V CSK 416/12

Sygn. akt V CSK 416/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący)

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa T. I. s.r.o. w P. (Czechy)

przeciwko M. F. Sp. z o.o. w T.

o uznanie czynności za bezskuteczną,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 15 marca 2013 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 kwietnia 2012 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od pozwanego na rzecz powoda 5.400 (pięć tysięcy

czterysta) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

2

Powód – T. I. s.r.o. w P. wniósł o uznanie za bezskuteczną w stosunku do

niego czynności prawnej dłużnika – C. T., dokonanej 28 września 2006 r., a

polegającej na sprzedaży pozwanemu M. F. Sp. z o.o. w T. jego przedsiębiorstwa

w rozumieniu art. 551

k.c., obejmującego m.in. działki nr 1029/64 i 1030/68 o

łącznej powierzchni 5.0366 ha, obręb U., dla których Sąd Rejonowy w T. prowadzi

księgę wieczystą […], a to w celu zaspokojenia wierzytelności w kwocie

40.840.525,26 CZK wraz z 6% odsetek rocznie od 2 marca 2006 r. oraz w kwotach

225.125,79 CZK i 1.000.000 CZK (łącznie 42.065.651,04 CZK), stwierdzonych

nakazem zapłaty Sądu Okręgowego w O.

Pozwany – M. F. Sp. z o.o. w T. wniósł o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z 30 października 2009 r. Sąd Okręgowy w K. uwzględnił

powództwo w całości. Rozstrzygnięcie to zapadło po ustaleniu, że nakazem zapłaty

z 13 sierpnia 2004 r. Sąd Okręgowy w O. zasądził na rzecz GE Capitol Bank od C.

T. i V. s.r.o. w H. kwotę 67.537.738,56 CZK z odsetkami 6 % rocznie od 19

sierpnia 2002 r. oraz kwoty 225.125,79 CZK i 1.000.000 CZK jako zwrot

wynagrodzenia i kosztów postępowania.

W stosunku do V. s.r.o. zostało wszczęte postępowanie upadłościowe. C. T.

prowadził jako osoba fizyczna na terenie Polski działalność gospodarczą pod

nazwą „V. T.”. W marcu 2004 r. ogłoszono jego upadłość z możliwością zawarcia

układu. GE Capitol Bank 27 września 2004 r. zgłosił w postępowaniu

upadłościowym wierzytelność stwierdzoną nakazem zapłaty z 13 sierpnia 2004 r.

Nadzorca sądowy odmówił jej wciągnięcia na listę wierzytelności, gdyż przyjął, że

nie wynikała z zobowiązań C. T. jako przedsiębiorcy. Wierzyciel złożył wobec tego

rozstrzygnięcia sprzeciw, ale następnie go cofnął.

Cesją z 5 kwietnia 2006 r. GE Capitol Bank przeniósł wierzytelność w kwocie

43.901.079,72 CZK, w tym 42.431.825,62 CZK kapitału, 244.128,31 CZK odsetek,

225.125,79 CZK wynagrodzenia oraz 1.000.000 CZK kosztów postępowania na P.

P. SA, a ten 6 kwietnia 2006 r. dokonał cesji tej wierzytelności na powoda.

Postępowanie upadłościowe C. T. z możliwością zawarcia układu zostało

zakończone 5 czerwca 2006 r. po zatwierdzeniu przez sąd układu z wierzycielami

3

zawartego 5 kwietnia 2006 r., stanowiącego o 20 % redukcji wierzytelności.

Umową z 28 września 2006 r. C. T. sprzedał pozwanej swoje

przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 551

k.c. Umowę zawarto pod warunkiem

zawieszającym, że Bank Handlowy posiadający wierzytelności zabezpieczone

hipotecznie do kwoty 18.854.638 zł na nieruchomościach wchodzących w skład

przedsiębiorstwa i przewłaszczenie urządzeń technicznych otrzyma spłatę

wierzytelności i zwolni zabezpieczenia. Zadłużenie C. T. na rzecz tego Banku

wynosiło 20.646.927,61 zł. Bank został zaspokojony jednorazowo z ceny ze

sprzedaży przedsiębiorstwa. Część ceny (4.373.699,62 zł) została przeznaczona

na zaspokojenie wierzycieli układowych, a 3.170.000 zł na zaspokojenie

wierzytelności ZUS. C. T. miał otrzymać pozostałe 12.000.000 zł, z czego

8.000.000 zł w dniu zawarcia urnowy sprzedaży. Kwota ta wpłynęła na jego

rachunek bankowy 4 października 2006 r. i została podjęta 5 i 6 października 2006

r. C. T. rozdysponował ją w niewiadomy sposób z pominięciem powoda, którego

dłużnikiem osobistym pozostaje.

Powód wszczął egzekucję w stosunku do C.T. Komornik zajął jego

wierzytelność w stosunku do pozwanego o zapłatę ceny za przedsiębiorstwo

sprzedane 6 października 2006 r. Pozwany nie wskazał, na jaki rachunek ją

przelał. Zobowiązał się przekazać na konto komornika drugą ratę z kwoty

12.000.000 zł, ale nie wywiązał się z tego obowiązku z naruszeniem art. 896 i 900

k.p.c. Swoim działaniem pozwany udaremnił czynności egzekucyjne. Z początkiem

lutego 2007 r., a zatem przed terminem zapłaty C. T. trzeciej raty w wysokości

2.000.000 zł, pozwany złożył mu oświadczenie o potrąceniu, chociaż jego

należności w stosunku do C. T. nie były wymagalne i nie wzywał go wcześniej do

zapłaty.

