V CSK 231/12

Sygn. akt V CSK 231/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący)

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa S. P. Spółki z o.o. w K.

przeciwko Międzyzakładowej Organizacji Związkowej Niezależnego Samorządnego

Związku Zawodowego „Solidarność” […]

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 marca 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 1 lutego 2012 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od powoda na rzecz pozwanego 120

(sto dwadzieścia) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powód – S. P. sp. z o.o. w K. . wniósł o ustalenie, że nie istnieje prawo

Międzyzakładowej Organizacji Związkowej NSZ „Solidarność” […] do objęcia go

działalnością związkową pozwanego.

Pozwany - Międzyzakładowa Organizacja Związkowa NSZ „Solidarność” […]

wniósł o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z 13 kwietnia 2011 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił powództwo.

Rozstrzygnięcie to zapadło po ustaleniu, że powstały w 1980 r. Niezależny

Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”, został zarejestrowany w Sądzie

Wojewódzkim w W. 10 listopada 1980 r. W 1989 r. Związek wznowił działalność, a

10 grudnia 2001 r. został przerejestrowany z rejestru związków zawodowych

prowadzonego dotychczas przez Sąd Okręgowy w W. do rejestru stowarzyszeń,

innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji i publicznych zakładów

opieki zdrowotnej Krajowego Rejestru Sądowego w Sądzie Rejonowym […] pod

numerem KRS 0000059630.

W strukturach terenowych jednostek organizacyjnych NSZZ „Solidarność”

utworzony został Region Dolny Śląsk NSZZ „Solidarność”, zarejestrowany 4 maja

1989 r. w rejestrze Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” w Gdańsku

pod numerem 4. W 1989 r. Region Dolny Śląsk NSZZ „Solidarność” rozpoczął

rejestrację podstawowych jednostek organizacyjnych. Przy W. P. B. P. nr […] , 20

kwietnia 1989 r. utworzono Komitet Organizacyjny, który podjął działania w celu

ukonstytuowania związku. Walne Zebranie Delegatów NSZZ „Solidarność” przy W.

P. B. P. nr […] miało miejsce 11 września 1989 r. Wówczas wybrano Komisję

Zakładową, której przewodniczącym został Z. R.

Organizacja Związkowa NSZZ „Solidarność” przy W. P. B. P. nr […] została

zarejestrowana pod pozycją […] w rejestrze prowadzonym w formie papierowej, w

zeszycie formatu A4 przez Zarząd Regionu Dolny Śląsk.

W osobowość prawną wyposażone są NSZZ „Solidarność” oraz jego

jednostki organizacyjne, a zatem organizacje zakładowe, organizacje

międzyzakładowe, organizacje podzakładowe, a także regiony, krajowe sekretariaty

branżowe, Krajowy Sekretariat Emerytów i Rencistów oraz Krajowa Sekcja Morska

3

Marynarzy i Rybaków.

W 1991 r. W. P. B. P. nr […] zostało podzielone na kilka odrębnych

podmiotów gospodarczych. W związku z tym Komisja Zakładowa NSZZ

„Solidarność” przy tym przedsiębiorstwie, dostosowując strukturę organizacyjną

związku do tych zmian, podjęła uchwałę nr 11/91 z 27 września 1991 r. o jej

przekształceniu w Międzyzakładową Komisję NSZZ „Solidarność” […], która objęła

działaniem wszystkie wyodrębnione lub powstałe na bazie majątku

przedsiębiorstwa podmioty gospodarcze. Przyjęto także, że członkiem

Międzyzakładowej Organizacji Związkowej NSZZ „Solidarność” […] może być

Komisja Zakładowa „Solidarność” innego zakładu pracy, pod warunkiem podjęcia

stosownej uchwały o przystąpieniu do Międzyzakładowej Organizacji Związkowej

[…] oraz osoba pracująca w zakładzie pracy, w którym nie istnieją struktury

związkowe NSZZ „Solidarność”, po podpisaniu lub przedstawieniu deklaracji

członkowskiej.

W związku z podjęciem uchwały nr 11/91 w papierowym rejestrze

podstawowych jednostek organizacyjnych prowadzonym przez Zarząd Regionu

Dolny Śląsk przekreślono nazwę: W. P. .a P. nr […] i wpisano nazwę:

Międzyzakładowa Komisja NSZZ „Solidarność” […]. Wpisu tego dokonano powyżej

pozycji nr […], tj. nad linią oddzielającą pozycję nr […] od pozycji nr […] w tabeli.

