III CZP 1/13

Sygn. akt III CZP 1/13

UCHWAŁA

Dnia 8 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie ze skargi wierzyciela Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej

w G.

na postanowienie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w S. P. M. z dnia

9 maja 2012 r. w sprawie

[…] w przedmiocie oddalenia wniosku wierzyciela o egzekucję kosztów zastępstwa

poniesionych przez wierzyciela w poprzednim postępowaniu egzekucyjnym

przy uczestnictwie dłużnika S.W.

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 8 marca 2013 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w S.

postanowieniem z dnia 15 listopada 2012 r.,

"1. Czy umorzenie postępowania egzekucyjnego na wniosek

wierzyciela (art. 825 pkt 1 k.p.c.), skutkuje stosownie do przepisu art.

826 k.p.c. uchyleniem postanowienia komornika o przyznaniu od

dłużnika na rzecz wierzyciela kosztów zastępstwa prawnego

w egzekucji, wydanego w toku sprawy?

2. Czy postanowienie komornika ustalające na rzecz

wierzyciela koszty zastępstwa prawnego i obciążające nimi

dłużnika wydane w toku postępowania, następnie umorzonego na

wniosek wierzyciela, w odniesieniu do którego komornik sądowy

stwierdził prawomocność (art. 365 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2

k.p.c.), wiąże innego komornika oraz w przypadku pozytywnej

odpowiedzi, czy stanowi podstawę do wszczęcia odrębnego

postępowania egzekucyjnego, czy też winno być egzekwowane

wyłącznie w postępowaniu egzekucyjnym zainicjowanym ponownie

na podstawie tego samego tytułu, który stanowił podstawę pierwotnie

wszczętej egzekucji?"

podjął uchwałę:

2

1. Umorzenie postępowania egzekucyjnego na wniosek

wierzyciela powoduje uchylenie wydanego w jego toku

postanowienia o przyznaniu wierzycielowi od dłużnika kosztów

zastępstwa prawnego (art. 826 k.p.c.).

2. Komornik nie jest uprawniony do badania zasadności

złożonego przez wierzyciela tytułu, o którym mowa w art. 7701

k.p.c.

3. Odmawia udzielenia odpowiedzi w pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

3

Zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Okręgowy w S. dotyczy

prawidłowości stosowanej przez komorników praktyki wydawania bezpośrednio po

wszczęciu postępowania egzekucyjnego postanowień o przyznaniu wierzycielowi

kosztów zastępstwa w tym postępowaniu i mocy wiążącej takiego prawomocnego

postanowienia, w wypadku kiedy postępowanie egzekucyjne zostanie umorzone na

wniosek wierzyciela. Sąd Okręgowy powziął wątpliwość, czy stanowi ono tytuł

wykonawczy uprawniający do wszczęcia odrębnego postępowania egzekucyjnego,

czy też ulega uchyleniu stosownie do art. 826 k.p.c. Pierwsza ewentualność

umożliwia, jego zdaniem, mnożenie postępowań mających na celu egzekucję tego

samego długu, prowadzące do multiplikowania kosztów zastępstwa, kiedy

wierzyciel korzysta z profesjonalnego zastępstwa.

W rozpoznawanej sprawie wierzyciel złożył wniosek o przeprowadzenie

egzekucji. Komornik jednocześnie z postanowieniem o wszczęciu egzekucji wydał

postanowienie z 5 grudnia 2011 r. o przyznaniu wierzycielowi od dłużnika kosztów

zastępstwa prawnego w kwocie 90 zł. Zorientowawszy się, że nastąpił zbieg

egzekucji sądowych wierzyciel wniósł o umorzenie postępowania. W postanowieniu

o umorzeniu postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 825 § 1 k.p.c.