Pozwany sprzyjał zamiarom dłużnika pozbawienia powoda możliwości

zaspokojenia się z jego majątku i współdziałał z dłużnikiem w tym celu. Mimo

dokonanego zajęcia w postępowaniu egzekucyjnym nie zapłacił drugiej części ceny

za przedsiębiorstwo do rąk komornika. Wykorzystując krótki okres utraty

skuteczności zajęć egzekucyjnych, usiłował uniemożliwić spłatę drugiej i trzeciej

raty (4.000.000 zł) przez czynności potrącenia zdziałane z dłużnikiem. Pozwany

4

kontaktował się z dłużnikiem, gdy ten unikał powoda i komornika. Jest tak do chwili

obecnej. Dłużnik jest nieznany z miejsca pobytu, nie wykazał żadnego

zainteresowania spłatą wierzytelności.

Pozwany należy do korporacji M. I., której strukturami kieruje grupa C. I. Ta

grupa już w 2004 r. wiedziała o wierzytelności powoda do C. T. Informacje o

wierzytelnościach GE Capitol Banku pozwany uzyskał też ze zgłoszeń

wierzytelności w postępowaniach upadłościowych. Umieszczenie w umowie

sprzedaży zapewnienia C. T., że zwolni pozwanego z odpowiedzialności za

zobowiązania Spółki V. w Czechach dotyczyło znanych obu stronom zobowiązań

wekslowych C. T.

Cena za przedsiębiorstwo według umowy wyniosła 40.190.627,23 zł, jego

wartość przed opodatkowaniem - 43.327.510 zł, zaś zadłużenie C. T. - 28.000.000

zł. Majątek przedsiębiorstwa wystarczyłby na zaspokojenie powoda kwotą

5.781.416,99 zł, nawet z odsetkami. C. T. działał z zamiarem pokrzywdzenia

powoda jako wierzyciela, wyłączył dużą część ceny za przedsiębiorstwo z

czynności windykacyjnych, uniemożliwiając mu zaspokojenie się z majątku, który

wcześniej posiadał. Większość wierzycieli C. T. uzyskała jednorazowo spłatę

wierzytelności, nawet przed terminem ich wymagalności, zaś możliwość

zaspokojenia powoda została całkowicie wykluczona wskutek działań dłużnika.

Pozwany odniósł korzyść majątkową z zawarcia umowy z dłużnikiem. Wiedział też

o zamiarze pokrzywdzenia powoda przez C. T., a co najmniej mógł się o tym z

łatwością dowiedzieć.

Wobec powyższych ustaleń Sąd Okręgowy uznał, że powód wykazał

przesłanki dochodzonego roszczenia i na podstawie art. 527 k.c. uwzględnił

powództwo.

Wyrokiem z 15 marca 2010 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego

od tego wyroku. Wyrokiem z 13 kwietnia 2011 r., wydanym w uwzględnieniu skargi

kasacyjnej pozwanego, Sąd Najwyższy uchylił to orzeczenie i przekazał sprawę

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy wskazał, że powód domagający się uznania

5

za bezskuteczną wobec niego czynności prawnej dłużnika ma obowiązek

wykazania, że istniała wierzytelność podlegająca ochronie oraz określenia jej

wysokości. Przepis art. 527 § 1 k.c. tworzy podstawę do ochrony wierzytelności,

której istnienie, tytuł i wysokość mają być wykazane. Wierzytelność tę należy

określić w sentencji wyroku. Do niej należy też odnieść ustalenia co do

wypłacalności dłużnika oraz zakresu egzekucji, jaką wierzyciel będzie miał prawo

prowadzić w stosunku do przedmiotu zaskarżonej czynności. W odniesieniu

do wierzytelności stwierdzonej tytułem egzekucyjnym istotne jest czy wierzyciel

określając przedmiot ochrony dochodzi jej w pełnym zakresie, czy też w jakiejś

części. Zdarzenia zaistniałe po powstaniu tytułu wykonawczego mogą bowiem

wykluczyć możliwość domagania się spełnienia świadczenia w pełnej wysokości.

W zaakceptowanym przez Sąd Apelacyjny wyroku Sądu Okręgowego

wierzytelność powoda została określona jedynie przez powołanie wekslowego

nakazu zapłaty, a zatem objęta została ochroną w wysokości oznaczonej tym

nakazem, chociaż powódka nabyła ją w mniejszym rozmiarze. Zawarcie układu

przez dłużnika z wierzycielami w postępowaniu sądowym jest zdarzeniem, które po

uzyskaniu przez wierzyciela tytułu egzekucyjnego miało wpływ na wysokość

wierzytelności objętej żądaniem ochrony na podstawie art. 527 § 1 k.c. Zgodnie

z art. 290 ust. 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze

(tekst jedn.: Dz. U. 2012, poz. 1112; dalej - p.u.n.) układ wiąże wszystkich

wierzycieli, których wierzytelności zgodnie z ustawą są nimi objęte i powstały przed

ogłoszeniem upadłości, choćby nie zostały umieszczone na liście. Wekslowy nakaz

zapłaty z 13 sierpnia 2004 r. nie utracił wykonalności zgodnie z art. 295 ust. 1

p.u.n., gdyż powód jako wierzyciel nie uzyskał w jego miejsce tytułu egzekucyjnego

w postaci wyciągu z listy wierzytelności łącznie z wypisem prawomocnego

postanowienia zatwierdzającego układ. Do powoda odnoszą się jednak

postanowienia układu zawartego przez dłużnika z wierzycielami, chociaż nie został

on umieszczony na liście wierzycieli.