Międzyzakładowa Organizacja Związkowa NSZZ „Solidarność” […] jest -

zgodnie ze statutem Związku - jego jednostką organizacyjną posiadającą

osobowość prawną, chociaż nie została wpisana do rejestru stowarzyszeń, innych

organizacji społecznych i zawodowych, fundacji i publicznych zakładów opieki

zdrowotnej Krajowego Rejestru Sądowego.

Od 1992 r. dokonywano wyborów władz związkowych Międzyzakładowej

Organizacji Związkowej NSZZ „Solidarność” […]. Przewodniczącym Komisji

Międzyzakładowej od 11 stycznia 1992 r., na każdą następną kadencję do chwili

obecnej był Z. R. Ważność wyborów była stwierdzana przez Regionalną Komisję

Wyborczą NSZZ „Solidarność” Regionu Dolny Śląsk.

Pozwana zrzeszała w różnych okresach pracowników zatrudnionych

u różnych pracodawców. Uchwały Komisji Międzyzakładowej Organizacji

4

Związkowej NSZZ „Solidarność” […] w sprawie powołania Koła i objęcia danego

pracodawcy zakresem działania organizacji związkowej oraz w sprawie likwidacji

powołanego Koła i odstąpienia od objęcia konkretnego pracodawcy działaniem były

przesyłane do Regionu Dolny Śląsk NSZZ „Solidarność” celem zarejestrowania

zmian w rejestrze podstawowych jednostek organizacyjnych Związku.

18 lutego 2009 r. Komisja Międzyzakładowej Organizacji Związkowej NSZZ

„Solidarność” […] podjęła uchwałę o objęciu powoda swoim działaniem. Utworzono

Koło S. Poland, na liderów związkowych powołani zostali pracownicy Spółki J. K. i

Z. S. Deklaracje związkowe zostały podpisane i złożone przez 48 pracowników

powoda.

Pozwana doręczyła te pisma powodowi listem poleconym i wezwała go

o przedstawienie różnych informacji. Kierownictwo powoda zwróciło się do Regionu

Dolny Śląsk NSZZ „Solidarność” o wskazanie, czy MOZ NSZZ „Solidarność” […]

objęła go swoim działaniem. W piśmie z 25 lutego 2009 r. Przewodniczący Zarządu

Regionu Dolny Śląsk NSZZ „Solidarność” poinformował powoda, że na dzień 25

lutego 2009 r. nie została zarejestrowana w Regionie Dolny Śląsk organizacja

związkowa NSZZ „Solidarność” zrzeszająca pracowników powoda. Pismem tym

Zarząd Regionu potwierdził, że Międzyzakładowa Organizacja Związkowe NSZZ

„Solidarność” […] jest zarejestrowana w Regionie Dolny Śląsk NSZZ „Solidarność”.

Przewodniczącym tej organizacji na kadencję w latach 2006 - 2010, to jest do 31

marca 2010 r., jest Z. R.

Pismem z 27 lutego 2009 r. MOZ NSZZ „Solidarność” […] wystąpiła do

powoda z żądaniami przywrócenia do pracy zwolnionych pracowników będących

członkami związku oraz z innymi postulatami zagrażając, iż celem

wyegzekwowania żądań 21 marca 2009 r. rozpoczęta zostanie akcja strajkowa.

Powód odmówił uwzględnienia tych żądań i wystąpił do Region Dolny Śląsk NSZZ

„Solidarność” o wyjaśnienie, czy pozwany jest zarejestrowany i czy zrzesza jego

pracowników. Zaświadczeniem z 26 marca 2009 r. Region Dolny Śląsk NSZZ

„Solidarność” stwierdził, iż Międzyzakładowa Organizacja Związkowa NSZZ

„Solidarność” […], zarejestrowana w rejestrze podstawowych jednostek

organizacyjnych Związku Regionu Dolny Śląsk we Wrocławiu pod numerem […]

5

zrzesza członków zatrudnionych m.in. u powoda.

29 marca 2009 r. doszło do strajku na terenie zakładu powoda. W kwietniu

2009 r. w MOZ NSZZ „Solidarność” […] zarejestrowanych było 30 członków -

pracowników powoda, w maju 2009 r. - 29 członków, w czerwcu 2009 r. - 27

członków.

