IV CSK 442/12

Sygn. akt IV CSK 442/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

w sprawie z powództwa D. B.

przeciwko Z. B. T. i S. M. T.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 7 marca 2013 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 16 lutego 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powódka D. B. domagała się zasądzenia od pozwanych małżonków Z. T. i

S. T. kwoty 125.310 zł z odsetkami. Żądanie to motywowała tym, że uiściła

zaległości podatkowe obciążające pozwanych jako zbywców na jej rzecz kilku

nieruchomości. Sąd Okręgowy zasądził od obu pozwanych dochodzoną należność

po dokonaniu następujących ustaleń faktycznych.

Decyzjami z dnia 26 czerwca 2003 r. Dyrektor Urzędu Kontroli Skarbowej

(UKS) określił pozwanemu S. T. zobowiązanie obejmujące podatek akcyzowy za

ustalone miesiące w 2002 i 2003 r. W dniu 1 lipca 2003 r. pozwani zawarli

z powódką kilka umów sprzedaży użytkowania wieczystego i własności

nieruchomości wchodzących w skład ich majątku wspólnego. W tym dniu doszło też

do sprzedaży na rzecz powódki nieruchomości stanowiącej majątek odrębny

pozwanego.

W dniu 29 września 2005 r. pozwani małżonkowie ustanowili rozdzielność

majątkową a Decyzjami Naczelnika Urzędu Celnego w Ł. z dnia 12 września 2007

r. orzeczono o solidarnej odpowiedzialności powódki jako nabywcy środków

trwałych związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej przez zbywcę – S.

T. (męża) za jego zaległe należności podatkowe. Decyzje te stały się ostateczne i

na ich podstawie została wszczęta egzekucja.

W ocenie Sądu Okręgowego, należności podatkowe pozwanego mogły być

zaspokojone z majątku wspólnego pozwanych małżonków (art. 41 § 1 k.r.o.,

w brzmieniu przed dniem 20 stycznia 2005 r.). W wyniku więc uiszczenia podatku

obciążającego pozwanego przez powódkę (osobę trzecią) korzyść majątkową

odnieśli oboje pozwani małżonkowie. Powinni oni być zobowiązani do zwrotu kwoty

odpowiadającej zapłaconemu podatkowi na podstawie art. 405 k.c., a ich

odpowiedzialność ukształtowana jest in solidum.

W wyniku apelacji wniesionej tylko przez pozwaną, Sąd Apelacyjny zmienił

zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo wobec strony apelującej

(pozwanej). Akceptując ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, Sąd

Apelacyjny poszukiwał właściwej podstawy prawnej żądania powódki i wyjaśnił,

że nie ma tu zastosowania przepis art. 518 § 1 pkt 1 k.c. (z racji braku zbywalności

wierzytelności podatkowej), a także przepis art. 405 k.c., skoro nie zostały

3

wykazane przez powódkę wszystkie przesłanki roszczenia z bezpodstawnego

wzbogacenia skierowanego wobec pozwanej. Stan zubożenia powódki powstał

dopiero po uiszczeniu należności podatkowych (2008 – 2010 r.), pozwani

małżonkowie pozostawali wówczas w ustroju rozdzielności majątkowej, toteż stan

wzbogacenia mógł powstać jedynie w majątku pozwanego, a nie jego żony, która

nie była podatnikiem, nie miała już majątku wspólnego z pozwanym i umorzono

wobec niej postępowanie egzekucyjne.

W skardze kasacyjnej powódki podnoszono zarzuty naruszenia prawa

materialnego, tj. art. 29 § 1 § 2, art. 111 § 1, 3 i 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.

– Ordynacja podatkowa (tj. Dz. U. z 2005 r., nr 8, poz. 60 ze zm.; cyt. dalej jako

„ordynacja podatkowa z 1997 r.”), art. 405 k.c. i art. 471 k.c. Skarżąca wnosiła

o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i jego zmianę poprzez uwzględnienie

jej żądania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

1. Podstawowe znaczenie ma zarzut naruszenia art. 405 k.c., przy czym

z prawnej motywacji tego zarzutu wynika, że skarżącej chodzi o wadliwą

subsumpcję (nie są bowiem podnoszone zarzuty naruszenia prawa procesowego),

a nie o „błędną wykładnię” tego przepisu (s. 3 i n. skargi).

Zapłata należności podatkowej obciążającej inną osobę (podatnika) może

oznaczać, oczywiście, stan bezpodstawnego wzbogacenia płacącego, nawet

wówczas, gdy w wyniku odpowiedniej decyzji podatkowej przyjęto solidarną

odpowiedzialność osoby płacącej za zobowiązania podatkowe (art. 107 § 1a

– ordynacji podatkowej z 1997 r.). W takiej sytuacji bezpodstawnie wzbogaconym

może być podatnik a uzyskana przez niego korzyść majątkowa polega

na nieponiesieniu (zaoszczędzeniu) wydatku związanego z zapłatą należności

podatkowej. Z treści zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd Apelacyjny przyjął

istnienie wzbogacenia pozwanego podatnika kosztem majątku strony pozwanej

i w tym zakresie wyrok tego Sądu jest prawomocny.

Powstaje natomiast kwestia, czy roszczenie z tytułu bezpodstawnego

wzbogacenia (art. 405 k.c.) mogło powstać po stronie powódki także wobec

pozwanej, a więc – czy skarżąca wykazała wszystkie przesłanki takiego roszczenia.