Pozwany nie kwestionował, że dokonał z dłużnikiem czynności prawnej,

która spowodowała nabycie przez niego jedynego składnika majątku dłużnika,

co pogłębiło stan jego niewypłacalności. Uzyskał zatem korzyść majątkową

w rozumieniu art. 527 § 1 k.c. kosztem majątku dłużnika. Wysokość ceny

6

uiszczonej za przedsiębiorstwo ma znaczenie drugorzędne, zaś podniesiony przez

pozwanego argument, że przekazał dłużnikowi środki pieniężne, które ten mógł

przeznaczyć na spłatę zadłużenia wobec powoda byłby skuteczny w przypadku

dokonania tego w warunkach uniemożliwiających dłużnikowi ukrycie lub

rozdysponowanie ich z wyłączeniem spłaty wierzycieli.

Sąd Najwyższy podzielił pogląd Sądów obu instancji o działaniu dłużnika

ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli oraz o braku podstaw

do zastosowania w sprawie przepisu art. 527 § 3 k.c. i art. 527 § 4 k.c., a uchyleniu

wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazaniu sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania zadecydowało trafne podniesienie zarzutu, że wyrok ten nie

identyfikował wierzytelności, której udzielono ochrony przez uwzględnienie

powództwa.

Wyrokiem z 25 kwietnia 2012 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony apelacją

pozwanej wyrok Sądu Okręgowego z 30 października 2009 r. w punkcie 1 w ten

sposób, że uznał za bezskuteczną w stosunku do powódki umowę sprzedaży

przedsiębiorstwa, w skład którego wchodzą w szczególności działki nr 1029/64 i nr

1030/68 o łącznej powierzchni 5.0366 ha, położone w U., objęte księgą wieczystą

KW nr […] prowadzoną przez Sąd Rejonowy w T., zawartą 28 września 2006 r.

pomiędzy pozwaną i C. T., celem zaspokojenia wierzytelności powódki

stwierdzonej prawomocnym nakazem zapłaty Sądu Wojewódzkiego w O. z 13

sierpnia 2004 r., do kwoty 42.065.651,41 CZK w tym od kwoty 40.840.525,62 CZK

z odsetkami w wysokości 6% rocznie od 6 marca 2006 r.; w pozostałym zakresie

apelację oddalił; zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 16.400 zł tytułem

zwrotu kosztów postępowania odwoławczego.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny zaakceptował ustalenia

faktyczne Sądu Okręgowego, a dodatkowo ustalił, że w Sądzie Wojewódzkim w O.

prowadzone jest postępowanie upadłościowe V. s.r.o., w którym powódka

uczestniczy jako wierzyciel wierzytelności z umowy kredytowej nr 713099201171 w

wysokości 96.787.220,24 CZK, która do kwoty 6.753.773 CZK została

zabezpieczona wekslem własnym i w tym zakresie była wykonalna w oparciu o

wekslowy nakaz płatniczy z 13 sierpnia 2004 r., wydany również przeciwko C. T.

7

Ten wekslowy nakaz zapłaty stwierdza wierzytelność powoda w kwocie

43.679.326,04 CZK, która w przyszłości nie zostanie zaspokojona nawet

częściowo.

Wysokość wierzytelności powoda określona została na kwotę 43.679.326,04

CZK z uwzględnieniem wpłat C. T. dokonanych 23 października 2006 r. – 973.596

CZK, z 14 listopada 2006 r. – 433.600 CZK i z 4 stycznia 2007 r. – 91.000 CZK.

Prawomocnym postanowieniem z 4 lipca 2011 r. Sąd Rejonowy w K. uchylił

układ zawarty 21 marca 2006 r. pomiędzy dłużnikiem C. T. a jego wierzycielami,

zatwierdzony postanowieniem z 5 kwietnia 2006 r. oraz zmienił postanowienie z 4

marca 2004 r. o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu na

postanowienie o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację majątku upadłego C.

T. prowadzącego przedsiębiorstwo „V. T”. Postanowieniem z 19 kwietnia 2012 r.

Sąd Rejonowy umorzył postępowanie upadłościowe C. T. prowadzącego

działalność gospodarczą pod nazwą „V. T.” z powodu braku środków

umożliwiających pokrycie kosztów postępowania.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że powód był legitymowany do zgłoszenia

żądania dochodzonego w niniejszej sprawie. Powództwo zostało wytoczone

10 marca 2008 r. po ogłoszeniu upadłości układowej dłużnika C. T. (postanowienie

z 4 marca 2004 r.), zawarciu przez niego układu z wierzycielami (21 marca 2006

r.), zatwierdzeniu przez Sąd układu (5 kwietnia 2006 r.) i wydaniu przez Sąd

postanowienia o zakończeniu postępowania upadłościowego. Postanowieniem z 4

lipca 2011 r., uchylono układ zawarty pomiędzy C. T. i jego wierzycielami oraz

ogłoszono upadłość likwidacyjną dłużnika. Zgodnie zatem z art. 118 u.p.n. syndyk

masy upadłości mógł wstąpić do procesu w miejsce powoda, ale skoro tego nie

uczynił, to wierzyciel wytaczający powództwo ze skargi pauliańskiej przed

ogłoszeniem upadłości zachował legitymację czynną w takiej sprawie.

