II CSK 486/12

Sygn. akt II CSK 486/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

SSA Monika Koba

w sprawie z powództwa W. K.

przeciwko S. G.

o wykonanie zapisu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 7 marca 2013 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 12 kwietnia 2012 r.,

I. oddala skargę kasacyjną,

II. zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 2700

(dwa tysiące siedemset) zł tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

2

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 29 grudnia 2011 r. Sąd Okręgowy w P. oddalił powództwo

W. K. skierowane przeciwko S. G. o wykonanie zapisu. Sąd Okręgowy ustalił, że

powódka była właścicielką nieruchomości, którą zbyła i w zamian, oprócz gotówki,

pozyskała od nabywców mieszkanie stanowiące spółdzielcze własnościowe prawo

do lokalu o powierzchni 38,1 m2

składające się z dwóch pokoi, kuchni, łazienki i

ubikacji. Mieszkając w tym mieszkaniu powódka zaadaptowała nadto na cele

mieszkalne cześć korytarza. Lokal ten powódka sprzedała w roku 1993 i całą

uzyskaną z tego tytułu kwotę podarowała córce i zięciowi na zakup, do ich majątku

wspólnego, większego mieszkania, w którym następnie z nimi zamieszkała. Córka

powódki, S. G., zmarła 14 marca 2010 r. Pozostawiła testament własnoręczny

sporządzony 29 września 2003 r., z którego wynikało, że mieszkanie przeznaczyła

mężowi zobowiązując go do kupna jej matce mieszkania M-3, w nowym

budownictwie, z jasną kuchnią, o takim samym standardzie, jaki miało sprzedane

mieszkanie matki. Zgodnie z treścią prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu

nabycia spadku po S. G., spadek po niej nabył mąż S. G. Do kręgu spadkobierców

ustawowych po S. G. należy nadto jej syn, D. G. Powódka wezwała pozwanego do

wykonania zapisu; wezwanie pozostało bezskuteczne. Strony w toku postępowania

ustaliły, że wartość mieszkania pozostałego w spadku wynosi 320.000 zł, natomiast

takiego jak będące przedmiotem zapisu – 220.000 zł. Zarówno powódka jak i

pozwany utrzymują się z rent, przy czym pozwany uzyskuje jeszcze niewielki

dochód miesięczny z innego źródła.

Powódka domagała się zobowiązania pozwanego do wykonania zapisu

przez zobowiązanie go do nabycia na jej rzecz spółdzielczego własnościowego

prawa do lokalu lub lokalu stanowiącego odrębną nieruchomość, spełniającego

warunki określone w testamencie, to jest mieszkania dwupokojowego typu M-3,

o powierzchni 38 m2

, z jasną kuchnią, w nowym budownictwie, ewentualnie

zobowiązania pozwanego do zapłaty na jej rzecz sumy pieniężnej stanowiącej

równowartość takiego mieszkania. Żądanie ewentualne zapłaty zostało przez

powódkę sprecyzowane jako żądanie zapłaty 220.000 zł. Rozstrzygając o żądaniu,

Sąd Okręgowy ustalił, że jedynym składnikiem majątkowym, jaki pozostał w spadku

3

po S. G. jest udział w wysokości ½ w prawie do lokalu mieszkalnego, a zatem

wartość spadku po niej wynosi 160.000 zł. Tymczasem zgłoszone roszczenie,

o wykonanie zapisu, dotyczy prawa o wartości 220.000 zł. Biorąc pod uwagę, że

spadkodawczyni pozostawiła jako spadkobierców ustawowych męża i syna, każdy

z nich dziedziczyłby wartość odpowiadającą kwocie 80.000 zł. Syn spadkodawczyni

jest uprawniony do zachowku w wysokości 40.000 zł (art. 991 k.c.). Stąd też

wartość spadku po odjęciu długów spadkowych wynosi 120.000 zł (160.000 –

40.000). Zgodnie z art. 1033 k.c., odpowiedzialność spadkobierców z tytułu

zapisów i poleceń ogranicza się zawsze do wartości stanu czynnego spadku, przy

czym zgodnie z treścią art. 998 § 1 k.c., pozwany jest odpowiedzialny za zapis

i polecenie tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej wartość udziału

spadkowego, który stanowi podstawę do obliczenia należnego mu zachowku czyli

do kwoty 80.000 zł. Cena zakupu mieszkania przekracza tę kwotę o 140.000 zł.

