V KK 234/12

Sygn. akt V KK 234/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Puszkarski (przewodniczący)

SSN Andrzej Tomczyk

SSA del. do SN Mariusz Młoczkowski (sprawozdawca)

Protokolant Anna Kowal

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Krzysztofa Parchimowicza,

w sprawie skazanego P. S.

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 28 lutego 2013 r.,

kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego

od wyroku Sądu Okręgowego w S.

z dnia 24 października 2011 r., sygn. akt IV Ka ../11

utrzymującego w mocy wyrok łączny Sądu Rejonowego w S.

z dnia 6 maja 2011 r,

I. uchyla zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w S. oraz

utrzymany nim w mocy wyrok łączny Sądu Rejonowego w S. w

części orzekającej karę łączną pozbawienia wolności w

następstwie skazań P. S. w sprawach II K 3/04 Sądu Rejonowego

w C. oraz II K 946/03 Sądu Rejonowego w Z. i postępowanie w

tym przedmiocie umarza na podstawie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.;

II. uchyla zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w S. oraz

utrzymany nim w mocy wyrok łączny Sądu Rejonowego w S. w

zakresie rozstrzygnięć z punktów: III (trzeciego), IV (czwartego),

VI (szóstego) i w tej części sprawę przekazuje Sądowi

Rejonowemu w S. do ponownego rozpoznania;

III. w pozostałym zakresie oddala kasację;

2

IV. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adw. T. B. -

Kancelaria Adwokacka kwotę 442,80 zł (słownie: czterysta

czterdzieści dwa złote osiemdziesiąt groszy), w tym 23% VAT, z

tytułu sporządzenia i wniesienia kasacji;

V. zwalnia skazanego od kosztów sądowych postępowania

kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w S. orzekał w sprawie II K 678/10 o wydanie wyroku

łącznego wobec P. S., skazanego prawomocnymi wyrokami:

„I. Sądu Rejonowego z dnia 17 lutego 2004 r. wydanym w sprawie II K 3/04,

mocą którego wymierzono skazanemu karę roku pozbawienia wolności z

warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres trzech lat próby za

przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. popełnione od 3 do 25 czerwca 2003 r., przy czym

postanowieniem z dnia 12 października 2005 r. zarządzono jej wykonanie;

II. Sądu Rejonowego z dnia 17 lutego 2004 r. wydanym w sprawie II K 946/03,

mocą którego wymierzono skazanemu karę ośmiu miesięcy pozbawienia wolności

z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres dwóch lat próby za

przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. popełnione w dniu 17 lipca 2003 r., przy czym

postanowieniem z dnia 30 sierpnia 2005 r. zarządzono jej wykonanie;

III. Sądu Rejonowego z dnia 26 kwietnia 2005 r. wydanym w sprawie VI K 83/05,

mocą którego wymierzono skazanemu karę roku i trzech miesięcy pozbawienia

wolności za przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k. popełnione w

okresie od 22 października 2004 r. do 26 października 2004 r. i od 23

października 2004 r. do 27 października 2004 r.;

IV. Sądu Rejonowego z dnia 25 maja 2006 r. wydanym w sprawie II K 479/05,

mocą którego wymierzono skazanemu karę roku i sześciu miesięcy pozbawienia

wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres pięciu lat próby za

przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. popełnione od 23 czerwca 2005 r. do 27 czerwca

2005 r., przy czym postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 6 kwietnia 2011 r.

zarządzono jej wykonanie;

V. Sądu Rejonowego z dnia 5 lutego 2007 r. wydanym w sprawie II K 59/06,

mocą którego wymierzono skazanemu karę ośmiu miesięcy pozbawienia wolności

za przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. popełnione w dniu 1 stycznia 2005 r.;

VI. Sądu Rejonowego z dnia 18 czerwca 2008 r. wydanym w sprawie VII K

3

255/06, mocą którego wymierzono skazanemu karę ośmiu miesięcy pozbawienia

wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres dwóch lat próby za

przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. popełnione w dniu 6 września 2005 r., przy czym

postanowieniem z dnia 1 czerwca 2009 r. zarządzono jej wykonanie;

VII. Sądu Rejonowego z dnia 19 czerwca 2008 r. wydanym w sprawie II K 92/07,

mocą którego wymierzono skazanemu karę roku pozbawienia wolności z

warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres trzech lat próby za

przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. popełnione w dniu 27 lutego 2005 r., przy czym

postanowieniem z dnia 8 października 2010r. zarządzono jej wykonanie;

VIII. Sądu Rejonowego z dnia 24 czerwca 2008 r. wydanym w sprawie II K

396/05, mocą którego wymierzono skazanemu karę sześciu miesięcy

pozbawienia wolności za przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. popełnione w dniu 4

stycznia 2005 r.;