Powód posiada w stosunku do dłużnika C. T. wierzytelności w łącznej

kwocie 42.065.651,41 CZK, w tym od 40.840.520,62 CZK z odsetkami

w wysokości 6% od 6 marca 2006 r. Pozwany nie wykazał, żeby wierzytelność ta

została zaspokojona w większym zakresie niż już uwzględniony. Od czasu wydania

rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy sytuacja faktyczna i prawna zmieniła się

8

o tyle, że zawarty przez dłużnika układ został uchylony prawomocnym

postanowieniem Sądu Rejonowego z 4 lipca 2011 r., tak więc objęta ochroną

wierzytelność powoda nie podlegała redukcji układowej.

Sąd Apelacyjny uznał, że niewypłacalność dłużnika pozostaje w związku

z czynnością prawną, której dokonał z pozwanym. Czynności tej dłużnik dokonał

ze świadomością pokrzywdzenia powoda jako wierzyciela. Dłużnik rozporządził

otrzymaną od pozwanego ceną na nieznane cele, a innych wierzycieli zaspokoił

z pominięciem jedynie powoda. Dla udzielenia wierzycielowi ochrony z art. 527 § 1

k.c. ustawodawca wymaga, by osoba trzecia wiedziała lub z łatwością mogła

dowiedzieć się, że dłużnik dokonując czynności działa z pokrzywdzeniem

wierzyciela. Ocena naganności postępowania osoby trzeciej następuje

w okolicznościach faktycznych występujących w konkretnej sprawie. Okoliczności

ustalone w niniejszej sprawie skłoniły Sąd Apelacyjny do przyjęcia, że umowa

sprzedaży została zawarta przez pozwanego z dłużnikiem ze świadomością,

że prowadzi ona do pokrzywdzenia powoda jako wierzyciela. W efekcie żądanie

pozwu zostało uwzględnione na podstawie art. 527 § 1 k.c.

W skardze kasacyjnej od wyroku z 25 kwietnia 2012 r. pozwany zarzucił,

że zapadł on z naruszeniem prawa materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 pkt 1 k.p.c.),

to jest: - art. 527 k.c. poprzez jego zastosowanie w sprawie, podczas gdy

roszczenie powoda powinno być rozpoznane na podstawie prawa Republiki

Czeskiej; - art. 527 k.c. i art. 530 k.c. poprzez ich błędną wykładnię oraz

niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji bezzasadne udzielenie powodowi

ochrony co do wierzytelności w kwocie 8.413.130,28 CZK, która miała charakter

wierzytelności przyszłej; - art. 527 § 1 k.c., art. 38 k.c. w zw. z 201 § 1 k.s.h.

poprzez bezzasadne uznanie, że pozwany przy dołożeniu należytej staranności

mógł się dowiedzieć o działaniu dłużnika z zamiarem pokrzywdzenia powoda

a także poprzez brak wskazania w zaskarżonym wyroku, na czym polegał brak

staranności członków zarządu pozwanej przy zawarciu z dłużnikiem umowy

nabycia przedsiębiorstwa.

Pozwany zarzucił nadto, że zaskarżony wyrok zapadł z naruszeniem prawa

procesowego, tj.: - art. 321 § 1 k.p.c. w zw. z art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c. i art. 4794

§ 2

9

k.p.c. poprzez bezzasadne uznanie, że powód w piśmie procesowym z 28 sierpnia

2008 r. (w stanie sprawy w toku) nie dokonał rozszerzenia żądania pozwu wbrew

zakazowi przedmiotowej zmiany powództwa w postępowaniu odrębnym

w sprawach gospodarczych i w konsekwencji uwzględnienie w wyroku żądania

pozwu rozszerzonego w sposób niedopuszczalny; - art. 382 k.p.c. i art. 233 § 1

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez bezzasadne uznanie, że pozwany przy

dołożeniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o działaniu dłużnika

z zamiarem pokrzywdzenia powoda a także poprzez brak wskazania

w zaskarżonym wyroku, na czym polegał brak staranności członków zarządu

pozwanej przy zawarciu z dłużnikiem umowy nabycia przedsiębiorstwa.

Pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania względnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku i wydanie orzeczenia co do istoty sprawy - oddalającego

powództwo w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Obowiązkiem powoda jest zgłoszenie żądania pozwu w formie wskazania

na konkretny rodzaj rozstrzygnięcia, jakiego oczekuje od sądu (art. 187 § 1 pkt 1

k.p.c.) z uwagi na przytoczone okoliczności faktyczne (art. 187 § 1 pkt 2 k.p.c.). Tak

zgłoszone żądanie wraz z uzasadniającymi je okolicznościami faktycznymi tworzy

powództwo i staje się przedmiotem rozpoznania w procesie cywilnym. Żądanie

pozwu decyduje też o zakresie rozpoznania i orzekania w sprawie (art. 321 § 1

k.p.c.).