komornik zamieścił także wydane na podstawie art. 770 k.p.c. postanowienie

o ustaleniu kosztów egzekucji w postaci wydatków pokrytych przez wierzyciela

a obciążających dłużnika, nie orzekł w nim już natomiast o kosztach zastępstwa

prawnego. Wierzyciel wystosował następnie nowy wniosek egzekucyjny do

komornika prowadzącego wcześniej wszczętą egzekucję skierowaną do

wynagrodzenia dłużnika. We wniosku zawarł żądanie przyznania kolejnych kosztów

zastępstwa radcowskiego. Po otrzymaniu postanowienia o przyznaniu tych

kosztów, rozszerzył wniosek egzekucyjny o koszty poprzedniego postępowania

egzekucyjnego, przedkładając komornikowi postanowienie o przyznaniu kosztów

zastępstwa z 5 grudnia 2011 r. i postanowienie o umorzeniu postępowania

egzekucyjnego i obciążeniu dłużnika kosztami postępowania w poprzedniej

sprawie, zaopatrzone w stwierdzenie prawomocności. Komornik oddalił wniosek

wierzyciela o egzekucję kosztów zastępstwa radcowskiego wynikających

z postanowieniem z dnia 5 grudnia 2011 r. i zwrócił wierzycielowi to postanowienie,

4

uznając, że egzekucja tych kosztów powinna być prowadzona odrębnie.

Skarga wierzyciela na czynności komornika została oddalona przez sąd rejonowy,

który uznał, że postanowienie komornika o przyznaniu kosztów zastępstwa

prawnego wydane przed zakończeniem postępowania nie stanowi podlegającego

wykonaniu tytułu egzekucyjnego w rozumieniu art. 7701

k.p.c., gdyż taki charakter

ma jedynie na podstawie art. 770 k.p.c. postanowienie wydane po zakończeniu

postępowania.

Sąd Okręgowy w S., do którego wierzyciel wniósł zażalenie na

postanowienie Sądu Rejonowego, powziął wątpliwości, które w formie zagadnienia

prawnego przedstawił Sądowi Najwyższemu. Wyjaśnił, że w jego ocenie wysokość

kosztów egzekucji, obejmujących także koszty zastępstwa prawnego wierzyciela,

może zostać w zasadzie ustalona dopiero po zakończeniu postępowania

egzekucyjnego, w wyniku odpowiedniego zastosowania art. 108 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c. Sąd Okręgowy odwołał się również do poglądu wyrażonego

przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 1 czerwca 2007 r. (III CZP 37/07, OSNC

2008, nr 7-8, poz. 74). Wydawanie postanowienia o obciążeniu dłużnika kosztami

zastępstwa prawnego wierzyciela na wstępnym etapie postępowania

egzekucyjnego Sąd pytający uznał za praktykę błędną i rodzącą szereg

wątpliwości. Wskazał, że charakter tej czynności nie jest jednoznaczny.

Gdyby uznać ją za czynność egzekucyjną powinny odnosić się do niej skutki z art.

826 k.p.c., jakkolwiek i tu Sąd Okręgowy dostrzega wątpliwości płynące z wykładni

tego przepisu dokonanej w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15 października

2004 r. (II CK 90/04, LEX nr 369327), a ponadto trudności z określeniem uprawnień

komornika do oceny, czy tytuł taki jest wiążący. Jeśli natomiast nie jest to czynność

egzekucyjna - wydane postanowienie pozostawałoby skutecznym tytułem

wykonawczym przewidzianym w art. 7701

k.p.c. Wreszcie - w wypadku przyjęcia,

że komornik jest związany takim postanowieniem – zwraca uwagę na problem,

czy ujęte w nim koszty egzekwowane są wraz z roszczeniem głównym tak jak

opłata egzekucyjna na podstawie art. 49 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

o komornikach sądowych i egzekucji (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r., Nr 231, poz. 1376

ze zm., dalej „u.k.s.e.”), czy też powinno się w tej sprawie toczyć odrębne

postępowanie egzekucyjne, co zdaje się sugerować § 21 ust. 1 i 2 rozporządzenia

5

Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 grudnia 2005 r. w sprawie określenia

szczegółowych przepisów o biurowości i ewidencji operacji finansowych kancelarii

komorniczych (Dz.U. Nr 266, poz. 2242).