IX. Sądu Rejonowego z dnia 30 czerwca 2008 r. wydanym w sprawie II K

312/07, mocą którego wymierzono skazanemu karę dziesięciu miesięcy

pozbawienia wolności za przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. popełnione w dniu 26

czerwca 2005 r.;

X. Sądu Rejonowego z dnia 15 lipca 2008 r. wydanym w sprawie II K 920/05,

mocą którego wymierzono skazanemu karę roku pozbawienia wolności z

warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres czterech lat próby za

przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. popełnione w dniu 26 czerwca 2005 r., przy czym

postanowieniem z dnia 6 kwietnia 2011 r. zarządzono jej wykonanie;

XI. Sądu Rejonowego z dnia 29 września 2008 r. wydanym w sprawie II K

307/07, mocą którego wymierzono skazanemu karę dziesięciu miesięcy

pozbawienia wolności za przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. popełnione w dniu 28

lutego 2006 r.;

XII. Sądu Rejonowego z dnia 30 września 2008 r. wydanym w sprawie II K 91/06,

mocą którego wymierzono skazanemu karę roku i trzech miesięcy pozbawienia

wolności za ciąg przestępstw z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k.

popełniony w dniach 16 i 17 sierpnia 2005 r.;

XIII. Sądu Rejonowego z dnia 28 października 2008 r. wydanym w sprawie III K

1037/08, mocą którego wymierzono skazanemu karę roku pozbawienia wolności

za przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. popełnione w dniu 9 maja 2005 r.;

XIV. Sądu Rejonowego z dnia 12 grudnia 2008 r. wydanym w sprawie IX K

4

178/08, mocą którego wymierzono skazanemu karę trzech lat pozbawienia

wolności za ciąg przestępstw z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k. popełniony

w okresie od 24 października 2004 r. do 17 sierpnia 2005 r., na poczet której

zaliczono okres tymczasowego aresztowania od 18 listopada 2008 r. do 25

listopada 2008 r.;

XV. Sądu Rejonowego z dnia 22 maja 2009 r. wydanym w sprawie II K 1030/05,

mocą którego wymierzono skazanemu karę roku pozbawienia wolności za

przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. popełnione w dniu 3 stycznia 2005r.;

XVI. Sądu Rejonowego z dnia 11 sierpnia 2009 r. wydanym w sprawie II K 302/09,

mocą którego wymierzono skazanemu karę roku i trzech miesięcy pozbawienia

wolności za przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k. popełnione w

dniu 16 czerwca 2008 r.;

XVII. Sądu Rejonowego z dnia 1 grudnia 2009 r. wydanym w sprawie II K 370/09,

mocą którego wymierzono skazanemu karę roku o czterech miesięcy pozbawienia

wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres dwóch lat próby za

przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 64 § 1 k.k. popełnione w okresie od

28 sierpnia 2008 r. do 22 października 2008 r.;

XVIII. Sądu Rejonowego z dnia 8 stycznia 2010 r. wydanym w sprawie II K 363/09,

mocą którego wymierzono skazanemu karę roku pozbawienia wolności za

przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. popełnione w dniu 9 maja 2005 r.”

Wyrokiem łącznym z dnia 6 maja 2011 r. wydanym w sprawie II K 678/10

Sąd Rejonowy w S.:

„I. na podstawie art. 85 k.k. i art. 86 § 1 k.k. połączył kary pozbawienia wolności

wymierzone wyrokami opisanymi wyżej w punktach I (II K 3/04) i II (II K 946/03) i

wymierzył pierwszą karę łączną w wymiarze jednego roku i dwóch miesięcy

pozbawienia wolności;

II. na podstawie art. 577 k.p.k. na poczet tej kary zaliczył okresy odbytych kar

jednostkowych;

III. na podstawie art. 91 § 2 k.k. połączył kary pozbawienia wolności wymierzone

wyrokami opisanymi wyżej w punktach od IV do XV (II K 479/05, II K 59/06, K

255/06, II K 92/07, II K 396/05, II K 312/07, II K 920/05, II K 303/07, II K 91/06, III K

1037/08, SR w Kielcach IX K 178/08, II K 1030/05) i XVIII (SR II K 363/09) i

wymierzył drugą karę łączną w wymiarze siedmiu lat i sześciu miesięcy

pozbawienia wolności;

5

IV. na podstawie art. 577 k.p.k. na poczet orzeczonej drugiej kary łącznej

zaliczył okres rzeczywistego pozbawienia wolności w sprawie IX K 178/08 od 18 do

25 listopada 2008 r. oraz okresy odbytych kar jednostkowych;