W pozwie inicjującym postępowanie w niniejszej sprawie powód wskazał,

że domaga się, by Sąd w przytoczonych przez niego okoliczności faktycznych

wydał przeciwko pozwanemu orzeczenie, którym uzna za bezskuteczną w stosunku

do powoda czynność pozwanego dokonaną z dłużnikiem powoda i prowadzącą do

niemożliwości zaspokojenia jego wierzytelności. W piśmie procesowym

z 28 sierpnia 2008 r. powód nie wystąpił z innym, nowym roszczeniem zamiast lub

obok roszczenia zgłoszonego w pozwie lecz jedynie sprecyzował pierwotnie

zgłoszone żądanie przez wskazanie na wierzytelność, której ochronie miało służyć

wytoczone przez niego powództwo. Tego rodzaju działanie nie jest objęte

10

dyspozycją art. 4794

§ 2 k.p.c. i nie było w świetle tego przepisu niedopuszczalne

w postępowaniu w sprawach gospodarczych. O granicach, w jakich żądanie

sprecyzowane przez powoda mogło być uwzględnione Sąd Apelacyjny

wypowiedział się w końcowej części uzasadnienia wyroku.

2. Bezzasadnie też pozwany zarzuca, jakoby Sąd Apelacyjny z naruszeniem

art. 382 k.p.c. i art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. zaniechał wskazania

w motywach zaskarżonego wyroku, na czym polegał brak staranności członków

zarządu pozwanego przy zawarciu z dłużnikiem umowy nabycia przedsiębiorstwa,

uzasadniający przypisanie pozwanemu odpowiedzialności w stosunku do powoda

na podstawie art. 527 § 1 k.c.

Przepis art. 382 k.p.c., do którego nawiązał pozwany przy formułowaniu

zacytowanego zarzutu nawiązuje do art. 378 § 1 k.p.c., wyznaczającego granice

rozpoznania sprawy w postępowaniu apelacyjnym i wskazuje, że sąd apelacyjny

ma obowiązek uwzględnić przy wydawaniu orzeczenia materiał dowodowy zebrany

w postępowaniu w pierwszej instancji i w postępowaniu apelacyjnym. Sąd

Apelacyjny w niniejszej sprawie zastosował się do tego uregulowania, gdyż wydał

rozstrzygnięcie uwzględniające wyniki postępowania dowodowego

przeprowadzonego w obu instancjach. Sąd Apelacyjny w większości zaakceptował

ustalenia faktyczne poczynione w sprawie przez Sąd Okręgowy, a gdy chodzi

o okoliczności decydujące o możliwości przypisania pozwanemu

odpowiedzialności wobec powoda na podstawie art. 527 § 1 k.c., to do ustalonych

faktów odniósł się na s. 19 uzasadnienia. Skarżący eksponuje jedno zdanie

w ramach tego wywodu, w którym znalazło się stwierdzenie, że „nie można

pozwanemu przypisać pozytywnej wiedzy o działaniu C. T. z zamiarem

pokrzywdzenia powoda (z braku bezpośrednich dowodów)”, ale pomija, że art. 527

§ 1 in fine k.c. stanowi podstawę roszczenia przeciwko osobie trzeciej, która

dokonała czynności z pokrzywdzeniem wierzyciela także wówczas, gdy można jej

uczynić zarzut, że przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć o

działaniu dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela. Sąd Apelacyjny wymienił te

okoliczności i zdarzenia, które pozwalają na wnioskowanie, że pozwany, a ściślej

rzecz ujmując – osoby mające wpływ na jego działania i osoby uprawnione do

reprezentowania go w obrocie prawnym, przy zachowaniu należytej staranności

11

mogły dowiedzieć się o zamierzeniach dłużnika pokrzywdzenia powoda jako

wierzyciela w związku ze sprzedażą pozwanemu przedsiębiorstwa i ukryciem przed

powodem środków uzyskanych od pozwanego z tytułu ceny. Wnioskowanie Sądu

Apelacyjnego w tym zakresie nawiązuje do ustalonych w sprawie faktów i przez

skarżącego nie zostało skutecznie podważone.

3. Wątpliwości powstające przy próbie wskazania na prawo właściwe

dla oceny roszczeń mogących powstawać w celu udzielenia ochrony wierzycielowi

w razie dokonania przez dłużnika czynności prowadzącej do jego pokrzywdzenia

i roszczeń, jakich wierzyciel w związku z taką czynnością może dochodzić

od osoby będącej stroną czynności z dłużnikiem, w razie gdy status któregoś

z wymienionych wyżej podmiotów, miejsce dokonania czynności lub miejsce,

w którym wywołuje ona skutki, wskazują na możliwy związek z prawem obcym,

zostały przez Sąd Najwyższy rozstrzygnięte w wyroku z 29 listopada 2012 r.,

II CSK 96/12, niepubl. W wyroku tym Sąd Najwyższy wyjaśnił, że prawo polskie nie

wskazuje wprost na prawo właściwe do oceny akcji pauliańskiej, której istotą

w systemach prawa merytorycznego poszczególnych państw jest ograniczenie

względem wierzyciela skutków czynności dłużnika, przysparzającej korzyść

majątkową osobie trzeciej z pokrzywdzeniem wierzycieli, przez doprowadzenie

do takiego, z punktu widzenia wierzyciela, stanu prawnego, jakby do tej czynności