Powód prowadził rokowania z Międzyzakładową Organizacją Związkową

NSZZ „Solidarność” […] między innymi w sprawie podpisania zakładowego układu

zbiorowego pracy. Powód zwracał się do władz związku o przedstawienie

informacji dotyczących jego rejestracji, danych o reprezentatywności związku i

podstawy tego stwierdzenia.

Zarząd Regionu Dolny Śląsk NSZZ „Solidarność” raz na cztery lata

weryfikuje prawidłowość działania międzyzakładowych organizacji związkowych.

Niespełnienie któregokolwiek z wymagań statutowych powoduje wykreślenie

organizacji związkowej z rejestru. Zarząd Regionu weryfikuje także prawidłowość

wyborów władz w organizacjach zakładowych i międzyzakładowych.

Międzyzakładowa Organizacja Związkowa NSZZ „Solidarność” […] nigdy nie

została wykreślona z rejestru prowadzonego przez Region Dolny Śląsk NSZZ

„Solidarność”. Obecnie rejestracja organizacji związkowej dokonywana jest w

formie komputerowej, jednakże pierwsza rejestracja organizacji związkowej jest

zawsze wpisywana do zeszytu i dopiero w dalszej kolejności dane wprowadzane są

do komputera. Dokumenty rejestrowe nie są podpięte pod rejestr wprowadzony w

zeszycie, ale są przechowywane w oddzielnych segregatorach.

Każda organizacja związkowa jest zobowiązana do przedkładania dwa razy

do roku karty ewidencyjnej, w której wskazuje zakłady pracy objęte swym zakresem

działania. W razie zmiany zakresu działania organizacji, organizacja związkowa jest

zobowiązana poinformować o tym Zarząd Regionu przesyłając odpis uchwały

o objęciu swym działaniem nowego pracodawcy.

Sąd Okręgowy uznał, że powód nie wykazał, żeby miał interes prawny

w rozumieniu art. 189 k.p.c. w ustaleniu nieistnienia prawa pozwanej organizacji

związkowej do działania na terenie jego przedsiębiorstwa. Swoje zainteresowanie

uzyskaniem orzeczenia ustalającego o żądanej treści powód tłumaczył tym,

6

że otrzymał dwie sprzeczne ze sobą informacje na temat objęcia go działaniem

pozwanego. Zdaniem Sądu Okręgowego, ustalone fakty nie uzasadniały

wątpliwości powoda co do istnienia i legalności działania pozwanego w jego

zakładzie.

Sąd Okręgowy wskazał nadto, że powód nie ma interesu prawnego

w uzyskaniu żądanego ustalenia skoro pełna ochrona jego praw w prostszy

i łatwiejszy sposób może mu być udzielona np. w procesie o świadczenie albo

ukształtowanie prawa lub stosunku prawnego. Pozwany 29 marca 2009 r.

rozpoczął akcję strajkową u powoda. Powód jako pracodawca miał możliwość

ustalenia legalności strajku z 29 maja 2009 r., gdyż na podstawie art. 26 ust. 2

ustawy z 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych (Dz. U. Nr 55,

poz. 236 ze zm.) przysługuje mu prawo do zawiadomienia organów ścigania

o popełnieniu przestępstwa przez organizatorów strajku w związku

ze zorganizowaniem go wbrew przepisom ustawy. Rozstrzygnięcie prokuratury,

czy też wydane na podstawie wniesionego przez nią aktu oskarżenia orzeczenie

sądu jest wystarczające do ustalenia, czy strajk był zorganizowany legalnie,

a co za tym idzie, czy zakładowa organizacja związkowa była uprawniona do

prowadzenia strajku.

W razie wniesienia przez zwolnionych z pracy pracowników odwołań

do sądu pracy w związku z wypowiedzeniem umów o pracę pracownikom

podlegającym ochronie organizacji związkowej, sąd pracy jest zobowiązany

zbadać, czy dany pracownik podlegał ochronie związku zawodowego, a co za tym

idzie kontroluje, czy związek zawodowy objął swoim działaniem pozwanego

pracodawcę. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że aktualnie takie postępowania

sądowe, w związku ze zwolnieniem przez powoda pracowników - członków

pozwanej organizacji związkowej, toczą się przed Sądem Rejonowym - Sądem

Pracy w W.