V. na podstawie art. 85 k.k., art. 86 § 1 k.k. połączył kary pozbawienia wolności

wymierzone wyrokami opisanymi wyżej w punktach XVI (Sądu Rejonowego w O. –

II K 302/09) i XVII (Sądu Rejonowego w Ś.- II K 370/09) i wymierzył trzecią karę

łączną w wymiarze dwóch lat pozbawienia wolności;

VI. na podstawie art. 572 k.p.k. umorzył postępowanie w przedmiocie objęcia

wyrokiem łącznym kary wymierzonej wyrokiem opisanym wyżej w punkcie III –

Sądu Rejonowego w C. sygn. VI K 83/05;

VII. uznał, że pozostałe rozstrzygnięcia zawarte w łączonych wyrokach podlegają

odrębnemu wykonaniu;

VIII. zwolnił skazanego od ponoszenia kosztów sądowych”.

Apelację od powyższego wyroku złożył skazany P. S. Wyrok łączny wydany

przez Sąd Rejonowy w S. zaskarżył w jego punktach III i V. Wywody apelacji

sprowadzały się do zakwestionowania wymiaru dwóch kar łącznych pozbawienia

wolności – skazany podniósł zarzuty ich rażącej niewspółmierności.

Sąd Okręgowy w S. wyrokiem z dnia 24 października 2011 r. wydanym w

sprawie IV Ka 806/11 utrzymał w mocy zaskarżony wyrok, uznając wniesioną

apelację za oczywiście bezzasadną.

Kasację od prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w S. wywiódł obrońca

skazanego.

Wyrok ten zaskarżył w całości, zarzucając mu rażące i mające istotny wpływ

na treść wyroku naruszenie przepisów prawa procesowego, a mianowicie art. 433

§ 1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 440 k.p.k. oraz art. 569 § 1 k.p.k. w zw. z art. 85 k.k.,

polegające na zaniechaniu dokonania wszechstronnej kontroli odwoławczej, w

następstwie czego doszło do utrzymania w mocy niezasadnego, bo wydanego z

rażącym naruszeniem art. 569 § 1 k.p.k. w zw. z art. 85 k.k. wyroku sądu meriti,

które to naruszenie polegało na zaniechaniu orzeczenia kary łącznej w stosunku do

wszystkich podlegających połączeniu kar orzeczonych poszczególnymi wyrokami

jednostkowymi oraz umorzeniu postępowania w zakresie objęcia wyrokiem łącznym

kary wymierzonej wyrokiem Sądu Rejonowego w C. (sygn. akt VI K 83/05) i

pozostawieniu do odrębnego wykonania orzeczonej tym wyrokiem kary

pozbawienia wolności, co powoduje, iż kwestionowany wyrok jest rażąco

6

niesprawiedliwy.

Podnosząc powyższy zarzut skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 24 października 2011 r. w całości oraz

wyroku Sądu Rejonowego w S. z dnia 6 maja 2011 r. w zakresie punktów III, IV, VI i

VII wyroku i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Rejonowemu w S. do

ponownego rozpoznania.

Prokurator w odpowiedzi na kasację, wniósł o jej uwzględnienie jako

zasadnej i uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, jak i utrzymanego nim w

mocy wyroku Sądu Rejonowego w S. z przekazaniem temu ostatniemu Sądowi

sprawy do ponownego rozpoznania.

Rozpoznając sprawę Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja okazała się zasadna, co skutkowało uchyleniem zaskarżonego

wyroku Sądu Okręgowego w S. oraz utrzymanego nim w mocy wyroku łącznego w

S. w zakresie rozstrzygnięć z punktów III, IV, VI i VII z przekazaniem w tej części

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w S. (punkt II wyroku

Sądu Najwyższego).

Jej wniesienie doprowadziło także do wydania orzeczenia o charakterze

kasatoryjnym – czego dotyczy punkt I wyroku Sądu Najwyższego - co do wyroku

Sądu Okręgowego w S. oraz utrzymanego nim w mocy wyroku łącznego Sądu

Rejonowego w S. w części orzekającej karę łączną pozbawienia wolności w

następstwie skazań P. S. w sprawach II K 3/04 i II K 946/03 i umorzenia w tym

przedmiocie postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.; orzeczenie to było

następstwem stwierdzenia tzw. bezwzględnej przesłanki odwoławczej, określonej w

art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k.