Przystępując do rozważenia przedstawionych zagadnień wskazać należy,

że koszty wynagrodzenia pełnomocnika lub należności strony działającej bez

pełnomocnika stanowią, obok opłaty egzekucyjnej i zaliczek na pokrycie wydatków

(art. 39 i 40 u.k.s.e.), jeden ze składników kosztów postępowania egzekucyjnego,

do których odnosi się art. 770 k.p.c. Przepis ten ustanawia podstawowe zasady

ponoszenia kosztów w postępowaniu egzekucyjnym - zasadę odpowiedzialności

dłużnika za koszty postępowania, zasadę zwrotu wierzycielowi kosztów

niezbędnych do celowego przeprowadzenia egzekucji oraz zasadę unifikacji

kosztów (polegającą na ściągnięciu kosztów wraz z egzekwowanym roszczeniem).

Obowiązki finansowe uczestników postępowania egzekucyjnego precyzują również

przepisy rozdziałów 6 i 7 u.k.s.e.

Zgodnie z art. 770 k.p.c., koszty niezbędne do celowego przeprowadzenia

egzekucji ściąga się wraz z egzekwowanym roszczeniem. Koszt egzekucji

ustala postanowieniem komornik, jeśli do niego należy przeprowadzenie egzekucji.

Postanowienie komornika podlega wykonaniu po uprawomocnieniu się

bez potrzeby zaopatrywania go w klauzulę wykonalności. Zróżnicowanie

terminologiczne nie jest przypadkowe. W uchwale z dnia z dnia 13 lipca 2011 r,

(III CZP 37/11, OSNC 2012, nr 3, poz. 32) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że koszty

egzekucji wskazane przez komornika w zawiadomieniu o wszczęciu egzekucji

podlegają ściągnięciu wraz z dochodzonym roszczeniem. Ściągnięcie jest

czynnością faktyczną, nie wymagającą wydania odrębnego postanowienia przez

komornika, której zakres wyznaczony jest w przepisach oznaczających wysokość

opłat egzekucyjnych, zaliczek czy opłat za czynności profesjonalnych

pełnomocników. Przepisy konkretyzują wypadki, w których konieczne jest wydanie

postanowienia wzywającego wierzyciela lub dłużnika do uiszczenia określonych

kosztów egzekucyjnych. Postanowienia te, po uprawomocnieniu się, podlegają

wykonaniu w drodze egzekucji bez zaopatrywania w klauzulę wykonalności.

W innych wypadkach do ściągnięcia opłat egzekucyjnych postanowienie komornika

nie jest potrzebne. Ostateczne rozliczenie kosztu egzekucji następuje

6

w postanowieniu przewidzianym w art. 770 k.p.c., w końcowej fazie egzekucji, kiedy

możliwe jest całościowe rozliczenie, w tym ocena nakładu pracy pełnomocnika,

którego koszty wchodzą w skład kosztu egzekucji. Na tym etapie dopiero jest

możliwe prawidłowe oznaczenie stawki wynagrodzenia, wiadomo bowiem, jaki

sposób egzekucji został skutecznie wdrożony i jakich nakładów pracy

pełnomocnika wymagało postępowanie. Słusznie więc Sąd Okręgowy podnosi

nieprawidłowość praktyki wydawania postanowień o przyznaniu pełnomocnikowi

wierzyciela kosztów zastępstwa w postępowaniu egzekucyjnym przy pierwszej

czynności podejmowanej w postępowaniu egzekucyjnym. Przyjęty w art. 770 k.p.c.