nie doszło. Zasadnicze znaczenie w sprawach, w których powód, powołując się

na dokonanie przez dłużnika czynności przysparzającej korzyść majątkową osobie

trzeciej, zmierza do ubezskutecznienia tej czynności, ma ustalenie, czy

podnoszone przez powoda uszczuplenie majątku dłużnika na rzecz osoby trzeciej

w ogóle nastąpiło, a w razie pozytywnej odpowiedzi - czy miało wpływ

na możliwość zaspokojenia przez powoda jego wierzytelności, i w jakich

okolicznościach do zaskarżonej czynności dłużnika doszło. To, że wystąpienie

z akcją pauliańską zakłada w pierwszej kolejności rozstrzygnięcie, czy wskutek

zaskarżonej czynności nastąpiło uszczuplenie majątku dłużnika na rzecz osoby

trzeciej, a żądanie powoda zmierza do ograniczenia tego skutku, przemawia za

poddaniem akcji pauliańskiej prawu tego państwa, któremu podlega skutek

przysparzający zaskarżonej czynności. Za normę wskazującą prawo właściwe

dla akcji pauliańskiej należy zatem uznać normę kolizyjną wyznaczającą prawo

12

właściwe dla skutku przysparzającego zaskarżonej czynności dłużnika.

Rozwiązanie to odpowiada interesom obu stron sporu, tj. zarówno interesom

wierzyciela, jak i interesom osoby trzeciej, na rzecz której dłużnik dokonał

przysporzenia. Wierzyciel, skarżący czynność dłużnika ze względu na jej

przysparzający skutek, który wywołała w świetle właściwego prawa, powinien

móc też ograniczyć ten skutek na podstawie tego prawa. Podobnie, ochrona

zaufania osoby trzeciej do czynności, na podstawie której uzyskała ona

przysporzenie od dłużnika, wymaga, aby o możliwości, przesłankach i zakresie

ograniczenia tego przysporzenia rozstrzygało prawo decydujące o jego dojściu

do skutku. Rozwiązanie to jest zbieżne z regulacją przyjętą w art. 469 p.u.n.

i w art. 13 rozporządzenia Rady WE nr 1346/2000 z 29 maja 2000 r. w sprawie

postępowania upadłościowego (Dz. Urz. UE 2000, nr 160, s. 1 ze zm.)

w odniesieniu do zaskarżenia czynności dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem

wierzycieli w związku z upadłością. Wymienione przepisy odsyłają w zakresie

oceny możliwości zaskarżenia czynności dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem

wierzycieli do prawa właściwego dla tej czynności, a ściślej rzecz ujmując,

do - ze względu na ich funkcję ochronną wobec kontrahenta dłużnika - prawa

właściwego dla tej czynności w odniesieniu do jej skutków. Prawu właściwemu

dla akcji pauliańskiej podlegają w szczególności takie kwestie, jak: możliwość

ograniczenia względem wierzyciela prawa osoby trzeciej do przedmiotu

przysporzenia nabytego od dłużnika, charakter uprawnienia wierzyciela, chwila

jego powstania, charakter obowiązku dłużnika, chwila jego powstania,

niewypłacalność dłużnika, świadomość dłużnika i jego kontrahenta co do pewnych

okoliczności, wymóg przysługiwania wierzycielowi określonej chronionej

wierzytelności.

Samo natomiast istnienie chronionej wierzytelności w ramach określonego

stosunku zobowiązaniowego jest odrębną, wstępną kwestią względem sprawy

zasadniczej, jaką jest tu sprawa o udzielenie ochrony pauliańskiej. Prawem

właściwym dla tej kwestii jest prawo, któremu podlega dany stosunek

zobowiązaniowy między wierzycielem a dłużnikiem, czyli zazwyczaj prawo

właściwe dla określonej umowy obligacyjnej między dłużnikiem a wierzycielem.

13

Jeżeli czynnością dokonaną z pokrzywdzeniem wierzyciela jest

przeniesienie przez dłużnika prawa własności składników jego majątku na rzecz

osoby trzeciej, to prawem właściwym dla zaskarżenia przez wierzyciela czynności

powodującej ten skutek jest prawo państwa, w którym znajduje się przeniesiony

przedmiot własności. Prawem właściwym dla akcji pauliańskiej jest zatem wówczas

wskazany przez – z uwagi na datę czynności – art. 24 ustawy z 12 listopada 1965 r.

– Prawo prywatne międzynarodowe (Dz. U. Nr 46, poz. 290 ze zm.) statut

rzeczowy, którym w niniejszej sprawie jest prawo polskie ze względu na miejsce

położenia przedsiębiorstwa dłużnika i wchodzących w jego skład nieruchomości

stanowiących przedmiot umowy zaskarżonej przez powoda.

Bezzasadnie zatem powód zarzuca, że zaskarżony przez niego wyrok

zapadł z naruszeniem art. 527 k.c. poprzez jego zastosowanie w sprawie zamiast

odpowiednich przepisów prawa Republiki Czeskiej.

4. Uchylając poprzedni wyrok Sądu Apelacyjnego w niniejszej sprawie, Sąd

Najwyższy wskazał, że uwzględnienie skargi pauliańskiej wiąże się z udzieleniem

ochrony konkretnej wierzytelności i oznacza, że sąd orzekający o takim roszczeniu

powinien w wyroku zidentyfikować tę wierzytelność i jej wysokość. Wierzytelność

powoda w niniejszej sprawie w stosunku do dłużnika była stwierdzona tytułem

wykonawczym, a mianowicie nakazem zapłaty wydanym 13 sierpnia 2004 r. przez

Sąd Wojewódzki w O., wykonalnym na terenie Polski na podstawie postanowienia z

8 czerwca 2009 r. Późniejsze zdarzenia związane z prowadzeniem postępowania

układowego w stosunku do dłużnika mogły wpłynąć na istnienie i wysokość tej

wierzytelności.