Z uwagi zaś na to, że obrońca skazanego zaskarżył wyrok Sądu

Okręgowego w S. w całości (formułując zarazem wniosek o jego uchylenie również

w całości), a brak jest podstaw do uwzględnienia kasacji w zakresie dotyczącym

utrzymania przez Sąd odwoławczy wyroku Sądu I instancji w części dotyczącej

rozstrzygnięcia z punktu V (orzeczenia kary łącznej pozbawienia wolności w

następstwie skazań P. S. w sprawach II K 302/09 i II K 370/09), orzeczono o

oddaleniu kasacji w pozostałej części (punkt III wyroku Sądu Najwyższego).

Przechodząc do szczegółowego omówienia przesłanek rozstrzygnięcia Sądu

Najwyższego, podnieść w pierwszej kolejności trzeba okoliczności związane ze

stwierdzeniem wskazanej wyżej bezwzględnej przesłanki odwoławczej.

7

Rzecz mianowicie w tym, że wyrok łączny wydany przez Sąd Rejonowy w S.

w sprawie II K 678/10 nie był pierwszym wyrokiem łącznym w stosunku do P. S.

Uprzednio już, Sąd Rejonowy w C. w dniu 24 sierpnia 2006 r. wydał w sprawie VI K

151/06 w stosunku do P. S. wyrok łączny, w którym m.in. wymierzył skazanemu

karę łączną pozbawienia wolności, w następstwie wydania wyroków skazujących P.

S. w sprawach II K 3/04 Sądu Rejonowego w C. i II K 946/03 Sądu Rejonowego w

Z. (k. 213-214). W drugim z kolei wyroku łącznym – wyroku Sądu Rejonowego w G.

z dnia 10 października 2007 r. wydanym w sprawie II K 334/07 wymierzono

skazanemu karę łączną pozbawienia wolności obejmującą kary jednostkowe

wymierzone P. S. wyłącznie w dwóch sprawach - VII K 83/05 Sądu Rejonowego w

C. i II K 59/06 Sądu Rejonowego w G. (k. 254). Z kolei w wyroku łącznym z dnia 9

czerwca 2009 r. wydanym w sprawie IX K 65/09 Sąd Rejonowy w K., orzekając

m.in. także w przedmiocie kary łącznej mającej obejmować – obok pozostałych kar

jednostkowych – również kary jednostkowe pozbawienia wolności wymierzone P. S.

w sprawach II K 3/04 Sądu Rejonowego w C. i II K 946/03 Sądu Rejonowego w Z.,

umorzył w tym zakresie postępowanie w trybie art. 572 k.p.k. (k. 255-259).

W takich realiach procesowych, Sąd Rejonowy w S., skoro nie znalazł

podstaw do orzeczenia kary łącznej pozbawienia wolności mogącej obejmować

oprócz kar jednostkowych wymierzonych skazanemu w sprawach II K 3/04 Sądu

Rejonowego w C. i II K 946/03 Sądu Rejonowego w Z. także jakąkolwiek dalszą

karę jednostkową, to winien był, w oparciu o przepis art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.,

umorzyć w tym zakresie prowadzone postępowanie, a nie wymierzać „na nowo”

karę łączną pozbawienia wolności. Kwestia orzeczenia kary łącznej pozbawienia

wolności będącej następstwem skazań P. S. w sprawach II K 3/04 Sądu

Rejonowego w C. i II K 946/03 Sądu Rejonowego w Z. była bowiem prawomocnie

rozstrzygnięta (w wyrokach łącznych wydanych przez Sąd Rejonowy w C. w

sprawie VI K 151/06 i IX K 65/09 Sądu Rejonowego w K). W konsekwencji, Sąd

Rejonowy w S. nie miał podstaw do wymierzania P. S. nowej karej łącznej

pozbawienia wolności, obejmującej wyłącznie (niejako „na nowo”) kary jednostkowe

pozbawienia wolności wymierzone mu w wyżej wskazanych dwóch sprawach (II K

3/04 i II K 946/03).

Trzeba przy tym wskazać, że Sąd Najwyższy orzekający w niniejszym

składzie w pełni podziela poglądy prawne, które wyrażone zostały w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 29 października 2012 r. I KZP 15/12 (opublik. w OSNKW

8

2012/11/111 i LEX nr 1224814), jak również choćby w wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 30 listopada 2011 r. wydanym w sprawie II KK 149/11 (opublik. w OSNKW

