III CSK 192/12

.

Sygn. akt III CSK 192/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa małoletniego H. P. reprezentowanego przez przedstawicieli

ustawowych J. P. i R. P.

przeciwko Samodzielnemu Publicznemu Zespołowi Zakładów Opieki Zdrowotnej

w S. i Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń S.A. w W. Oddziałowi

Regionalnemu w K.

o zapłatę i ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 marca 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 listopada 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację

powoda w zakresie dotyczącym żądania odsetek ustawowych od

kwoty 500.000 (pięćset tysięcy) zł za okres od dnia 2 sierpnia

2007 r. do dnia 13 czerwca 2011 r. od pozwanego

2

Samodzielnego Publicznego Zespołu Zakładów Opieki

Zdrowotnej w S. oraz za okres od dnia 11 października 2009 r. do

dnia 13 czerwca 2011 r. od pozwanego Powszechnego Zakładu

Ubezpieczeń S.A. w W. Oddział Regionalny w K. oraz w części

rozstrzygającej o kosztach postępowania apelacyjnego i w tym

zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

3

Uzasadnienie

Małoletni powód H. P. z powodu szkody w postaci dziecięcego porażenia

mózgowego, skutkującego trwałą i całkowitą niepełnosprawnością, zarówno

ruchową, jak i umysłową, dochodził od pozwanego Samodzielnego Publicznego

Zespołu Zakładów Opieki w S. oraz od jego ubezpieczyciela - w zakresie

odpowiedzialności cywilnej - Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń S.A. w W.

Oddziału Regionalnego w K. odszkodowania za szkodę majątkową w wysokości

10.000 zł oraz zadośćuczynienia w wysokości 590.000 zł, w obydwu przypadkach z

odsetkami od dnia wniesienia pozwu, oraz renty miesięcznej z tytułu zwiększonych

potrzeb w wysokości 1.500 zł oraz ustalenia odpowiedzialności pozwanego na

przyszłość. W toku procesu powód rozszerzał wysokość roszczenia o

zadośćuczynienie do kwoty 690.000 zł, a następnie do kwoty 1.000.000 zł.

Wyrokiem z dnia 13 czerwca 2011 r., Sąd Okręgowy w K. zasądził od

pozwanych na rzecz powoda in solidum odszkodowanie w wysokości 7.191 zł oraz

zadośćuczynienie za doznaną krzywdę w wysokości 500.000 zł, w obydwu

przypadkach z odsetkami ustawowymi od dnia wydania wyroku, a ponadto rentę

w wysokości 1.100 zł płatną miesięcznie oraz kwotę 52.800 zł tytułem

skapitalizowanego świadczenia rentowego. Ustalono także odpowiedzialność

pozwanego na przyszłość.

Od tego wyroku apelację wnieśli powód oraz pozwany Powszechny Zakład

Ubezpieczeń S.A. Powód w apelacji zarzucił zasądzenie zbyt niskiego

zadośćuczynienia. Zakwestionował ponadto termin (od wydania wyroku), od

którego powinny być naliczane odsetki od zasądzonego zadośćuczynienia.

Zdaniem powoda, odsetki powinny być naliczane od dnia doręczenia pozwu,

ewentualnie od dnia doręczania pozwanym pism procesowych rozszerzających

żądanie pozwu. Pozwany kwestionował zarówno przyjęcie podstaw do

odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanego Samodzielnego Publicznego

Zespołu Zakładów Opieki Zdrowotnej w S., jak również wysokość zasądzonego

zadośćuczynienia.

4

Sąd Apelacyjny, wyrokiem z dnia 10 listopada 2011 r., oddalił obydwie

apelacje jako bezzasadne. Żądanie przez powoda zadośćuczynienia ponad kwotę

zasądzoną przez Sąd pierwszej instancji nie było usprawiedliwione okolicznościami

sprawy. Podobnie Sąd Apelacyjny ocenił żądanie naliczania odsetek od

uwzględnionej kwoty zadośćuczynienia od dnia doręczenia pozwu. Zasądzenie

odsetek od dnia wydania wyroku jest uzasadnione faktem, że rozmiar doznanej

krzywdy został ujawniony dopiero na podstawie faktów wynikających z dowodów,

które były sukcesywnie przeprowadzane w toku procesu.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniósł powód, który

zaskarżył go w części oddalającej apelację powoda w zakresie żądania odsetek od

kwoty 500.000 zł, zarzucając mu naruszenie: art. 445 § 1, art. 481 § 1 w zw. z art.

