I UK 547/12

Sygn. akt I UK 547/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSA Magdalena Tymińska

w sprawie z odwołania K. Z.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 marca 2013 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 4 czerwca 2012 r.,

oddala skargę.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 4 czerwca 2012 r. Sąd Apelacyjny, Wydział Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych uwzględnił apelację organu rentowego – Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K. z dnia 7 października 2011 r., zmieniającego jego

decyzję i przyznającego K. Z. prawo do emerytury. Zmieniając ten wyrok, Sąd

2

drugiej instancji oddalił odwołanie po ustaleniu, że wnioskodawca nie wykazał

okresu pracy w szczególnych warunkach wymaganego w art. 184 w związku z art.

32 i 27 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze

zm.) i w związku z § 4 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze z dnia 7 lutego 1983 r. (Dz.U. Nr 8, poz. 43).

Rozpoznając podniesione w apelacji zarzuty dotyczące uznania jako okresu

wykonywania zatrudnienia w szczególnych warunkach okresu od dnia 3 lipca

1980 r. do dnia 30 listopada 1990 r., w którym ubezpieczony był zatrudniony w

Zakładzie Przemysłu Drzewnego w B., Sąd drugiej instancji dostrzegł, że

stanowisko „szlifierz-ostrzarz”, na które wskazywał we wniosku, zostało

wymienione pod poz. 78 działu III wykazu A załącznika do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. obejmującego hutnictwo i przemysł metalowy.

Uznał, że stanowisko przypisane hutnictwu i przemysłowi metalowemu (praca

opisana jako szlifowanie lub ostrzenie wyrobów i narzędzi metalowych oraz

polerowanie mechaniczne) nie może być identyfikowane z pracami wykonywanymi

w przedsiębiorstwie przemysłu drzewnego, do którego należał zakład w B. Tej

gałęzi gospodarki odpowiada dział VI - prace w leśnictwie, przemyśle drzewnym i

papierniczym, lecz w tym dziale nie wymieniono stanowisk dających się

przyporządkować pracom świadczonym przez wnioskodawcę. Żadne z jego zadań

nie dało się także zakwalifikować pod prace wymienione w dziale XIV - prace

różne. Wprawdzie w zarządzeniu nr 16 Ministra Rolnictwa, Leśnictwa i Gospodarki

Żywnościowej z 31 marca 1988 r. wymienia się pracę szlifierza i ostrzarza, ale

umieszcza się je w dziale “hutnictwo i przemysł metalowy”, a więc dziale

nieodpowiadającym miejscu pracy ubezpieczonego w zakładach podległych

Ministerstwu Rolnictwa, Leśnictwa i Gospodarki Żywnościowej.

Skarga kasacyjna ubezpieczonego została oparta na podstawie

naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie art. 184 i art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz § 4

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

3

szczególnym charakterze w związku z art. 5 k.c. Skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do

ponownego rozpoznania. Wskazał, że przez cały okres zatrudnienia od 1980 do

2000 r. pracował stale i w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku szlifierz-

ostrzarz i zajmował się ostrzeniem pił. Bezspornie od dnia 1 grudnia 1990 r. do

dnia 31 sierpnia 2000 r. wykonywał pracę w szczególnych warunkach,

wymienioną w wykazie A, dział III, ust. 78 załącznika do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w przedsiębiorstwie „G.” Sp. z o.o. w J., które

zajmowało się produkcją pił tarczowych. Sporny i niezaliczony był okres jego

pracy w przejętym przez tę spółkę Zakładzie Przemysłu Drzewnego w B., w

którym pracował od dnia 3 lipca 1980 r. do dnia 30 listopada 1990 r. Ten zakład

zajmował się produkcją parkietów, mozaik oraz innych elementów drewnianych,

a skarżący pracował w nim na wydziale ostrzarni, zajmując się ostrzeniem

elementów tnących różnych maszyn, a w szczególności pił. W ocenie

skarżącego, odmowa jednakowego potraktowania tych okresów opiera się na

błędnym założeniu, że podległość resortowa zakładu pracy, w którym praca była

wykonywana, ma znaczenie dla oceny, czy można ją uznać za pracę w

warunkach szczególnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustawą z dnia 27 marca 2003 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 56,

poz. 498) zmieniono treść art. 32 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r., w związku z

czym od dnia 2 maja 2003 r. w celu ustalenia uprawnień, o których mowa w art. 32

ust. 1, za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa się

pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz

o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności

psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia w

podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk ustalone na podstawie

przepisów dotychczasowych. Przepis ten, w zakresie, w jakim posługiwał się

określeniem „w podmiotach, w których obowiązują wykazy stanowisk ustalone na

4

podstawie przepisów dotychczasowych”, został wyrokiem Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 14 czerwca 2004 r., P 17/03 (OTK-A 2004 nr 6, poz. 57 i

