dokonanej w sprawie przez Sąd Najwyższy (art. 39820

k.p.c.). Po drugie,

Sąd Najwyższy podzielił wykładnię art. 632 § 2 k.c., zaprezentowaną przez Sąd

Apelacyjny, a o uchyleniu wyroku zadecydowały błędy proceduralne, w zakresie

postępowania dowodowego, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy,

w tym ocenę przesłanek z art. 632 § 2 k.c.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego na tle regulacji art. 3571

k.c. wyrażono

pogląd, który może znaleźć odniesienie do stanów faktycznych objętych art. 632

§ 2 k.c., iż przepis ten nie może znaleźć zastosowania, gdy zobowiązanie zostało

już w całości wykonane i wygasło (por. wyroki Sądu Najwyższego z 9 kwietnia

2003 r., I CKN 255/01, Lex nr 78890; z 17 marca 2005 r., III CK 405/04, OSNC

2006/2/36 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 19 maja 2003 r., III CZP

118/05, Lex nr 189276). Wynika to z faktu, iż zawarte w powództwie

o ukształtowanie prawa żądanie modyfikacji treści zobowiązania lub rozwiązania

umowy nie jest możliwe do zrealizowania w stosunku do zobowiązań, które

wygasły.

Sytuacja taka nie wystąpiła jednak w rozpoznawanej sprawie, skoro strony

jeszcze przed protokolarnym odbiorem robót pozostawały w sporze odnośnie

wynagrodzenia za roboty dodatkowe i zakresu dopuszczalnego potrącenia

z wynagrodzenia kary umownej za opóźnioną realizację robót. Z ustaleń

poczynionych w sprawie wynika, iż pozwany nie wypłacił całego wynagrodzenia

dokonując nieakceptowanego przez powoda potrącenia kary umownej, strony

nie uzgodniły wysokości wynagrodzenia za wykonany dodatkowo odcinek drogi,

a powód pismem z 29 lutego 2008 r. zwrócił się o zapłatę za roboty dodatkowe,

czego nie zaakceptował pozwany. Po odbiorze końcowym (9.09.2008 r.),

powód przesłał pozwanemu kosztorysy na roboty dodatkowe, które pozwany

odesłał bez akceptacji przy piśmie z 6 października 2008 r., a 12 stycznia 2009 r.

8

wniósł pozew. Dokonanie końcowego odbioru robót i zapłaty w kwocie nie

odpowiadającej wynagrodzeniu umownemu i żądaniom wykonawcy nie może być

utożsamiane z wygaśnięciem zobowiązania wskutek całkowitego jego wykonania.

Żądanie rozwiązania umowy lub podwyższenia ryczałtu wskutek zmiany

stosunków (art. 632 § 2 k.c.) nie może być skutecznie zgłaszane, jeżeli zmiana

nastąpiła w okresie gdy przyjmujący zamówienie był w zwłoce z wykonaniem

dzieła (por. wyrok Sądu Najwyższego z 9 marca 1990 r., IV CR 867/89, OSNC

1991/5-6/76). Odmienne zapatrywanie mogłoby stanowić zachętę do opieszałego

wykonywania zobowiązania w oczekiwaniu na zmianę stosunków i korzystną dla

opieszałego kontrahenta umowy weryfikację ustalonego wynagrodzenia bądź

rozwiązanie umowy. Nie jest więc wystarczające, jak to ujmuje skarżący

stwierdzenie zwłoki wykonawcy w realizacji umowy, ale niezbędne jest by zmiana

stosunków w rozumieniu art. 632 § 2 k.c. nastąpiła w okresie zwłoki, a taki stan

rzeczy nie wynika z podstawy faktycznej rozstrzygnięcia.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyrażono trafny pogląd, który należy

podzielić, iż art. 632 § 2 k.c. może mieć zastosowanie w drodze analogii do umowy

o roboty budowlane i stanowić podstawę do modyfikacji wynagrodzenia

wykonawcy. W przypadku przyjęcia tego przepisu jako podstawy prawnej zmiany

wynagrodzenia wykonawcy robót budowlanych wykonywanych na podstawie

umowy zawartej w trybie zamówienia publicznego, art. 144 ust. 1 ustawy

z 29 czerwca 2004 r. Prawo zamówień publicznych (tekst jednolity, Dz.U. z 2010 r.,