Między stronami trwały rokowania w związku z objęciem powoda układem

zbiorowym pracy. Powód mógł wówczas wystąpić do sądu pracy właściwego dla

jego siedziby z wnioskiem o stwierdzenie reprezentatywności organizacji

związkowej. Zgodnie z art. 24125a

§ 4 k.p. pracodawca może przed zawarciem

7

układu zakładowego zgłosić uczestnikom prowadzącym rokowania w sprawie

zawarcia tego układu, pisemne zastrzeżenie co do spełniania przez zakładową

organizację związkową kryteriów reprezentatywności. W takiej sytuacji zakładowa

organizacja związkowa, wobec której zostało zgłoszone zastrzeżenie występuje do

sądu rejonowego właściwego dla siedziby pracodawcy z wnioskiem o stwierdzenie

jej reprezentatywności (art. 24125a

§ 5 k.p.).

Wyrokiem z 1 lutego 2012 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda od

wyroku Sądu Okręgowego.

Sąd Apelacyjny zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego

i stwierdził, że prawidłowe jest stanowisko tego Sądu co do określenia momentu,

z którym osobność prawną nabywają jednostki organizacyjne NSZZ, „Solidarność",

tak samo jak stanowisko, że powód nie wykazał interesu prawnego w uzyskaniu

orzeczenia ustalającego o żądanej treści.

W skardze kasacyjnej od wyroku z 1 lutego 2012 r. powód zarzucił,

że orzeczenie to zapadło z naruszeniem prawa materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1

k.p.c.), to jest art. 189 k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że powód

nie miał interesu prawnego w wytoczeniu powództwa o ustalenie z uwagi na

możliwość dochodzenia ochrony swych praw w innych postępowaniach toczących

się bez udziału pozwanej jako ich strony oraz przez błędną wykładnię istoty

interesu prawnego polegającą na przyjęciu, że przytoczone przez powoda

wątpliwości prawne nie były wątpliwościami obiektywnymi.

Powód zarzucił nadto, że zaskarżony wyrok zapadł z naruszeniem przepisów

procesowych (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.), to jest: - art. 17 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 379

pkt 6 k.p.c. przez ich niezastosowanie i przyjęcie, że powód nie ma interesu

prawnego w rozpoznaniu powództwa o ustalenie nieistnienia prawa pozwanej

organizacji związkowej do objęcia powodowej spółki zakresem swojego działania

z uwagi na możliwość rozpoznania tej kwestii w zawieszonych postępowaniach

toczących się przed Sądem Rejonowym, a zatem przyjęcie przez Sąd Apelacyjny,

że Sąd Rejonowy jest władny rozstrzygnąć kwestie pozostawione przez ustawę do

wyłącznej kompetencji Sądu Okręgowego jako Sądu pierwszej instancji; - art. 231

k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. polegające na przyjęciu domniemania, że pozwana

8

organizacja związkowa została właściwie założona, następnie prawnie

przekształcona i prawidłowo prowadzona, chociaż takiego wniosku nie można było

logicznie wyprowadzić z innych ustalonych w sprawie faktów; - art. 227 k.p.c. w zw.

z art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. przez wadliwe zgromadzenie przez Sąd

pierwszej instancji materiału dowodowego istotnego dla rozstrzygnięcia sprawy,

a następnie przyjęcie przez Sąd drugiej instancji - bez uzasadnienia podstaw takiej

decyzji - że Sąd Okręgowy prawidłowo przeprowadził postępowanie dowodowe

i nierozważenie przez Sąd drugiej instancji w sposób wszechstronny zebranego

w sprawie materiału dowodowego, brak logiki w powiązaniu wniosków z zebranymi

dowodami, a tym samym przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania względnie o jego uchylenie

i orzeczenie „nieistnienia prawa pozwanej organizacji związkowej do objęcia

powodowej spółki zakresem swojego działania”.

Pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia

faktów lub oceny dowodów (art. 3983

§ 3 k.p.c.), tymczasem tego aspektu

czynności Sądu Apelacyjnego dotyczy większa część zarzutów zgłoszonych przez

powoda w ramach drugiej podstawy kasacyjnej. W związku z ograniczeniem

dopuszczalności powoływania się w skardze kasacyjnej na pewne rodzaje zarzutów

(art. 3983

§ 3 k.p.c.) pozostaje zasada, że Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami

faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813

§ 2

k.p.c.). Powód nie może zatem oczekiwać, że w ramach kasacyjnej kontroli

orzeczenia Sądu Apelacyjnego i w związku z zarzutem naruszenia przez ten Sąd

art. 231 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. Sąd Najwyższy oceni, czy prawidłowe było

skorzystanie z domniemania, że organizacja związkowa została właściwie

założona, następnie prawnie przekształcona i prawidłowo prowadzona oraz czy taki

wniosek można było wyprowadzić w logiczny sposób z innych ustalonych

w sprawie faktów. Z tych samym przyczyn powód nie może oczekiwać, że Sąd

Najwyższy w związku z zarzutem naruszenia art. 227 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1

9

k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c. skontroluje, czy Sąd pierwszej instancji prawidłowo lub

też wadliwe zgromadził materiał dowodowy istotny dla rozstrzygnięcia sprawy,

a Sąd drugiej instancji zaakceptował to działanie bez wszechstronnego rozważenia

zebranego w sprawie materiału dowodowego i z przekroczeniem granic swobodnej

oceny dowodów. Czynności procesowe sądów pierwszej instancji pozostają poza

bezpośrednią kontrolą Sądu Najwyższego w postępowaniu kasacyjnym.

Zarzuty kasacyjne mogą jednak dotyczyć naruszenia takich przepisów

procesowych, które Sąd drugiej instancji miał obowiązek zastosować z urzędu lub

też na wniosek strony, a zatem także art. 17 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 6

k.p.c., przy czym ich zasadność zależy od stwierdzenia, że konkretne uchybienie

mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Bezzasadnie powód zarzuca, że zaskarżony wyrok zapadł z naruszeniem

art. 17 pkt 1 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 6 k.p.c. Niniejsza sprawa została rozpoznana

w pierwszej instancji przez Sąd Okręgowy a w drugiej instancji przez Sąd

Apelacyjny. To, że w innych sprawach, o których wspominają Sądy obu instancji

kwestę legalności działania pozwanego na terenie przedsiębiorstwa powoda

miałyby oceniać sądy rejonowe nie ma znaczenia przy ocenie czynności

procesowych podejmowanych w niniejszej sprawie. Trzeba też dodać,

że wyznaczenie właściwości w sprawie zgodnie z przesłankami ustalonymi w art.

17 k.p.c. następuje w nawiązaniu do treści i charakteru roszczenia, z którego

wynika żądanie zgłoszone w pozwie. Wypracowując własne poglądy na temat

zasadności takich żądań sądy o różnej pozycji w strukturze organów wymiaru

sprawiedliwości oceniają kwestie będące przesłankami dla ich rozstrzygnięć, w tym

i takie, które mogą być przedmiotem sporów rozstrzyganych w odrębnie

wszczętych postępowaniach. Nie rodzi to jednak skutku w postaci nieważności

postępowań, bowiem sąd w każdej sprawie cywilnej przed wydaniem w niej

rozstrzygnięcia musi rozważyć wszystkie istotne dla niego kwestie, a zawieszenie

postępowania w sytuacji, gdy rozstrzygnięcie sprawy zależy od wyniku innego

toczącego się postępowania nie jest obowiązkiem lecz jedynie uprawnieniem sądu

(art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c.).

10

Odpowiednie stosowanie art. 328 § 2 k.p.c. do uzasadnienia orzeczenia

sądu drugiej instancji oznacza, że uzasadnienie to nie musi zawierać wszystkich

elementów uzasadnienia wyroku sądu pierwszej instancji; sąd odwoławczy

obowiązany jest zamieścić w uzasadnieniu takie elementy, które ze względu

na treść apelacji i zakres rozpoznania, są potrzebne do rozstrzygnięcia sprawy

(por. np. wyrok Sądu Najwyższego z 18 sierpnia 2010 r., II PK 46/10).

Zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. może być

skutecznie zgłoszony w skardze kasacyjnej jeśli stopień naruszenia reguł

ustalonych w tych przepisach uniemożliwia skontrolowanie merytorycznej trafności

zaskarżonego rozstrzygnięcia. Uzasadnienie orzeczenia Sądu drugiej instancji nie

jest dotknięte takimi wadami,

2. Bezzasadnie powód zarzuca, że zaskarżony wyrok zapadł z naruszeniem

prawa materialnego, to jest art. 189 k.p.c. przez bezpodstawne przyjęcie, że powód

nie ma interesu prawnego w uzyskaniu orzeczenia o żądanej przez niego treści.