Dz.U. Nr 144, poz. 1530) pozbawiony mocy prawnej, jednak art. 32 ust. 4 ustawy

pozostał bez zmian i stanowi, że wiek emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje

prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom wymienionym w

ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów

dotychczasowych.

Wykładni pojęcia „przepisy dotychczasowe” dokonał Sąd Najwyższy w

uchwale z dnia 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01 (OSNAPiUS 2002 nr 10, poz. 243),

wskazując na przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach, z wyłączeniem tych, które zobowiązywały ministrów, kierowników

urzędów centralnych i centralne związki spółdzielcze do ustalenia wykazu

stanowisk pracy w podległych im zakładach pracy. Stwierdził, że odesłanie do

przepisów dotychczasowych w kwestii wykazów obejmujących świadczenie pracy w

warunkach szczególnych, zawarte w art. 32 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z

FUS, nie obejmuje przepisów kompetencyjnych § 1 ust. 2-3 rozporządzenia. To

pozwala na wniosek, że odesłanie do przepisów dotychczasowych nie dotyczy

kompetencji do tworzenia wykazów obejmujących stanowiska, na których świadczy

się pracę w szczególnych warunkach; stanowi o nich ustawa i utrzymane jej

przepisami w mocy rozporządzenie Rady Ministrów (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 24 kwietnia 2004 r., II UK 337/03, OSNP 2004 nr 22, poz. 392).

W związku z tym w orzecznictwie przepisy wykazów resortowych określone

zostały jako normy o charakterze informacyjnym, techniczno-porządkującym,

uściślającym, o znaczeniu w sferze dowodowej jako podstawa domniemań

faktycznych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2010 r., II UK 218/09,

niepublikowany). Podkreślono, że przepisy te, niemające charakteru

powszechnego, nie kształtują praw podmiotowych, dlatego wykonywanie pracy na

stanowisku określonym w zarządzeniu resortowym, której nie wymieniono w

wykazach A i B, stanowiących załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

7 lutego 1983 r., nie uprawnia do uzyskania emerytury na podstawie art. 32 ust. 1 w

związku z art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

5

Społecznych (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2005 r., I UK

41/05, OSNP 2006 nr 19-20, poz. 306, z dnia 9 maja 2006 r., II UK 183/05,

niepublikowany).

W uchwale siedmiu sędziów z dnia 13 lutego 2002 r. (III ZP 30/11,

OSNAPiUS 2002 nr 10, poz. 243) Sąd Najwyższy określił przepisy resortowe jako

dyrektywę dla organów zwierzchnich lub nadzorujących zakłady pracy do

prowadzenia wykazów stanowisk wymienionych w załączniku do rozporządzenia.

W związku z tym zasadnicze znaczenie ma dostosowanie wykazów tworzonych

przez właściwych ministrów, kierowników urzędów centralnych oraz centralnych

związków spółdzielczych w porozumieniu z Ministrem Pracy, Płac Spraw

Socjalnych do rodzajowo określonych prac wykonywanych w szczególnych

warunkach wyodrębnionych w wykazach stanowiących załącznik do

rozporządzenia, przy czym najważniejsze jest to, że upoważnienie tych podmiotów

obejmowało wyłącznie ustalenie w podległych i nadzorowanych zakładach pracy

stanowisk, na których wykonywane są prace wymienione w wykazach A i B. W

regulacjach resortowych – w ramach delegacji – wskazane mogły być tylko

stanowiska, a więc konkretyzacja miejsca, w którym w danym resorcie (związku

spółdzielczym) świadczone były prace, których rodzaj wskazano w załączniku do

rozporządzenia. Wykaz resortowy nie mógł zatem obejmować stanowisk, na

których praca uznawana była za świadczoną w szczególnych warunkach w innym

resorcie, ani też wymieniać jako stanowiska, na których wykonywana była praca

innego rodzaju niż wymieniona w dziale załącznika do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. dotyczącym tego resortu. Jednocześnie

wymienienie w zarządzeniu resortowym stanowisk pracy, na których wykonywana

jest praca o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu

uciążliwości lub wymagająca wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na

bezpieczeństwo własne lub otoczenia, w innym resorcie nie stanowi o możliwości

stwierdzenia, że praca na takim stanowisku jest pracą w warunkach szczególnych,

gdy nie została przyporządkowana do resortowo określonego działu ujętego w

wykazach stanowiących załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. Przyporządkowanie danego rodzaju pracy do określonej branży ma

istotne znaczenie dla jej kwalifikacji jako pracy w szczególnych warunkach.