Powódka nie zaproponowała pozwanemu, że zwróci mu wynikającą z zestawienia

tych kwot różnicę, czyli kwotę 140.000 zł, a zważywszy na jej wiek i sytuację

finansową, dopłaty takiej nie byłaby w stanie uczynić. Sąd Okręgowy w swoich

rozważaniach o dopłacie odwołał się do uchwały Sądu Najwyższego z dnia

31 stycznia 2001 r. III CZP 50/00, z której wynika, że jeżeli wykonanie zapisu,

którego przedmiotu nie da się podzielić, przekracza granice odpowiedzialności

spadkobiercy określone w art. 998 § 1 k.c., zapisobierca może żądać wykonania

zapisu, uiszczając odpowiednią sumę pieniężną; roszczenie zapisobiercy musi

zostać ograniczone do granic odpowiedzialności spadkobiercy. Sąd Okręgowy

podzielił pogląd wyrażony w uzasadnieniu tej uchwały, że jeżeli przedmiotem

zapisu jest niepodzielne prawo, oznaczone co do tożsamości, wówczas nie ma

podstaw, aby zamiast wykonania zapisu w naturze żądać zapłaty ekwiwalentu

wyliczonego z uwzględnieniem art. 998 § 1 k.c. Dlatego, jeżeli zmniejszeniu

podlega zapis, którego przedmiot jest niepodzielny, zapisobierca zachowuje prawo

żądania całkowitego wykonania zapisu uiszczając zobowiązanemu do wykonania

zapisu odpowiednią sumę pieniężną. Powódka nie zadeklarowała dokonania

dopłaty, a jej sytuacja majątkowa dopłatę tę wyklucza. Oznacza to, że świadczenie

pozwanego stało się niemożliwie, tym samym, wygasło z przyczyn, za które

4

pozwany jako dłużnik odpowiedzialności nie ponosi (art. 475 k.c.). Stan taki

prowadził do oddalenia powództwa.

Na skutek apelacji powódki zaskarżającej wyrok w części oddalającej

żądanie ewentualne i domagającej się zmiany w tej części wyroku przez

zasądzenie od pozwanego na jej rzecz, po sprecyzowaniu, kwoty 80.000 zł, Sąd

Apelacyjny wyrokiem z dnia 12 kwietnia 2012 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten

sposób, że zasądził od pozwanego na rzecz powódki 80.000 zł z ustawowymi

odsetkami od 9 września 2011 r. i orzekł o kosztach postępowania. W

uzasadnieniu Sąd Apelacyjny wskazał, że przedmiotem zapisu było zobowiązanie

do nabycia mieszkania spełniającego określone warunki, a nie konkretne

mieszkanie. Spadkobierca nie może uchylić się od obowiązku wykonania zapisu

powołując się na to, że wartość niedającego się podzielić przedmiotu zapisu

przekracza granice jego odpowiedzialności, a zapisobierca nie ofiaruje stosownej

dopłaty Zaakceptowanie takiego stanowiska prowadziłoby do uwolnienia

spadkobiercy od wykonania obarczającego go obowiązku. Nie znajdując w art. 998

§ 1 k.c. odpowiedzi w jaki sposób zabezpieczyć interesy zapisobiercy, Sąd odwołał

się do wykładni testamentu stwierdzając, że wolą spadkodawczyni było

zabezpieczenie powódki; zamiar ten można zrealizować orzekając o obowiązku

zapłaty sumy pieniężnej odpowiadającej wartości zobowiązania będącego

przedmiotem zapisu, z ograniczeniem tej sumy do wartości czynnej spadku

ustalonej z uwzględnieniem art. 1033 k.c. oraz art. 998 § 1 k.c., co

w okolicznościach sprawy oznacza kwotę 80.000 zł.

W skardze kasacyjnej od tego wyroku, opartej na podstawie z art. 3983

§1

pkt 1 k.p.c., pozwany zarzucił naruszenie art. 998 § 1, art. 968 § 1, art. 982 k.c., art.

948 § 1 i art. 1006 k.c. We wnioskach skarżący domagał się uchylenia

zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona.

Zgodnie z art. 968 § 1 k.c. zapisem jest ustanowione w testamencie

obciążenie spadkobiercy obowiązkiem spełnienia na rzecz konkretnego

zapisobiercy określonego świadczenia majątkowego. W wyniku zapisu powstaje

5

między spadkobiercą a zapisobiercą stosunek zobowiązaniowy, obciążający

spadkobiercę. Przedmiotem zapisu może być każde świadczenie o charakterze

majątkowym polegające zarówno na działaniu jak i na zaniechaniu (znoszeniu).

Przedmiotem zapisu może być przeto każde prawo majątkowe, w tym również

takie, które spadkobierca, dla wykonania zapisu musi dopiero nabyć.