455 k.c. oraz art. 445 § 1 i art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 22

maja 2003 r. – o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu

Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych (Dz. U. Nr 124,

poz. 1152, ze zm.). Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie

przez Sąd Najwyższy co do istoty sprawy w zakresie, przez zasądzenie odsetek

ustawowych od kwoty zadośćuczynienia w wysokości 500.000 zł - od dnia 2

sierpnia 2007 r. do dnia 13 czerwca 2011 r. od pozwanego Samodzielnego

Publicznego Zespołu Zakładów Opieki Zdrowotnej w S. oraz od dnia 11

października 2009 r. do dnia 13 czerwca 2011 r. od pozwanego Powszechnego

Zakładu Ubezpieczeń S.A. w W., Oddział Regionalny w K., ewentualnie o uchylenie

wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym zakresie i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Roszczenie o zapłatę szeroko pojmowanego odszkodowania, w tym

o zapłatę pieniężnego zadośćuczynienia, jest roszczeniem bezterminowym.

Zgodnie z art. 455 k.c., jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony ani

nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione

niezwłocznie po wezwaniu dłużnika. Wymagalność tego rodzaju roszczenia

w zasadzie następuje bezpośrednio po wezwaniu dłużnika przez wierzyciela do

jego zapłaty, a więc w dniu następnym do otrzymaniu wezwania do zapłaty,

5

ewentualnie – jak przyjmuje się w orzecznictwie - z doliczeniem pewnego okresu

(kliku bądź kilkunastu dni) niezbędnego do przeanalizowania przez dłużnika

zasadności żądania. Należałoby zatem przyjąć, że ustawowe odsetki za opóźnienie

w zapłacie zadośćuczynienia należą się od dnia następującego po dniu, w którym

zapłata powinna nastąpić niezwłocznie po wezwaniu wierzyciela, o którym stanowi

art. 455 k.c. Taki kierunek wykładni był reprezentowany w orzecznictwie Sądu

Najwyższego (por. wyroki: z dnia 18 września 1970 r., II PR 257/70, OSNC 1971,

nr 6, poz. 103; z dnia 12 lipca 2002 r., V CKN 1114/00, nie publ.; z dnia 18 lutego

2010 r., II CSK 434/09, nie publ.).

Według odmiennego zapatrywania, także występującego w judykaturze

Sądu Najwyższego, zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę, mimo treści

art. 455 k.c. w związku z art. 481 § 1 k.c., wymagalne jest, przy uwzględnieniu art.

316 k.p.c., dopiero z dniem wyrokowania. Zobowiązany pozostaje w opóźnieniu

w zapłacie zasądzonego zadośćuczynienia dopiero od tego dnia; od niego należą

się odsetki za opóźnienie (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 8 grudnia 1997 r.,

I CKN 361/97, nie publ.; z dnia 20 marca 1998 r., II CKN 650/97, nie publ.; z dnia

4 września 1998 r., II CKN 875/97, nie publ.; z dnia 9 września 1999 r., II CKN

477/98, nie publ.).

Należy jednak podzielić trzecie, kompromisowe, stanowisko, według którego

żadna z przedstawionych koncepcji nie może mieć waloru wyłącznie trafnej (por.

wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 18 lutego 2011 r., I CSK 243/10, nie publ., z dnia

30 stycznia 2004 r., I CK 131/03, nie publ.; z dnia 4 listopada 2008 r., II PK 100/08,

OSNP 2010, nr 10, poz. 108). Odsetki należą się co do zasady, zgodnie z art. 481

k.c., za samo opóźnienie w spełnieniu świadczenia, choćby więc wierzyciel nie

poniósł żadnej szkody i choćby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które

dłużnik nie ponosi odpowiedzialności. Stanowią one bowiem rekompensatę

uszczerbku majątkowego doznanego przez wierzyciela wskutek pozbawienia go

możliwości czerpania korzyści z należnego mu świadczenia pieniężnego. Jeżeli

zobowiązany nie płaci pieniężnego zadośćuczynienia w terminie wynikającym

z przepisu szczególnego lub w terminie ustalonym zgodnie z art. 455 k.c.,

uprawniony nie ma możliwości czerpania korzyści z zadośćuczynienia, jakie mu się

należy już w tym terminie. W konsekwencji odsetki za opóźnienie w zapłacie

6

zadośćuczynienia należnego uprawnionemu w tym terminie powinny się należeć od

tego właśnie terminu. Przyjętemu stanowisku nie sprzeciwia się to, że zasądzenie

pieniężnego zadośćuczynienia i określenie jego wysokości w pewnym zakresie

pozostaje w kompetencji sądu. Możliwość przyznania przez sąd odpowiedniej sumy

tytułem zadośćuczynienia za krzywdę (art. 445 § 1 i art. 448 k.c.) nie zakłada

bowiem dowolności ocen sądu, a jest jedynie konsekwencją niewymiernego w pełni

charakteru okoliczności decydujących o doznaniu krzywdy i jej rozmiarze. Mimo

więc pewnej swobody sądu przy orzekaniu o zadośćuczynieniu, wyrok zasądzający

zadośćuczynienie nie ma charakteru konstytutywnego, lecz deklaratywny

(por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 30 stycznia 2004 r., I CK 131/03, OSNC

2005, nr 2, poz. 40; z dnia 17 listopada 2006 r., V CSK 266/06, nie publ.; z dnia

26 listopada 2009 r., III CSK 62/09, nie publ.).