2011/12/113 i LEX nr 1099359). Rzecz w tym, że przepis art. 575 § 1 k.p.k. stanowi,

iż jeśli po wydaniu wyroku łącznego zachodzi potrzeba wydania nowego wyroku

łącznego, z chwilą jego wydania poprzedni wyrok łączny traci moc. W kontekście

tego unormowania w orzecznictwie pojawiły się wątpliwości, czy z powyższego

można wyprowadzać wniosek, że w przypadku konieczności wydania nowego

wyroku łącznego traci moc „cały” uprzednio wydany wyrok łączny, czy tylko te

zawarte w nimi rozstrzygnięcia, które wymagają ponownego, wynikające z

materialnoprawnych przesłanek, orzeczenia. Doskonale sytuację tę obrazują realia

niniejszej sprawy. Przedmiotem rozpoznania w sprawach VI K 151/06 Sądu

Rejonowego w C., a następnie w sprawie IX K 65/09 Sądu Rejonowego w K. nie

były te wszystkie skazania, w przedmiocie których orzekał Sąd Rejonowy w S. w

sprawie II K 678/10. W takiej sytuacji należy odnieść się do tego, czy Sąd I

instancji konstatując, że wprawdzie zachodzą podstawy do nowego ukształtowania

kar łącznych, które w szczególności zostały orzeczone w sprawie IX K 65/09 Sądu

Rejonowego w K. (z uwagi na to, że nie wszystkie kary jednostkowe były

przedmiotem rozpoznania w tej ostatniej sprawie, a które stały się przedmiotem

rozpoznania w sprawie niniejszej), był uprawniony do orzeczenia – ponownie – kary

łącznej obejmującej skazania P.S. w sprawach II K 3/04 Sądu Rejonowego w C. i II

K 946/03 Sądu Rejonowego w Z., mimo że żadne ze znanych skazań nie dotyczyło

przestępstwa (przestępstw) pozostającego (pozostających) w zbiegu realnym z

przestępstwami, które były przedmiotem osądu w tych dwóch sprawach, a więc,

gdy materialnoprawne przesłanki orzeczenia kary łącznej (mającej obejmować kary

jednostkowe wymierzone w sprawach II K 3/04 i II K 946/03) były takie same, jakie

istniały w chwili wydawania uprzednich wyroków łącznych.

W przekonaniu Sądu Najwyższego orzekającego w niniejszym składzie, brak

było ku temu podstaw. Rozstrzygnięcia w przedmiocie kary łącznej (kar łącznych)

zawarte w uprzednio wydanym wyroku łącznym (wyrokach łącznych) – w tym

również będące orzeczeniem o umorzeniu postępowania z powodu braku podstaw

do orzeczenia kary łącznej – tylko wówczas tracą moc w trybie art. 575 § 1 k.p.k.,

gdy w nowym wyroku łącznym należy na nowo ukształtować karę łączną z uwagi

na zaistnienie ku temu przesłanek materialnoprawnych. Innymi słowy, o ile

przesłanki wynikające z art. 85 k.k. nie wymagają ponownego orzeczenia kary

9

łącznej w zakresie obejmującym kary jednostkowe już połączone węzłem kary

łącznej (orzeczonej w uprzednio wydanym wyroku łącznym), to brak jest podstaw

do „ponownego” orzekania takiej kary łącznej, nawet jeśli w odniesieniu do

pozostałych kar jednostkowych niezbędne jest wydanie „nowego” wyroku łącznego

(z uwagi na konieczność orzeczenia nowej kary łącznej lub też kar łącznych). O ile

bowiem istotnie w sprawie skazanego P. S. zachodziła konieczność wydania

nowego wyroku łącznego, gdyż został on – już po wydaniu uprzedniego wyroku

łącznego – osądzony za przestępstwa pozostające w zbiegach realnych z tymi, w

odniesieniu do których orzeczono już kary łączne, o tyle w sytuacji, gdy żadne z

tych przestępstw nie pozostawało w zbiegu realnym z przestępstwami będącymi

przedmiotem osądu w sprawach II K 3/04 Sądu Rejonowego w C. i II K 946/03

Sądu Rejonowego w Z. (a trzeba przy tym dodać, że ta konstatacja Sądu

Rejonowego w S. była prawidłowa), to nie było podstaw do „ponownego” orzekania

w tym zakresie kary łącznej pozbawienia wolności. Wynika to stąd, że podstawa

„wzruszenia” prawomocnego rozstrzygnięcia wynikająca z art. 575 k.p.k. wywołuje

taki skutek wyłącznie w odniesieniu do takiej kary łącznej (orzeczonej w wyroku

łącznym), która z przyczyn materialnoprawnych (określonych w art. 85 k.k.)

wymaga ukształtowania „na nowo”, nie zaś w odniesieniu do wszystkich

pozostałych, zawartych w uprzednio wydanym wyroku łącznym rozstrzygnięć.