6

W judykaturze wskazano także, że wyodrębnienie prac kwalifikujących do

nabycia prawa do emerytury w wieku niższym ma charakter stanowiskowo-

branżowy. Oznacza to, że przynależność pracodawcy do określonej gałęzi

przemysłu ma znaczenie istotne i nie można dowolnie, z naruszeniem postanowień

rozporządzenia, wiązać konkretnych stanowisk pracy z branżami, do których nie

zostały przypisane w tym akcie prawnym (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19

maja 2011 r., III UK 174/10, niepublikowany). Również w wyroku, na który

powołano się w skardze kasacyjnej Sąd Najwyższy uznał kwestię

przyporządkowania określonej pracy, a co za tym idzie pracodawcy, do określonej

w wykazie branży przemysłowej, za istotną przy kwalifikacji jako pracy w

warunkach szczególnych, jeśli jej uciążliwość i szkodliwość dla zdrowia wynika

właśnie z jej branżowej specyfiki (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca

2008 r., I UK 381/07, niepubl.). Ostatecznie to, że obecna definicja pracy w

szczególnych warunkach nie odwołuje się już do wykazów wydanych na podstawie

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach nie oznacza,

iż za pracę w szczególnych warunkach może być uznana praca określona w

zarządzeniu określającym stanowiska pracy w resorcie, do którego pracodawca

zatrudniający pracownika nie przynależy.

Sąd Najwyższy stwierdził, że usystematyzowanie prac o znacznej

szkodliwości i uciążliwości w oddzielnych działach oraz przypisanie poszczególnych

stanowisk pracy gałęzi gospodarki nie jest przypadkowe, gdyż należy przyjąć, że

konkretne stanowisko narażone jest na ekspozycję na czynniki szkodliwe w stopniu

mniejszym lub większym w zależności od tego, w którym dziale przemysłu jest

umiejscowione. Konieczny jest bezpośredni związek wykonywanej pracy z

procesem technologicznym właściwym dla danego działu gospodarki (por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 2009 r., I UK 20/09 i I UK 24/09,

niepublikowane oraz w wyrok z dnia 1 czerwca 2010 r., II UK 21/10,

niepublikowany).

W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że w określeniu rodzaju pracy

uzasadniającej prawo do świadczeń na zasadach rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r. chodzi wyłącznie o rodzaj pracy określony w § 4-15

7

rozporządzenia oraz wykonywanie jej na stanowisku przypisanym do działu

przemysłu umieszczonego w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia.

Wobec tego negatywnie należy się odnieść do sięgania – w odniesieniu do

pracy skarżącego w zakładzie produkującym parkiet i inne elementy drewniane –

do wykazu obejmującego prace wykonywane w hutnictwie i przemyśle metalowym.

Stanowiska pracy w warunkach szczególnych przy szlifowaniu i ostrzeniu wyrobów

i narzędzi metalowych oraz przy polerowaniu mechanicznym, wymienione pod

poz. 78 działu III wykazu A załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. obejmującego hutnictwo i przemysł metalowy i stanowisko to nie

odpowiada pracy w leśnictwie, przemyśle drzewnym i papierniczym. Nie można

uznać, że skarżący, wykonując podobną tylko pracę w przemyśle drzewnym, był

tak samo narażony na działanie tych samych czynników, na które narażeni byli

pracownicy przemysłu metalowego Nie są zresztą tożsame stanowiska pracy, na

których wykonuje się ostrzenie (szlifowanie) produkowanych pił tarczowych i

szlifowanie takich pił tylko w celu użycia przy produkcji elementów drewnianych.

Różne potraktowanie tych stanowisk nie narusza zasady równości w zakresie

uprawnień do ubezpieczenia społecznego pracowników wykonujących taką samą

pracę, gdyż praca ta jest rodzajowo różna.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną (art. 39814

k.p.c.).