schemat czynności, przewidujący wydanie postanowienia kompleksowo

ustalającego koszt egzekucji, możliwy do określenia w końcowej fazie egzekucji,

przemawia za dopuszczalnością odpowiedniego zastosowania w postępowaniu

egzekucyjnym art. 108 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Wprawdzie w uchwale

z dnia 29 grudnia 1995 r. (III CZP 182/95, OSNC 1996, nr 6, poz. 76) Sąd

Najwyższy stwierdził, że przepis ten nie odpowiada specyfice postępowania

egzekucyjnego, ze względu na to, iż w toku tego postępowania może powstać

potrzeba wcześniejszego ustalenia pewnych kosztów, np. kiedy wierzyciel podważa

zasadność żądania przez komornika dalszych zaliczek. Jednak podobne przypadki

(np. zaliczki na koszty prowadzenia postępowania dowodowego, rozliczanie

kosztów poszczególnych dowodów) występują w postępowaniu rozpoznawczym

i nie są traktowane jako zaprzeczenie wiążącego charakteru art. 108 k.p.c.

Stanowisko takie wspiera także dalszy argument. Zasada ponoszenia przez

dłużnika kosztów celowych wiąże się z założeniem, że egzekucja powinna być

efektywna, to znaczy przeprowadzona w sposób zapewniający najpełniejsze

zaspokojenie roszczenia wierzyciela. Po zmianie art. 49 u.k.s.e., dokonanej ustawą

z dnia 24 maja 2007 r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 112, poz. 769) w art. 49 ust. 4 u.k.s.e. przyznano

komornikowi uprawnienie do obciążenia wierzyciela obowiązkiem uiszczenia opłaty

egzekucyjnej w wypadku, kiedy wszczęcie postępowania egzekucyjnego było

niecelowe. Spójność podstawy obciążenia wierzyciela opłatą i granicy obowiązku

ponoszenia przez dłużnika kosztów egzekucji, którym w świetle art. 770 k.p.c. są

koszty niezbędne do celowego przeprowadzenia egzekucji, uprawnia do wniosku,

7

że obecnie komornik upoważniony jest do oceny celowości prowadzenia egzekucji

i niezbędności jej kosztów także na podstawie art. 770 k.p.c. Rozdzielenie

uprawnień między komornika i sąd prowadziłoby - w wypadku stosowania przez

komornika art. 49 ust. 4 u.k.s.e. - do konieczności przyjmowania przez niego

sprzecznych wewnętrznie zasad rozdziału opłat (wierzyciel) i pozostałych kosztów

(dłużnik).

Ocena celowości prowadzenia egzekucji z oczywistych przyczyn nie jest

możliwa w momencie jej wszczynania, a ponieważ skutkiem stwierdzenia

niecelowego jej prowadzenia jest obarczenie wierzyciela kosztami postępowania

egzekucyjnego – wydane przy pierwszej czynności postanowienie o obciążeniu

dłużnika kosztami pełnomocnika wierzyciela może się okazać później błędne.

Jednocześnie na tym etapie postępowania trudno będzie dłużnikowi zwalczać

zasadność obciążenia go kosztami.

W postanowieniu wydanym na podstawie art. 770 k.p.c. powinny zostać

uwzględnione koszty egzekucji poniesione przez wierzyciela i komornika, ustalić też

w nim należy w jakim zakresie koszty te zostały ściągnięte od dłużnika, a także

którą ze stron koszty te obciążają przy zastosowaniu kryterium celowości

wszczęcia i przeprowadzenia egzekucji, a także przy odpowiednim zastosowaniu

art. 98 k.p.c. - 110 k.p.c. w zw. z 13 § 2 k.p.c. Ocena następuje według stanu

istniejącego w chwili ukończenia postępowania (art. 816 k.p.c.) lub jego umorzenia.

Wydane postanowienie zastępuje, przy odpowiednim zastosowaniu art. 359 § 1

k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., postanowienia częściowe, o ile były wydane

na poszczególnych etapach egzekucji.