Badając sprawę w tym aspekcie Sąd Apelacyjny odniósł się do relacji między

pracodawcą i związkami zawodowymi działającymi na terenie jego

przedsiębiorstwa i - wskazując, że na podstawie art. 189 k.p.c. można żądać

ustalenia istnienia lub nieistnienia tylko takiego stosunku prawnego lub prawa, które

ma naturę cywilistyczną (art. 1 k.p.c.) – stwierdził, że stosunki prawne pomiędzy

pracodawcami i związkami zawodowymi zaliczane są do zbiorowych stosunków

pracy, które co do zasady nie podlegają rozstrzygnięciom sądów powszechnych

lecz należą do kategorii sporów zbiorowych między pracownikami (związkami

zawodowymi) a pracodawcami w rozumieniu przepisów ustawy z 23 maja 1991 r.

o rozwiązywaniu sporów zbiorowych. Rozważania te sugerują, że charakter

stosunku prawnego, na tle którego zostało zgłoszone roszczenie powodował

wątpliwości Sądu Apelacyjnego co do dopuszczalności drogi sądowej w sprawie.

W tym kontekście trzeba zauważyć, że do sporu pomiędzy stronami doszło

w związku z tym, że pozwany z powołaniem się na swój status międzyzakładowej

organizacji związkowej w rozumieniu art. 34-342

ustawy z 23 maja 1991 r.

o związkach zawodowych (tekst jedn.: Dz.U. z 2001 r. nr 79, poz. 854 ze zm.;

dalej - u.z.z.) – objął swoimi działaniami pracowników powoda, co wiązało się

11

z realizowaniem wobec niego szeregu uprawnień przysługujących związkom

zawodowym. Działania tego rodzaju oczywiście ingerują w prowadzenie spraw

przedsiębiorstwa, nie tylko w wymiarze jednostkowym, dotyczącym konkretnych

pracowników – członków związku, ale i w szerszym zakresie, niezwiązanym

z konkretnym stosunkiem zatrudnienia, a zakres uprawnień, z jakich może

korzystać związek zawodowy w stosunku do konkretnego pracodawcy zależy

przede wszystkim od jego reprezentatywności, co znajduje potwierdzenie w art. 251

u.z.z.

W literaturze dostrzega się, że mankamentem uregulowań przewidzianych

w ustawie o związkach zawodowych jest nieokreślenie trybu pozwalającego

pracodawcy na zweryfikowanie przedstawianych mu danych na temat

reprezentatywności związku, decydujących o tym, jakie konkretne uprawnienia

związek może wobec niego realizować. Wskazuje się, że środkiem, przy

wykorzystaniu którego pracodawca może uzyskać ochronę prawną wobec

grożących mu niekorzystnych skutków zignorowania uprawnień związku, jeśli

te rzeczywiście mu przysługiwały lub też niekorzystnych skutków (być może także

w aspekcie ekonomicznym dla przedsiębiorstwa) podporządkowania się

zgłoszonym bezpodstawnie żądaniom związku jest wystąpienie na podstawie art.

189 k.p.c. z powództwem o ustalenie nieistnienia uprawień konkretnej organizacji

związkowej. Konieczność zapewnienia przedsiębiorcy ochrony sądowej w razie

zaistnienia wymagającego stanowczego rozstrzygnięcia przez niezależny organ

sporu pomiędzy nim a organizacją związkową, która na terenie jego

przedsiębiorstwa zamierza wykonywać przyznane jej kompetencje, rzutujące na

sposób prowadzenia przedsiębiorstwa i jego wyniki, znajduje oparcie w art. 45 ust.

1 Konstytucji. W świetle wypowiedzi w literaturze może budzić wątpliwości kwestia,

czy spory tego rodzaju nie należą do właściwości sądów pracy, choć trudno je

ulokować w kategorii spraw z zakresu prawa pracy w rozumieniu art. 459-4777

k.p.c. w zw. z art. 476 § 1 k.p.c.