Orzeczenie w przedmiocie kary łącznej pozbawienia wolności wymierzonej

skazanemu w wyroku łącznym wydanym przez Sąd Rejonowy w C. w sprawie VI K

151/06, jak i orzeczenie Sądu Rejonowego w K. w sprawie IX K 65/09 o umorzeniu

postępowania w przedmiocie (ponownego de facto) wymierzenia kary łącznej

mającej obejmować skazania P. S. w sprawach II K 3/04 Sądu Rejonowego w C. i II

K 946/03 Sądu Rejonowego w Z. ma przymiot prawomocności formalnej i

materialnej, tworząc tym samym stan „rzeczy osądzonej”. W takiej sytuacji,

ponowne wymierzenie skazanemu kary łącznej pozbawienia wolności (obejmującej

skazania w sprawach II K 3/04 Sądu Rejonowego w C. i II K 946/03 Sądu

Rejonowego w Z. ) naruszyło zakaz ne bis in idem. W takim stanie rzeczy, wobec

faktu, że zaskarżonym wyrokiem Sądu odwoławczego utrzymano w mocy dotknięte

wskazanym uchybieniem orzeczenie Sądu I instancji, należało uchylić oba te wyroki

i w trybie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. umorzyć postępowanie w zakresie określonym w

punkcie I wyroku Sądu Najwyższego.

Jak wyżej wskazano, w pełni zasadną jest kasacja obrońcy skazanego w

10

zakresie, w jakim podnosi, że zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w S.,

utrzymujący w mocy wyrok łączny Sądu Rejonowego w S. zapadł z rażącym

naruszeniem prawa materialnego (art. 85 k.k.) - a w konsekwencji z rażącym

naruszeniem przepisu prawa procesowego (art. 569 § 1 k.p.k.), jak również z

rażącym naruszeniem dalszych, wskazanych w kasacji, przepisów prawa

procesowego – art. 433 k.p.k. w zw. z art. 440 k.p.k.

Rażące naruszenie prawa materialnego, będąc wadą samej treści wydanych

w sprawie wyroków Sądu odwoławczego, jak i Sądu I instancji, z istoty rzeczy miało

istotny wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia. Podobnie, rażące uchybienia

wskazanym wyżej przepisom prawa procesowego o tyle miały istotny wpływ na

treść zaskarżonego wyroku, że doprowadziły do utrzymania w mocy wyroku Sądu

Rejonowego w S. wydanego z rażącym naruszeniem prawa materialnego.

Sąd Okręgowy w S. utrzymując w mocy wyrok Sądu I instancji w zakresie

rozstrzygnięć z punktów III, IV, VI i VII w rażący sposób naruszył prawo materialne

(art. 85 k.k.) - a w konsekwencji i rażąco naruszył przepis art. 569 § 1 k.p.k. - gdyż

wyrok Sądu Rejonowego w S. został wydany z oczywistym naruszeniem zasad

regulujących wydanie wyroku łącznego. Sąd Okręgowy nie dostrzegając tej

okoliczność dowiódł, że kontrola odwoławcza wyroku Sądu Rejonowego została

przeprowadzona z rażącym naruszeniem art. 433 k.p.k. w związku z art. 440 k.p.k.

Zważywszy, że wyrok Sądu I instancji został zaskarżony przez skazanego, pomimo

że sformułował on zarzuty dotyczące niewspółmierności orzeczonych kar łącznych,

Sąd odwoławczy zobowiązany był do przeprowadzenia kompleksowej kontroli tego

wyroku, także pod kątem jego rażącej niesprawiedliwości (art. 433 k.p.k. w związku

z art. 440 k.p.k.). Przez to, że zaniechał tego obowiązku, dopuścił się rażącego

naruszenia prawa w rozumieniu art. 523 k.p.k., co – jak wyżej podniesiono – miało

istotny wpływ na treść wydanego orzeczenia.

Dalsze rozważania wypada poprzedzić wskazaniem, że zasady wydawania

wyroku łącznego określa art. 569 § 1 k.p.k. Wyrok taki sąd wydaje z urzędu lub na

wniosek skazanego bądź prokuratora, wobec osoby skazanej prawomocnymi

wyrokami różnych sądów na kary tego samego rodzaju lub inne podlegające

łączeniu, jeśli zachodzą warunki określone w art. 85 k.k. Zgodnie z tym ostatnim

przepisem przesłanką orzeczenia kary łącznej, także orzekanej w wyroku łącznym,

jest sytuacja prawna sprowadzająca się do tego, że sprawca popełnia dwa lub

więcej przestępstw, zanim zapadł pierwszy wyrok, chociażby nieprawomocny, co do

11

któregokolwiek z tych przestępstw i wymierzono za nie kary tego samego rodzaju

albo inne podlegające łączeniu. Kara łączna jest więc orzekana w sytuacji tzw.

realnego zbiegu przestępstw, będącego formą właściwego zbiegu przestępstw.