Zasada unifikacji kosztów postępowania egzekucyjnego, a także akcesoryjny

charakter tych kosztów w stosunku do zasadniczego przedmiotu postępowania,

jakim jest wykonanie tytułu wykonawczego powoduje, że zaspokojenie kosztów

egzekucji w innym postępowaniu egzekucyjnym, niż to, w którym powstały podlega

ograniczeniom. Nie budzi zastrzeżeń prawo egzekwowania kosztów bezskutecznej

egzekucji w ponownym postępowaniu wszczętym na podstawie tego samego tytułu

wykonawczego; dopuszcza się także możliwość wszczęcia egzekucji obejmującej

wyłącznie koszty takiego postępowania, jeżeli dłużnik dobrowolnie spłacił

8

zadłużenie poza kosztami egzekucji. Koszty egzekucji ustalone postanowieniem

przewidzianym w art. 770 i art. 7701

k.p.c. wlicza się wówczas na podstawie art. 46

ust. 1 i 2 u.k.s.e. do wartości egzekwowanego świadczenia, stanowiącej podstawę

ustalenia opłaty egzekucyjnej, nadal jednak korzystają one z uprzywilejowanej

kolejności zaspokojenia (art. 1025 § 1 pkt 1 k.p.c.). Prawomocne postanowienie

w przedmiocie kosztów egzekucji jest wiążącym tytułem wykonawczym (art. 7701

k.p.c. w zw. z art. 776 k.p.c.), a kontrolę jego zasadności przez komornika,

w wypadku, gdy na jego podstawie wszczynane jest postępowanie egzekucyjne,

wyłącza art. 804 k.p.c.

W razie umorzenia postępowania egzekucyjnego na wniosek wierzyciela

komornik również wydaje przewidziane w art. 770 k.p.c. postanowienie o ustaleniu

kosztów egzekucji i oznacza w nim podmiot obciążony tymi kosztami. Podniesiony

problem prawny dotyczy jednak losów postanowienia o kosztach zastępstwa

prawnego wierzyciela wydanego nieprawidłowo na wstępnym etapie postępowania

w wypadku, kiedy koszty te nie zostały ściągnięte i nie zostały też ujęte

w postanowieniu ostatecznie rozliczającym koszt egzekucji.

Wskazany w pytaniu Sądu Okręgowego przepis art. 826 k.p.c. wprowadza

zasadę, że umorzenie postępowania egzekucyjnego powoduje uchylenie

dokonanych czynności egzekucyjnych, nie pozbawiając jednocześnie wierzyciela

możności wszczęcia ponownej egzekucji. Przewidziany w tym przepisie skutek nie

może naruszać praw osób trzecich. W piśmiennictwie przyjmuje się, że skutek ten

następuje w każdym przypadku umorzenia postępowania egzekucyjnego (z mocy

samego prawa, na wniosek czy z urzędu) i polega na przywrócenie stanu prawnego

sprzed wszczęcia egzekucji. Podnoszone niekiedy w piśmiennictwie wątpliwości,

czy czynności komornika związane z ustalaniem kosztów należą do czynności

egzekucyjnych należy uznać za nieuzasadnione. Koszty podlegają ściągnięciu

przez komornika wraz z dochodzonym roszczeniem i muszą być przez niego

rozliczone. Przychylić się więc należy do dominującego poglądu, że wydawanie

postanowień dotyczących kosztów prowadzenia egzekucji stanowi jedną

z czynności egzekucyjnych. W konsekwencji przyjąć należy, że prawomocne

postanowienie o częściowym ustaleniu kosztów egzekucji w zakresie kosztów

zastępstwa radcowskiego i o obciążeniu tymi kosztami dłużnika, wydane

9

przedwcześnie i nieprawidłowo przy wszczęciu postępowania egzekucyjnego

i niewykonane w toku tego postępowania ulegają uchyleniu z chwilą

prawomocnego umorzenia postępowania egzekucyjnego, któremu towarzyszyć

powinno ostateczne rozliczenie kosztów. Niewydanie końcowego postanowienia

rozliczającego koszty postępowania stosownie do art. 108 § 1 k.p.c. w zw. z art.