Z uzupełniających ustaleń Sądu Apelacyjnego wynika, że wierzytelność

powoda w stosunku do C. T. określona na 43.679.326,04 CZK była objęta układem

zawartym przez dłużnika z wierzycielami, chociaż powód jako wierzyciel C. T. nie

zgłosił jej w postępowaniu układowym. Układ zawarty przez dłużnika z

wierzycielami 21 marca 2006 r. został uchylony prawomocnym postanowieniem z 4

lipca 2011 r., wydanym z inicjatywy powoda w niniejszej sprawie, z jednoczesną

zmianą formy upadłości dłużnika z układowej na likwidacyjną.

W związku z tymi ustaleniami pozostaje zarzut pozwanego, że wierzytelność

14

powoda w stosunku do dłużnika w dacie dokonania przez niego czynności

z pozwanym mającej prowadzić do pokrzywdzenia powoda wynosiła

33.652.521,13 CZK, a w zakresie zredukowanym układem, to jest co do kwoty

8.413.130,28 CZK była wierzytelnością przyszłą, która powstała dopiero z chwilą

uprawomocnienia się postanowienia uchylającego układ dłużnika z wierzycielami.

Przesłanki skargi pauliańskiej dla takiej (przyszłej) wierzytelności powinny być

wyznaczone – zdaniem skarżącego – na podstawie art. 530 k.c.

Ze stanowiskiem tym nie sposób się zgodzić.

Wierzytelność, której ochrony powód dochodził w niniejszej sprawie miała

źródło w czynności prawnej dokonanej przez niego z dłużnikiem. Orzeczenia

sądów, którymi powód wykazywał jej istnienie nie kreowały samej wierzytelności,

lecz jedynie stwierdzały obowiązek dłużnika spełnienia na rzecz powoda

określonego świadczenia w celu jej zaspokojenia i tworzyły warunki

do przymusowego wykonania tego obowiązku. Wierzytelność powoda, z uwagi na

jej charakter, została objęta układem zawartym przez dłużnika z wierzycielami,

stanowiącym o 20 % redukcji wszystkich wierzytelności.

Układ regulowany prawem upadłościowym i naprawczym dochodzi

do skutku w razie zawarcia stosownego porozumienia dłużnika z wierzycielami

i podjęcia przez sąd władczej czynności w postaci jego zatwierdzenia.

Porozumienie dłużnika z wierzycielami zawierane na podstawie przepisów prawa

upadłościowego i naprawczego jest czynnością o charakterze cywilnoprawnym,

na którą składają się oświadczenia woli więcej niż trzech podmiotów (dłużnik

i przynajmniej dwóch jego wierzycieli). Oświadczenia te nie muszą być zgodne dla

ostatecznego ustalenia treści układu. Uprawnienia sądu w stosunku do układu

przegłosowanego i przyjętego przez wierzycieli ograniczają się do jego

zatwierdzenia lub odmowy zatwierdzenia. Sąd nie ma wpływu na samą treść

układu. Zatwierdza lub odmawia zatwierdzenia układu w takiej formie i treści, jaką

nadał mu dłużnik w propozycjach układowych, za przyjęciem których oświadczyła

się następnie większość wierzycieli. Zatwierdzenie układu, warunkujące jego

ważność i skuteczność, prowadzi do zmiany, zgodnej z jego treścią, stosunku

materialnoprawnego łączącego dłużnika z wierzycielami (por. motywy uchwały

15

Sądu Najwyższego z 20 lipca 1995 r., III CZP 87/95, OSNC 1995, nr 11, poz. 163

i wyroku tego Sądu z 21 maja 1997 r., II CKN 144/97, OSNC 1997, nr 11,

poz. 177).

W uzasadnieniu uchwały z 5 marca 2009 r., III CZP 3/09 (OSNC 2010, nr 1,

poz. 1), Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że zawarcie i zatwierdzenie układu

powoduje, że wierzytelność istniejąca przed wszczęciem tego postępowania ulega

odpowiedniej redukcji, a obowiązek jej zaspokojenia przez dłużnika wynika również

z nowej podstawy (zawartego układu). Oddziaływanie zatwierdzonego układu

na stosunek zobowiązaniowy pomiędzy wierzycielem i dłużnikiem Sąd Najwyższy

przyrównał do odnowienia, które powoduje wygaśnięcie dotychczasowego

zobowiązania. Nie utożsamił jednak zatwierdzenia układu z odnowieniem,

lecz jedynie wypowiedział się o podobieństwie tych instytucji, gdy chodzi o sposób

ich oddziaływania na istniejący stosunek zobowiązaniowy.

Trzeba dostrzec, że układ może dotyczyć wierzytelności powstałych przed

ogłoszeniem upadłości dłużnika na podstawie różnych zdarzeń, z wyjątkami

oznaczonymi w ustawie (art. 273 p.u.n.), mających własne tytuły i wysokość.