Nr 113, poz. 759 z późn zm.; dalej p.z.p.) ma zastosowanie tylko w takim zakresie

w jakim w odniesieniu do art. 632 § 2 k.c. określa dopuszczalność zmiany umowy.

Zmiana umowy w zakresie wysokości wynagrodzenia będzie zatem dopuszczalna,

jeżeli jest korzystna dla zamawiającego albo wynika z okoliczności, których nie dało

się przewidzieć w chwili zawarcia umowy, zaś wynagrodzenie ulegnie zmianie jeżeli

zaistnieją materialnoprawne przesłanki określone w art. 632 § 2 k.c. (por. uchwała

składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 29 września 2009 r., III CZP 41/09, OSNC

2010/3/33; wyroki Sądu Najwyższego z 20 listopada 2008 r., III CSK 184/08, Lex nr

479317 oraz z 4 lutego 2011 r., III CSK, 143/10, Lex nr 785535).

W doktrynie i orzecznictwie przyjmuje się, iż istotna zmiana stosunków

9

w rozumieniu art. 632 § 2 k.c. dotyczy wyłącznie zdarzenia zewnętrznego,

niezależnego od stron, którego nie były one w stanie obiektywnie przewidzieć

w dacie zawarcia umowy. Na gruncie tego przepisu wykluczone są natomiast

okoliczności zależne od stron, czy też zdarzenia losowe o charakterze

indywidualnym zagrażające wykonawcy rażącą stratą. Zgodzić należy się

ze skarżącym, iż Sąd Apelacyjny nie rozważał w okolicznościach sprawy,

wystąpienia istotnej, obiektywnej, niezależnej od stron zmiany stosunków

w rozumieniu art. 632 § 2 k.c. Natomiast wykonanie przez wykonawcę robót

dodatkowych, których potrzeba wynikła na skutek zmiany przebiegu drogi i wad

dokumentacji projektowej nie stanowi , wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego

zmiany stosunków, o której mowa w art. 632 § 2 k.c.

Na etapie rozpoznawania sprawy przez Sąd Apelacyjny, po

przeprowadzeniu dowodu z opinii biegłego, poza sporem pozostawało, iż powód

dochodził wynagrodzenia za roboty dodatkowe nie objęte umową. Art. 632 § 2 k.c.

dotyczy podwyższenia ryczałtu, w razie zaistnienia przesłanek materialnoprawnych,

w stosunku do uzgodnionego przez strony wynagrodzenia za przedmiot robót

objętych umową, nie może natomiast znaleźć zastosowania, w stosunku do robót

budowlanych nie objętych zakresem umowy. W tej części stron nie łączył bowiem

stosunek umowny z uzgodnionym wynagrodzeniem ryczałtowym, który ma być

zmodyfikowany przez Sąd na podstawie art. 632 § 2 k.c. przez podwyższenie

ryczałtu. Rację ma zatem skarżący, iż Sąd Apelacyjny naruszył art. 632 § 2 k.c.

zarówno przez nie zbadanie przesłanek uzasadniających jego zastosowanie jak

i poprzez zastosowanie tego przepisu do robót dodatkowych, nie objętych umową

stron, za które nie uzgodniono wynagrodzenia ryczałtowego.