W rozpoznawanej sprawie przedmiotem zapisu uczynionego na rzecz

powódki było prawo do lokalu. Zgodnie bowiem z treścią tego rozrządzenia

pozwany miał obowiązek przenieść na powódkę spółdzielcze prawo do lokalu lub

własność lokalu o standardzie podobnym do lokalu, który powódka sprzedała na

potrzeby córki i zięcia. Lokalu takiego w spadku nie było, co też oznaczało, że dla

wykonania zapisu pozwany miał obowiązek lokal taki nabyć, a po nabyciu

przenieść prawa do niego na powódkę. Wartość takiego prawa, jak wynikało

z niekwestionowanych ustaleń sądów, wynosiła 220.000 zł, podczas gdy pozwany,

sam będąc uprawniony do zachowku, ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe

do wysokości nadwyżki przekraczającej wartość udziału spadkowego, który stanowi

podstawę do obliczania należnego mu zachowku. To uprawnienie pozwanego,

wynikające z art. 998 § 1 k.c. pociąga za sobą ograniczenie jego odpowiedzialności

za zapis; celem tego ograniczenia jest ochrona jego własnego zachowku.

W okolicznościach sprawy odpowiedzialność pozwanego za zapis ograniczona

była do kwoty 80.000 zł, stąd też różnica wynosiła 140.000 zł, w odniesieniu do

której Sąd pierwszej instancji, w ślad za stanowiskiem Sądu Najwyższego

przedstawionym w uzasadnieniu uchwały z dnia 31 stycznia 2001 r. III CZP 50/00,

(OSNC 2001 r., nr 7-8, poz.99), wyraził pogląd o konieczności dokonania przez

powódkę na rzecz pozwanego dopłaty w tej kwocie. Zauważyć jednak należy, że

stanowisko wyrażone w uchwale dotyczyło sytuacji gdy zapis nakładał na

spadkobiercę obowiązek przeniesienia na zapisobiercę prawa należącego do

spadku. Taka sytuacja w sprawie niniejszej nie zachodziła. Prawo, które

spadkodawczyni przeznaczyła matce, nie należało do spadku, ani nawet nie

pozostawało w majątku własnym pozwanego. Dla wykonania zapisu pozwany

musiałby prawo to dopiero nabyć. Należy przeto stwierdzić, że obowiązek powódki

zapłaty pozwanemu odpowiedniej sumy pieniężnej, zgodnie ze stanowiskiem Sądu

Najwyższego wyrażonym w powołanej uchwale, powstałby dopiero z chwilą

6

zobowiązania pozwanego do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na

powódkę prawa, które – po nabyciu – znalazłoby się w majątku pozwanego, co jak

wskazano, nie może nastąpić, właśnie z uwagi na brak przedmiotu zapisu w jego

majątku.

Powstała sytuacja nie uzasadnia jednak wniosku o bezskuteczności zapisu,

nie zaszły bowiem przesłanki z art. 976 k.c. Zapis jako zobowiązanie podlega

ogólnym przepisom kodeksu cywilnego o wykonaniu zobowiązań. Jeżeli przeto

dłużnik nie wykonuje zobowiązania, a z okoliczności sprawy wynika, że stan

niewykonania zobowiązania jest trwały, wierzycielowi przysługuje roszczenie

o naprawienie szkody wynikłej z niewykonania tego zobowiązania (art. 471 k.c.).

Okoliczności sprawy jednoznacznie wskazują, że pozwany nie nabędzie prawa do

lokalu celem przeniesienia go na powódkę, skoro kategorycznie sprzeciwia się

wykonaniu zapisu. Wynikające z art. 471 k.c. domniemanie niewykonania

zobowiązania z przyczyn leżących po stronie pozwanego nie zostało przez

skarżącego w toku procesu obalone, ponadto brak środków finansowych nie może

być poczytany jako okoliczność, za którą dłużnik nie ponosi odpowiedzialności.

Niewykonanie zobowiązania z tytułu zapisu uzasadnia odpowiedzialność

odszkodowawczą pozwanego, a zatem i zasądzenie odszkodowania. Wysokość

odszkodowania należnego powódce nie mogłaby jednak przekraczać kwoty

ustalonej z uwzględnieniem ograniczenia odpowiedzialności pozwanego określonej

w art. 998 § 1 k.c. (w związku z art. 361 § 2 k.c.). Jak wynikało z ustaleń sądów,

była to kwota 80.000 zł – i taka kwota została zasądzona zaskarżonym wyrokiem.

W świetle powyższych uwag, stwierdzić należy, że zaskarżony wyrok, mimo

częściowo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu. Z przedstawionych przeto

przyczyn na podstawie art. 39814

k.p.c. orzeczono jak w sentencji.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

i 3 k.p.c. w związku z § 6 ust. 6 w związku z § 13 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów niepłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).

db