Jego zaistnienie uzasadnia wymierzenie kary łącznej. „Granicę czasową” zbiegu

realnego przestępstw, za które wymierzana jest kara łączna, stanowi data wydania

pierwszego, chociażby nieprawomocnego wyroku.

Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 25 lutego 2005 r. I KZP 36/04 –

której nadano moc zasady prawnej (opublik. w OSNKW 2005/2/13) – w jasny

sposób wyraził zapatrywania prawne wyjaśniające zawarte w art. 85 k.k. pojęcie

„zanim zapadł pierwszy wyrok”, a mające zasadnicze znaczenie dla przesłanek

wydania wyroku łącznego. Wskazano w niej, iż określenie „zanim zapadł pierwszy

wyrok” (art. 85 k.k.) nie odnosi się do „pierwszego wyroku dającego możliwość

orzeczenia kary łącznej w układzie najkorzystniejszym dla skazanego” (która to

interpretacja skutkowała tzw. „konfiguracyjnym” kształtowaniem zakresu wyroku

łącznego), lecz odnosi się do „pierwszego chronologicznie wyroku, który zapadł

przed popełnieniem przez sprawcę kolejnego (kolejnych) przestępstwa

(przestępstw)”. Uwzględniając unormowania art. 85 k.k. należy zatem stwierdzić, że

sąd orzekający w przedmiocie wydania wyroku łącznego nie ma swobody w

konfigurowaniu takiego układu wyroków skazujących, aby efekt tego był np. jak

najkorzystniejszy dla skazanego, lecz dobór wyroków będących przesłanką

wymiaru kary łącznej uwarunkowany jest istnieniem cezury czasowej – datą

wydania chronologicznie pierwszego (chociażby nieprawomocnego) wyroku za

„którekolwiek z tych przestępstw” (art. 85 k.k.). Ta właśnie data stanowi cezurę

skutkującą stwierdzeniem, że przestępstwa popełnione przed tą datą (datą

pierwszego chronologicznie wyroku) „pozostają w zbiegu”, a w konsekwencji może

być orzeczona za nie kara łączna. Kara ta jest orzekana przecież za przestępstwa

pozostające w zbiegu realnym, ten zaś nie jest skutkiem określonych sytuacji

procesowych wiążących się np. z wielością toczących się w rożnym czasie

postępowań karnych, zamiast jednego procesu, lecz jest konsekwencją

przestępczych zachowań skazanego (przestępstw popełnionych przed wydaniem

„pierwszego chronologicznie wyroku”), niezależnie od tego w jakich „układach

procesowych” i sekwencji czasowej poszczególnych procesów była rozpoznawana

kwestia jego odpowiedzialności karnej. „Granicę czasową” zbiegu realnego

przestępstw, za które wymierzana jest kara łączna, stanowi więc data wydania

12

pierwszego, chociażby nieprawomocnego wyroku. Jeśli dane przestępstwo zostało

popełnione przed tą datą, to nie może być uznane za popełnione w innym „zbiegu

realnym” z przestępstwem popełnionym po dacie wydania tegoż wyroku.

Omawiana instytucja prawa karnego materialnego służy wymierzeniu kary łącznej

za przestępstwa pozostające w danym zbiegu realnym, co w modelowej postaci

występuje przy rozpoznawaniu kwestii odpowiedzialności karnej skazanego w

jednym procesie, przy założeniu, że przedmiotem rozpoznania nie są przestępstwa

pozostające w innym zbiegu realnym aniżeli wszystkie objęte danym

postępowaniem (por. też w omawianym przedmiocie wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 2 czerwca 2011r. III KK 370/11, opublik. w OSNKW 2011/8/76 oraz LEX nr

896142).

Przy tak rozumianej normie art. 85 k.k. stwierdzić należy, że Sąd

odwoławczy nie dostrzegł, iż Sąd I instancji błędnie przyjął, że w zbiegu realnym

pozostają przestępstwa będące przedmiotem osądu w sprawach wymienionych w

punkcie III wyroku Sądu Rejonowego w S., a sprawa wskazana w punkcie VI tego

wyroku nie pozostaje w żadnym zbiegu realnym.