Poglądu tego nie podważa także to, że do zadośćuczynienia ma

zastosowanie art. 363 § 2 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 maja

1990 r., II CR 225/90, nie publ.), według którego jeżeli naprawienie szkody ma

nastąpić w pieniądzu, wysokość odszkodowania powinna być ustalona według cen

z daty ustalenia odszkodowania, chyba że szczególne okoliczności wymagają

przyjęcia za podstawę cen istniejących w innej chwili. W związku z tym zwraca się

uwagę, że jedną z funkcji odsetek ustawowych, analogiczną do funkcji wynikającej

z art. 363 § 2 k.c., jest funkcja waloryzacyjna świadczenia pieniężnego w związku

ze spadkiem siły nabywczej pieniądza. Jednakże w orzecznictwie zwrócono uwagę

na to, że obecnie w związku z normalizacją stosunków ekonomicznych i stabilizacją

cen - w odniesieniu do okresu transformacji ustrojowej - odsetki ustawowe,

w odróżnieniu od wcześniejszego okresu, w mniejszym stopniu pełnią funkcję

waloryzacyjną świadczenia pieniężnego. Odsetki ustawowe mają przede wszystkim

zapewnić swego rodzaju zryczałtowane wynagrodzenie dla wierzyciela za

korzystanie ze środków pieniężnych jemu należnych przez dłużnika. Ponadto mają

na celu motywować dłużnika do jak najszybszego spełnienia świadczenia.

Natomiast zasada wyrażona w art. 363 § 2 k.c., nawiązującym do art. 316

§ 1 k.p.c., oznacza, że rozmiar szkody, zarówno majątkowej, jak i niemajątkowej,

ustala się, uwzględniając czas wyrokowania. Ma ona na celu możliwie pełną

7

kompensatę szkody ze względu na jej dynamiczny charakter. Nie może więc

usprawiedliwiać ograniczenia praw poszkodowanego (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 10 lutego 2000 r., II CKN 725/98, nie publ.; z dnia 16 kwietnia

2009 r., I CSK 524/08, OSNC-ZD 2009, nr D, poz. 106). Rozmiar krzywdy oraz

szkody majątkowej, może się zmieniać w czasie. Różna może być zatem w miarę

upływu czasu wysokość należnego zadośćuczynienia. W związku z tym początek

opóźnienia w jego zapłacie może łączyć się z różnymi terminami. Jeżeli więc

powód żąda od pozwanego zapłaty określonej kwoty tytułem zadośćuczynienia z

odsetkami ustawowymi za opóźnienie od określonego dnia, poprzedzającego dzień

wyrokowania, odsetki te powinny być zasądzone zgodnie z żądaniem pozwu, o ile

tylko w toku postępowania zostanie wykazane, że dochodzona suma rzeczywiście

się powodowi należała tytułem zadośćuczynienia od wskazanego przez niego dnia

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2011 r., I PK 145/10, nie publ.).

Jeżeli natomiast sąd ustali, że zadośćuczynienie w rozmiarze odpowiadającym

sumie dochodzonej przez powoda należy się dopiero od dnia wyrokowania, odsetki

od zasądzonego w takim przypadku zadośćuczynienia mogą się należeć dopiero

od dnia wyrokowania. Sytuacja może być także bardziej złożona. W szczególności,

w dochodzonej przez powoda sumie jej część może odpowiadać zadośćuczynieniu

należnemu w terminie lub terminach poprzedzających dzień wyrokowania, a część

zadośćuczynieniu należnemu dopiero od dnia wyrokowania. W takim przypadku,

odsetki za opóźnienie w zapłacie co do jednej części należnego zadośćuczynienia

powinny być zasądzone od terminu lub terminów poprzedzających dzień

wyrokowania, a co do innej części, od dnia wyrokowania (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 9 września 1999 r., II CKN 477/98, nie publ.). W świetle

przedstawionego stanowiska terminem, od którego należą się odsetki za

opóźnienie w zapłacie zadośćuczynienia za krzywdę, może być więc, w zależności

od okoliczności sprawy, zarówno dzień poprzedzający wyrokowanie

o zadośćuczynieniu, jak i dzień tego wyrokowania.