3. Trafnie Sąd Apelacyjny wskazał, że żądanie ustalenia prawa lub stosunku

prawnego może być skutecznie zgłoszone wyjątkowo, gdy powód wykaże, że ma

interes prawny w uzyskaniu takiego rozstrzygnięcia. W wyroku z 15 marca 2002 r.,

II CKN 919/99, Lex nr 54376, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że skuteczne powołanie się

12

na interes prawny wymaga wykazania, że oczekiwane rozstrzygnięcie wywoła takie

skutki w stosunkach między stronami, w następstwie których ich sytuacja prawna

zostanie określona jednoznacznie i tym samym wyeliminowane zostanie,

wynikające z błędnego przekonania co do przysługiwania powodowi określonych

uprawnień, ryzyko naruszenia w przyszłości jego praw. W przypadku gdy dojdzie

już do naruszenia prawa, w związku z którym powodowi służy roszczenie

o świadczenie (danie, czynienie, zaniechanie, znoszenie), wyłączona jest

możliwość skutecznego wystąpienia z powództwem o ustalenie, skoro sfera

podlegająca ochronie jest w takiej sytuacji szersza, a rozstrzygnięcie o różnicy zdań

w stanowiskach stron nabiera charakteru przesłankowego. Pogląd wyrażony w tym

orzeczeniu trzeba uznać utrwalony i powszechny. Ma on zastosowanie także do

oceny okoliczności, na które powód powoływał się w niniejszej sprawie.

Trafnie zwrócił uwagę Sąd Apelacyjny, że wątpliwości pracodawcy co do

dopuszczalności realizowania pewnych kompetencji przez związek zawodowy na

terenie jego przedsiębiorstwa mogą być wyjaśniane w charakterze przesłanek dla

rozstrzygnięcia w sprawach pracowniczych. Konsekwencje tych działań pozwanego

na terenie przedsiębiorstwa powoda, które zostały już podjęte i oddziaływały na

konkretne stosunki pracownicze będą wyjaśnione w sporach powoda

z pracownikami. Niewątpliwie takie postępowania toczą się aktualnie pomiędzy

byłymi pracownikami powoda w niniejszej sprawie i powodem przed sądami pracy

a w celu ich rozstrzygnięcia konieczne będzie zajęcie przez sądy stanowiska co do

objęcia pracowników powoda ochroną związkową i być może także w innych

kwestiach, ujawniających się jako sporne między powodem i pozwanym

w niniejszej sprawie. Wyroki wydane w sprawach pracowniczych będą wiązać na

zasadach oznaczonych w art. 365 k.p.c., a wynikająca z nich powaga rzeczy

osądzonej ograniczy się do stron postępowania - art. 366 k.p.c.

Do wyjaśnienia niektórych spornych między stronami kwestii mogłoby dojść

w postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 24125a

§ 5 k.p. lub – po

zawiadomieniu prokuratury o podejrzeniu zorganizowania nielegalnej akcji

strajkowej na terenie przedsiębiorstwa powoda - w postępowaniu prowadzonym na

podstawie art. 26 ustawy o rozwiązywaniu sporów zbiorowych.

13

Niewątpliwe w końcu jest, że jeśli po stronie powoda w związku z działaniami

pozwanego powstały już jakieś cywilne roszczenia o świadczenie w stosunku do

niego (np. odszkodowawcze), to powód mógłby ich dochodzić przez sądem.

4. Jest teoretycznie możliwe, że wskazane wyżej formy udzielenia ochrony

sądowej prawom powoda w związku z realizowaniem wobec niego uprawnień przez

pozwany związek zawodowy okazałyby się niewystarczające. Taka sytuacja

usprawiedliwiałaby rozważanie, czy powodowi powinna być udzielona ochrona

prawna w ramach powództwa o ustalenie. Powództwo to musiałoby jednak

dotyczyć konkretnego stosunku prawnego, w jakim powód ma pozostawać

z pozwanym lub konkretnego prawa, które pozwany wobec niego zrealizował

(a zakwestionowanie tego działania nie wiąże się z powstaniem po stronie powoda

roszczeń o świadczenie) lub może realizować. To samo odnieść trzeba do

ustalenia negatywnego.

Podstawową okolicznością, która uniemożliwia przyjęcie, że powód ma

interes prawny w uwzględnieniu żądania, które zgłosił w niniejszej sprawie jest jego

nieprecyzyjne brzmienie. Powód domagał się ustalenia, że nie istnieje prawo

pozwanej organizacji związkowej do objęcia go zakresem jej działania.