W istocie bowiem przestępstwa, które były przedmiotem osądu w sprawach

wymienionych w punktach III i VI wyroku Sądu Rejonowego pozostają w dwóch

zbiegach realnych. Do pierwszego z nich należą przestępstwa osądzone w

sprawach: VI K 83/05 Sądu Rejonowego w C., II K 59/06 Sądu Rejonowego w G., II

K 92/07 Sądu Rejonowego w Z., II K 396/05 Sądu Rejonowego w L. i II K 1030/05

Sądu Rejonowego w Ż. – każde z przestępstw, które było przedmiotem

rozpoznania w tych sprawach zostało popełnione przed dniem 26 kwietnia

2005 r. (data wyroku wydanego w sprawie VI K 83/05 Sądu Rejonowego w C.),

tj. przed dniem pierwszego wyroku (w ukazanym wyżej rozumieniu art. 85

k.k.). Do drugiego realnego zbiegu przestępstw należą osądzone w sprawach: II

K 479/05 Sądu Rejonowego w T., VII K 255/06 Sądu Rejonowego w O., II K 312/07

Sądu Rejonowego w M., II K 920/05 Sądu Rejonowego w S., II K 303/07 Sądu

Rejonowego w G., II K 91/06 Sądu Rejonowego w W., III K 1037/08 Sądu

Rejonowego w P., IX K 178/08 Sądu Rejonowego w K. oraz II K 363/09 Sądu

Rejonowego w S. – każde z nich zostało popełnione przed dniem 25 maja 2006 r.

(data wyroku wydanego w sprawie II K 479/05 Sądu Rejonowego w T.), tj. przed

dniem „kolejnego” pierwszego wyroku (w ukazanym wyżej rozumieniu art. 85 k.k.).

W takich zaś okolicznościach, wydanie przez Sąd Rejonowy w S. S. wyroku

13

łącznego w zakresie rozstrzygnięć z punktów III, VI oraz będących ich

konsekwencją rozstrzygnięć z punktów IV i VII, jawi się jako rażące naruszenie

przepisu prawa materialnego – art. 85 k.k., określającego przesłanki orzeczenia

kary łącznej, których spełnienie z kolei warunkuje możność wydania wyroku

łącznego (art. 569 § 1 k.p.k.). Tej wadliwości wyroku Sądu I instancji nie dostrzegł

zaś Sąd odwoławczy, utrzymując go w tym zakresie w mocy.

Już stwierdzenie powyższych uchybień uzasadniało więc uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz utrzymanego nim w mocy wyroku łącznego - w zakresie

wskazanym w punkcie II wyroku Sądu Najwyższego - i przekazanie sprawy Sądowi

I instancji do ponownego rozpoznania.

Warto przy tym dodać, że rację ma skarżący, iż biorąc pod uwagę ustawowe

granice kar łącznych, które mogą być orzeczone w ponownym postępowaniu,

zważywszy na to, że apelacja została wywiedziona na korzyść skazanego, przy

uwzględnieniu przyjętej w sprawie zasady tzw. asperacji, uchylenie w trybie kasacji

zaskarżonego wyroku ma wyraz orzekania na korzyść skazanego, mimo że w

sprawie w ponownym postępowaniu winny być orzeczone dwie kary łączne

pozbawienia wolności, w miejsce jednej kary łącznej, i wykonywanej niezależnie od

niej kary jednostkowej.

W ponownym postępowaniu Sąd Rejonowy w S. wyda wyrok łączny w

sposób wolny od wad, z poszanowaniem poczynionych w niniejszym uzasadnieniu

uwag.

Na koniec należy wskazać, że jakkolwiek skarżący nie przedstawił

argumentacji podważającej zasadność utrzymania przez Sąd odwoławczy w mocy

wyroku Sądu I instancji w zakresie rozstrzygnięcia z punktu V (orzeczenia kary

łącznej pozbawienia wolności w następstwie skazań P. S. w sprawach II K 302/09

Sądu Rejonowego w O. i II K 370/09 Sądu Rejonowego w Ś.) i nie powołał tego

rozstrzygnięcia formułując wnioski kasacyjne, to jednak wyrok Sądu Okręgowego w

S. zaskarżył w całości – a więc również w zakresie utrzymania w mocy

rozstrzygnięcia wynikającego z punktu V wyroku Sądu I instancji. To ostatnie

rozstrzygnięcie jest jednak w pełni prawidłowe. Przestępstwa będące przedmiotem

osądu we wskazanych sprawach pozostają w „odrębnym” od pozostałych zbiegu

realnym. Nie ma więc żadnych podstaw twierdzenie, że rozstrzygniecie to zapadło

z naruszeniem prawa materialnego, które „przeniknęło” do orzeczenia Sądu

odwoławczego. We wskazanym zakresie Sąd ten nie naruszył też wymienionych w

14

kasacji przepisów prawa procesowego. Dlatego też w tej części orzeczono o

oddaleniu kasacji, jako niezasadnej.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w wyroku.

O kosztach obrony z urzędu związanych ze sporządzeniem i wniesieniem

kasacji orzeczono na podstawie § 14 ust. 3 pkt 1 w zw. z § 2 ust. 3 Rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).