4

Decydujące znaczenie w tym zakresie mają, oczywiście, ustalenia faktyczne

dokonane przez Sądy meriti (art. 3983

§ 3 k.p.c.).

Po pierwsze, strona skarżąca bezzasadnie przyjmuje, że zapłata należności

podatkowych obciążających pozwanego doprowadziła do „zmniejszenia również

pasywów u pozwanej, a tym samym – bezpodstawnego wzbogacenia również

u pozwanej” (s. 3 skargi). Z ustaleń Sądów meriti wynika bowiem to, że pozwana

(żona podatnika) nie została objęta odpowiednią decyzją ustanawiającą jej

solidarną odpowiedzialność podatkową z podatnikiem (mężem; art. 112 § 1 i art.

107 § 1a ordynacji podatkowej z 1997 r.). Oznacza to, że pozwaną nie obciążał

wynikający z takiej decyzji obowiązek zapłaty podatku określonego w decyzji

podatkowej. Nie uzyskała ona bowiem w ten sposób statusu osoby odpowiedzialnej

solidarnie za zadłużenie podatkowe małżonka. Wbrew sugestii powódki, Sąd

Apelacyjny nie mógłby „stosować art. 111 § 1, 3 i 4 ordynacji podatkowej z 2007 r.”

i „ustalić solidarnej odpowiedzialności pozwanych za zaległości podatkowe

pozwanego”. Przepis ten mógłby bowiem stanowić podstawę prawną wydania

decyzji podatkowej orzekającej o solidarnej odpowiedzialności wskazanych w nim

podmiotów. Zapłata przez powódkę podatków obciążających pozwanego

nie spowodowała zatem – wbrew stanowisku skarżącej – stanu wzbogacenia

w rozumieniu art. 405 k.c. także po stronie pozwanej w postaci wspomnianego

w skardze „zmniejszenia pasywów” w jej majątku. Jeżeli zatem wobec małżonka

podatnika nie wydano decyzji podatkowej o jego solidarnej odpowiedzialności

z podatnikiem (art. 111 § 1 i § 3 ordynacji podatkowej z 1997 r.), osoba trzecia

(nabywca przedsiębiorstwa podatnika) po zapłaceniu należności podatkowej

podatnika nie nabywa roszczenia na podstawie art. 405 k.c. wobec małżonka tego

podatnika.

Po drugie, dla powstania roszczenia wynikającego z art. 405 k.c. nie mają

jednak znaczenia okoliczności podane w skardze. Chodzi tu o to, że zapłacone

przez powódkę należności podatkowe wynikały z działalności gospodarczej,

prowadzonej przez pozwanego, a pozwani małżonkowie współpracowali ze sobą

w czasie prowadzenia takiej działalności. Należy podkreślić, że przesłankę

bezpodstawnego wzbogacenia w rozumieniu art. 405 k.c. stanowi transfer korzyści

majątkowej powstającej w następstwie odpowiedniego zdarzenia (w rozpatrywanej

5

sprawie – w rezultacie zapłaty należności podatkowych), a nie osiągnięcie przez

pozwaną ogólnych korzyści ze wspólnej działalności gospodarczej z mężem (s. 6

skargi) w okresie przed faktycznym uregulowaniem zobowiązań podatkowych

podatnika.

Z przedstawionych względów nietrafny jest zarzut naruszenia art. 405 k.c.

Za bezprzedmiotowe należy uznać natomiast zarzuty naruszenia art. 29 § 1 i § 2

i art. 111 § 1, 3 i 4 – ordynacji podatkowej z 1997 r.

2. Trzeba zgodzić się z twierdzeniem zawartym w odpowiedzi na skargę

kasacyjną powódki z dnia 26 czerwca 2012 r., że prawna motywacja zarzutu

naruszenia art. 471 k.c. w skardze jest bardzo ogólna, brak w niej szerszego

wykazania przesłanek kontraktowej odpowiedzialności odszkodowawczej

pozwanej, a nadto zarzut taki wyraźnie został wyeksponowany dopiero

w postępowaniu kasacyjnym (s. 4 odpowiedzi na skargę). Należy jednak wziąć pod

uwagę to, że strona powodowa może ograniczyć się do podania podstawy

faktycznej zgłoszonego żądania (nawet szeroko), natomiast problem prawnej

kwalifikacji roszczenia należy do sądu (art. 187 § 1 k.p.c.). W pozwie strona

powodowa, pozywając obojga pozwanych, powoływała się na umowę sprzedaży

i domagała się zapłaty kwoty odpowiadającej wartości uiszczonych należności

powodowych. Sąd pierwszej instancji uwzględnił to żądanie, przyjmując, że wynika

ono z art. 405 k.c., a Sąd Apelacyjny rozważał nawet możliwość odwołania się

do przepisów o subrogacji (art. 518 § 1 k.c.), rozpoznając i uwzględniając apelację

pozwanej. W tak ukształtowanym przebiegu postępowania rozpoznawczego nie

mogło dojść do wskazania przez powódkę art. 471 k.c. jako alternatywnej podstawy

prawnej zgłoszonego roszczenia pieniężnego, mimo ogólnego wskazania w pozwie

tego, że zapłata przez powódkę podatku za podatnika nastąpiło w związku

z zawarciem w 2003 r, umów sprzedaży z pozwanymi. Oznacza to możliwość

rozpoznania żądania powódki o naprawienie szkody także na podstawie art. 471

k.c.

W tej sytuacji zaskarżony wyrok należało uchylić i przekazać sprawę do

ponownego rozpoznania (art. 39815

k.p.c.).