Żądanie to wiązało Sądy obu instancji przy rozpoznawaniu sprawy, stosownie do

art. 321 § 1 k.p.c. i nie było zmieniane w toku postępowania. W takiej też postaci

powód powtórzył je we wnioskach skargi kasacyjnej, w których określił, jakiego

rozstrzygnięcia oczekuje ewentualnie od Sądu Najwyższego.

Pozwany jest jednostką organizacyjną NSZZ „Solidarność” o statusie

międzyzakładowej organizacji związkowej w rozumieniu art. 34-342

u.z.z. i ta

ustawa, a nie orzeczenie sądu wyznacza zakres jego uprawień. Kwestia, kiedy

jednostki organizacyjne Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego

„Solidarność” uzyskują podmiotowość prawną została już wyjaśniona

w orzecznictwie, a trzeba podkreślić, że problemami tymi Sąd Najwyższy zajmował

się w sprawach, w których zgłoszono żądania przywrócenia do pracy. W uchwale

7 sędziów Sądu Najwyższego z 25 marca 1993 r., I PZP 73/93 (OSNC 1993, nr 10,

poz. 169), Sąd Najwyższy wyjaśnił, że na podstawie rejestracji NSZZ "Solidarność"

osobowość prawną uzyskał tylko ten Związek. Jednostki organizacyjne Związku

14

istniejące w dniu wejścia w życie zmiany statutu, określającej jednostki mające

osobowość prawną (art. 13 pkt 7 ustawy z 23 maja 1991 r. o związkach

zawodowych, Dz.U. Nr 55, poz. 234), nabyły tę osobowość z tym dniem.

Jednostki organizacyjne powstające po tej dacie nabywają osobowość prawną

z chwilą uzyskania - zgodnie ze statutem Związku - prawa do działania

w charakterze statutowych struktur Związku Zawodowego „Solidarność”. Podobnie

w tej kwestii wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z 16 lutego 2007 r., II PK

196106 (OSNP 2008, nr 7-8, poz. 194). Natomiast w wyroku z 10 stycznia 2002 r.,

I PKN 790/00 (OSNP 2004, nr 2, poz. 29), Sąd Najwyższy wyjaśnił,

że za międzyzakładową organizację związkową w rozumieniu art. 34 u.z.z. można

uznać tylko taką strukturę NSZZ „Solidarność”, która zakresem swego działania

obejmuje co najmniej dwóch pracodawców w rozumieniu art. 3 k.p.

O ile w uzasadnieniu pozwu powód przytoczył pewne okoliczności

świadczące o tym, że w przeszłości powstały pomiędzy nim i pozwanym spory co

do tego, czy pozwany objął jego przedsiębiorstwo działalnością związkową, to nie

wskazał na okoliczności, które aktualnie uzasadniałyby jego wątpliwości w tym

względzie, a już z całą pewnością nie wskazał takich okoliczności, które by miały

tłumaczyć ustalenie, że pozwany nie może objąć go zakresem swojego działania

w przyszłości. Żądanie pozwu zgłoszone przez powoda jest na tyle nieprecyzyjne,

że nie sposób wskazać czasokresu, w jakim powinno być zbadane i okoliczności

miarodajnych dla wydania rozstrzygnięcia o jego zasadności.

Żądanie pozwu zgłaszane na podstawie art. 189 k.p.c. i zmierzające do

ustalenia prawa lub stosunku prawnego (także negatywnie) musi być przez powoda

formułowane ze świadomością skutków, jakie w świetle obowiązującego prawa ma

wywoływać prawomocny wyrok, a mianowicie, że będzie on wiązać w granicach

wyznaczonych treścią art. 365 k.p.c. oraz tworzyć w relacjach między stronami stan

powagi rzeczy osądzonej - art. 366 k.p.c. Z brzmienia żądania zgłoszonego przez

powoda nie wynika, czy tyczy się ono czasu przeszłego, obecnego, czy też ma

działać na przyszłość oraz jakich konkretnie działań pozwanego czy stosunków

prawnych już nawiązanych przez strony w związku z tymi działaniami dotyczy.

15

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39814

k.p.c. oraz art. 108 § 1

w zw. z art. 39821

i art. 391 § 1 k.p.c., przy uwzględnieniu taryfowych stawek

wynagrodzenia pełnomocników reprezentujących powoda w postępowaniu

kasacyjnym, Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

jw