13 § 2 k.p.c. lub niezamieszczenie w nim rozstrzygnięcia o wszystkich kosztach

tego postępowania uprawnia do żądania uzupełnienia tego niedopatrzenia

odpowiednio na podstawie art. 351 k.p.c. w zw. z art. 361 k.p.c. i w zw. z art. 13

§ 2 k.p.c. w odniesieniu do kosztów poniesionych przez wierzyciela, bądź na

podstawie art. 1081

k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. w odniesieniu do kosztów

poniesionych przez komornika lub Skarb Państwa. Przyjęty pogląd

koresponduje ze stanowiskiem wyrażonym przez Sąd Najwyższy

w powoływanym przez Sąd Okręgowy wyroku z dnia 15 października 2004 r., CK

90/04.

Ponieważ jednak komornik nie jest, w świetle art. 804 k.p.c., uprawniony

z urzędu do kontroli zasadności ani wymagalności obowiązku wynikającego

z tytułu wykonawczego przedstawionego mu do wykonania, nie może także

oceniać, czy złożony przez wierzyciela tytuł wykonawczy formalnie spełniający

wymagania przewidziane w art. 7701

k.p.c., uległ uchyleniu z mocy prawa na

podstawie art. 825 k.p.c. w wyniku umorzenia postępowania egzekucyjnego.

W takim wypadku przyjąć należałoby, że odpowiednie zastosowanie znajduje

art. 825 pkt 2 k.p.c., umożliwiający umorzenie egzekucji na wniosek w wypadku,

kiedy prawomocnym orzeczeniem tytuł wykonawczy pozbawiony został

wykonalności (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 8 marca

2013 r., III CZP 109/12, nie publ.). Aby więc zapobiec egzekwowaniu tych

kosztów, dłużnik musiałby złożyć wniosek na podstawie powołanego przepisu.

Z przytoczonych względów udzielono odpowiedzi jak w uchwale.

Odmowa podjęcia uchwały odnoszącej się do sformułowanego przez Sąd

Okręgowy pytania dotyczącego możliwości wszczęcia odrębnego postpowania

egzekucyjnego w oparciu o postanowienie przyznające wierzycielowi od dłużnika

koszty zastępstwa prawnego we wcześniejszym postępowaniu spowodowana

10

jest tym, że pytanie to jest zbyt ogólne i nie nawiązuje należycie do problemu

występującego w sprawie, a jednocześnie udzielenie odpowiedzi w formie

uchwały z ograniczeniem jej do kwestii, która legła u podstaw postanowienia

komornika o oddaleniu wniosku wierzyciela o wszczęcie egzekucji kosztów

poprzedniej egzekucji, stanowiłoby w istocie rozstrzygnięcie zażalenia, które

rozpoznać ma Sąd Okręgowy. Wyjaśnienie zagadnienia prawnego nie może zaś

powodować zastąpienia sądu pytającego w jego obowiązkach orzeczniczych,

zagadnienie musi dotyczyć wykładni konkretnych przepisów prawa i wywoływać

poważne trudności interpretacyjne (por. postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 9 kwietnia 2010 r., III CZP 17/10, Lex nr 584036).

W praktyce może wystąpić szereg różnych stanów faktycznych, w których

wierzyciel kierować będzie do komornika wnioski o wykonanie tytułu

przyznającego mu koszty poprzednio prowadzonego postępowania

egzekucyjnego. Jeżeli jednak wierzyciel jednocześnie domaga się egzekucji

nieściągniętej we wcześniejszym postępowaniu wierzytelności oraz kosztów

postępowania egzekucyjnego wynikłych w związku z poprzednimi próbami

wyegzekwowania tej właśnie należności, to postępowanie egzekucyjne powinno

być prowadzone łącznie ze względu na akcesoryjny charakter orzeczeń

o kosztach egzekucji względem zasadniczego zakresu tego postępowania.

Odwoływanie się do przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

20 grudnia 2005 r. w sprawie określenia szczegółowych przepisów o biurowości

i ewidencji operacji finansowych kancelarii komorniczych (Dz.U. Nr 266, poz.

2242), jak to czyni Sąd Okręgowy, nie uzasadnia występowania wątpliwości, nie

są to bowiem przepisy normujące przebieg postępowania egzekucyjnego.