Odsetki należą się za sam fakt opóźnienia się dłużnika w spełnieniu

świadczenia pieniężnego (art. 481 § 1 k.c.). Konstrukcja prawa do żądania odsetek

przez wierzyciela od dłużnika za czas opóźnienia jest dostosowana do świadczeń

typowo pieniężnych i zakłada, że dłużnik wiedział nie tylko o obowiązku

8

świadczenia na rzecz wierzyciela, ale także znał wysokość świadczenia, które ma

spełnić (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2010 r, III CSK 308/09,

nie publ.). Specyfika świadczenia zadośćuczynienia pieniężnego jest jednak tego

rodzaju, że jego wysokość nie jest ściśle określona przez przepisy prawa, ma

charakter ocenny. Z tej przyczyny, dłużnik, który zna wyłącznie wysokość żądania

uprawnionego, nie ma pewności, czy żądana kwota zadośćuczynienia jest słuszna

nie tylko do co zasady, ale również co do wysokości. Specyfika tego świadczenia

powinna mieć również wpływ na określenie daty, od której powstał stan opóźnienia

w spełnieniu tego świadczenia. Z tej perspektywy istotne jest nie tylko to, czy

dłużnik znał wysokość żądania uprawnionego, ale także to, czy znał lub powinien

znać okoliczności decydujące o rozmiarze należnego od niego zadośćuczynienia.

Uwzględniając powyższe o terminie, od którego należy naliczać odsetki decyduje

także kryterium oczywistości żądania zadośćuczynienia. Jeżeli bowiem w danym

przypadku występowanie krzywdy oraz jej rozmiar są ewidentne i nie budzą

większych wątpliwości, trzeba przyjąć, że odsetki powinny być naliczane od dnia

wezwania do zapłaty od kwoty, która była wówczas usprawiedliwiona. Nie można

bowiem usprawiedliwiać opóźnienia w zapłacie pieniężnego zadośćuczynienia

przez podmiot do tego zobowiązany w sytuacji, gdy wysokość pieniężnego

zadośćuczynienia – ze względu na występujące typowe okoliczności - nie budzi

większych wątpliwości w świetle ukształtowanej praktyki orzeczniczej w podobnych

sprawach. Z kolei w sytuacjach, w których istnienie krzywdy oraz jej zakres są

niejasne i konieczne jest często żmudne przeprowadzanie ustaleń w tych

kwestiach w toku postępowania sądowego, adekwatnym terminem, od którego

mogą być naliczane odsetki za zadośćuczynienie za taką krzywdę jest termin

wyrokowania. Odnosząc to do okoliczności sprawy, Sąd Apelacyjny zaniechał

oceny, czy ze względu na charakter doznanego przez powoda rozstroju zdrowia,

a w jego następstwie krzywdy, w chwili wezwania pozwanych do zapłaty

pieniężnego zadośćuczynienia było ono zasadne w ostatecznie uwzględnionej

przez sądy wysokości, a ponadto, czy pozwani na podstawie znanym im wówczas

okoliczności, w szczególności wskazanych w wezwaniu do zapłaty (pozwie) bądź

posiadanej dokumentacji, powinni byli je spełnić w takim rozmiarze. Wprawdzie

Sąd Apelacyjny ocenił, że rozmiar krzywdy powoda został ujawniony dopiero na

9

podstawie dowodów przeprowadzonych w sprawie – co w jego ocenie uzasadniało

zasądzenie odsetek ustawowych od kwoty pieniężnego zadośćuczynienia dopiero

od dnia wyrokowania - jednakże stanowiska tego bliżej nie wyjaśnił w konfrontacji

z charakterem krzywdy doznanej przez powoda na skutek doprowadzenia go do

kalectwa w postaci porażenia mózgowo-dziecięcego oraz twierdzeniami

dotyczącymi rozmiaru i charakteru krzywdy doznanej przez powoda zawartymi

w uzasadnieniu pozwu, stanowiącym zarazem wezwaniem pozwanych do zapłaty

pieniężnego zadośćuczynienia.

Uwzględniając powyższe zarzut naruszenia art. 445 k.c., art. 481 § 1 w zw.

z art. 455 k.c. oraz art. 445 § 1 i art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 14 ust. 1 ustawy z dnia

22 maja 2003 r. – o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym

Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych

(Dz. U. Nr 124, poz. 1152, ze zm.) był uzasadniony. Z tych względów na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 39821

k.p.c. orzeczono, jak

w sentencji.