Sąd Apelacyjny nie dostrzegł także, że wykonanie przez powoda robót

dodatkowych przy akceptacji zamawiającego, który nie wstrzymał ich wykonania,

mimo, że nie były wyszczególnione w kosztorysie wykonawcy, nie mogło

doprowadzić do zawarcia ważnej umowy, z uwagi na przewidziany w art. 139 ust. 2

p.z.p. wymóg formy pisemnej pod rygorem nieważności, dotyczący umów

zawieranych w trybie zamówień publicznych. W takiej sytuacji, skoro pozwany

korzysta z efektów wykonanych przez powoda prac, a powód nie miał obowiązku

szczegółowego sprawdzania dostarczonego projektu w celu wykrycia jego wad

10

(por. wyrok Sądu Najwyższego z 27 marca 2000 r., III CKN 629/98,

OSNC 2000/9/173), zgodzić należy się ze skarżącym, iż strony powinny rozliczyć

się w oparciu o przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Ustawa o zamówieniach publicznych nie reguluje cywilno-prawnych skutków

zawarcia przez strony umowy z naruszeniem art. 139 ust. 2 p.z.p., a art.139 ust. 1

p.z.p. potwierdza cywilistyczny charakter umów zawieranych w ramach zamówień

publicznych, nakazując stosować do nich wprost przepisy kodeksu cywilnego.

Brak jest zatem podstaw do kwestionowania możliwości stosowania przepisów

o bezpodstawnym wzbogaceniu do umowy zawartej w trybie zamówienia

publicznego, która z braku właściwej formy okazała się nieważna i nie może być

podstawą dochodzenia wynagrodzenia.

Podstawę taką stanowi art. 410 § 1 k.c. w zw. z art. 405 k.c., albowiem

świadczenie zrealizowane w wykonaniu nieważnej umowy należy kwalifikować jako

świadczenie nienależne. Założeniem tego rozwiązania jest przyjęcie, iż stronie

która skorzystała z efektów prac wykonanych na podstawie nieważnej umowy jest

bezpodstawnie wzbogacona.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się przy tym pogląd, który

należy podzielić, iż przepisy o zamówieniach publicznych nie uchybiają przepisom

o bezpodstawnym wzbogaceniu, a roszczenie o zwrot wartości materiałów

budowlanych wbudowanych w budynek zamawiającego w wykonaniu umowy

nieważnej z uwagi na naruszenie przepisów p.z.p. jest roszczeniem o zwrot

wartości nienależnego świadczenia znajdującym swe podstawy w przepisach

art. 410 § 1 k.c. w zw. z 405 k.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z 29 kwietnia

2005 r., V CSK 537/04, Lex nr 519298; z 5 grudnia 2006 r., II CSK 527/06, Lex nr

238947; z 7 listopada 2007 r., II CSK 344/07, Lex nr 388844).

Sąd Apelacyjny nie rozważał rozliczenia robót dodatkowych wykonanych

przez powoda, w oparciu o przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, mimo, że była

to jedna z podstaw faktycznych i prawnych pozwu do których odwoływał się powód.

Wprawdzie w doktrynie i orzecznictwie prezentowane jest stanowisko

o niedopuszczalności zbiegu bezpodstawnego wzbogacenia z roszczeniem

o wykonanie zobowiązania umownego, ale w niniejszej sprawie zbieg taki nie

11

zachodzi, o ile bowiem przyjąć, że powód realizował roboty dodatkowe w oparciu

o nieważną umowę, to nie rodziła ona roszczenia o jej wykonanie (art. 58 § 1 k.c.),

zaś spełnione na podstawie takiej umowy świadczenie jest nienależne. Natomiast

w przypadku gdy między stronami nie doszło do zawarcia nieważnej umowy

o wykonanie robót dodatkowych, to uzyskana przez pozwanego korzyść majątkowa

podlega zwrotowi na podstawie art. 405 k.c.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone

orzeczenie w części wskazanej w sentencji wyroku i w tym zakresie przekazał

sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 39815

§ 1 k.p.c. i 108 § 2 k.p.c. w zw.

z art. 391 § 1 k.p.c.).

jw