Przyjęcie układu i jego zatwierdzenie nie kreuje tych wierzytelności, lecz powoduje

takie ich ograniczenie, jakie wydaje się dostateczne dla stworzenia dłużnikowi

warunków do choćby częściowego zaspokojenia wierzycieli i uzdrowienia sytuacji

ekonomicznej w celu kontynuowania przez niego działalności, w warunkach

zagrożenia upadłością likwidacyjną. Układ może przewidywać także zaspokojenie

wierzycieli w inny sposób niż przez spełnienie przez dłużnika świadczenia

odpowiadającego treści jego zobowiązania wobec nich. Zatwierdzony układ,

na mocy art. 290 ust. 1 p.u.n. oddziałuje w przyjęty w nim sposób nie tylko

na wierzytelności zgłoszone w postępowaniu upadłościowym z możliwością

zawarcia układu i wciągnięte na listę, lecz na wszystkie wierzytelności w stosunku

do dłużnika istniejące w dniu ogłoszenia upadłości (art. 272 p.u.n.).

Z art. 295 ust. 1 p.u.n. wynika, że z dniem uprawomocnienia się

postanowienia zatwierdzającego układ z mocy prawa ulegają umorzeniu

postępowania zabezpieczające i egzekucyjne prowadzone przeciwko upadłemu

w celu zaspokojenia wierzytelności objętych układem, a tytuły wykonawcze

16

lub egzekucyjne, które stanowiły podstawę do prowadzenia tych postępowań, tracą

z mocy prawa wykonalność. Unormowanie to ma zapobiec zaspokojeniu się

wierzycieli z majątku dłużnika w sposób, który by utrudniał wykonanie układu.

Po zawarciu i zatwierdzeniu układu wyciąg z listy wierzytelności, łącznie z wypisem

prawomocnego postanowienia zatwierdzającego układ, jest tytułem egzekucyjnym

przeciwko upadłemu (art. 296 p.u.n.). Wierzytelność powoda w stosunku do C. T.

nie była przymusowo zaspokajana w postępowaniu egzekucyjnym, do którego

miałby zastosowanie zacytowany przepis, a zatem po uchyleniu układu

stwierdzający ją tytuł wykonawczy zachował moc.

Stosunki między wierzycielami i upadłym ukształtowane przyjętym

i zatwierdzonym układem utrwalają się nie z chwilą przyjęcia i zatwierdzenia

układu, lecz dopiero po wykonaniu układu w sposób dobrowolny lub po

wyegzekwowaniu stwierdzonych nim należności, co podlega stwierdzeniu przez

sąd (art. 299 p.u.n.). Za taką tezą przemawia też brzmienie art. 300 ust. 1 zd.

drugie p.u.n., z którego wynika, że w razie zmiany przyjętego i zatwierdzonego

układu wierzyciele głosują za zmianą sumą swoich wierzytelności, z jaką głosowali

na zgromadzeniu, na którym doszło do zatwierdzenia układu, nie zaś sumą

zredukowanych wierzytelności.

Przyjęty i zatwierdzony układ, o ile nie jest przez dłużnika wykonywany albo

jest oczywiste, że nie będzie wykonywany, podlega uchyleniu przez sąd (art. 302

p.u.n.). Skutki uchylenia układu reguluje art. 304 i 305 p.u.n. Z przepisów tych

wynika, że w postępowaniu upadłościowym podjętym w związku z uchyleniem

układu dotychczasowi wierzyciele dochodzą wierzytelności w pierwotnej wysokości,

a odsetki od tych wierzytelności nalicza się do dnia uprawomocnienia się

postanowienia o uchyleniu układu. Sumy wypłacone wierzycielom na podstawie

układu zalicza się wówczas na poczet ich wierzytelności.

W świetle zacytowanej regulacji trzeba stwierdzić, że przyjęcie

i zatwierdzenie układu nie ma wpływu na samo istnienie objętej nim wierzytelności,

lecz wyznacza granice jej egzekwowalności lub inne sposoby zaspokojenia,

obowiązujące tak długo, jak długo zatwierdzony układ wiąże oraz pod warunkiem,

że zostanie wykonany. Uchylenie układu uchyla powyższe skutki jego zawarcia

17

i sprawia, że objęta nim wierzytelność staje się wierzytelnością egzekwowalną

w jej pierwotnej wysokości lub też podlegającą zaspokojeniu w sposób zgodny

z treścią pierwotnego zobowiązania dłużnika. Nie sposób jest przyjąć,

że postanowienie o uchyleniu układu kreuje wierzytelności, które nie istniały już

wcześniej, bo nie jest ono przyczyną ich powstania, nie wynika z niego ich

charakter ani też wysokość. Wydanie takiego postanowienia niweczy jedynie skutki

wynikające z zawartego uprzednio układu i pozwala wierzycielom na powrót

dochodzić ich wierzytelności w takiej wysokości, w jakiej już poprzednio istniały

i zgodnie z ich charakterem wyznaczonym zdarzeniami, w związku z którymi

powstały.

Wierzytelność objęta układem (art. 272 ust. 1 p.u.n.) polegającym

na zmniejszeniu sumy długów (art. 270 ust. 1 pkt 3 p.u.n.) nie jest - w części

objętej redukcją i w okresie od zatwierdzenia układu do wydania postanowienia

stwierdzającego jego wykonanie lub postanowienia uchylającego układ –

wierzytelnością przyszłą w rozumieniu art. 530 k.c. Póki układ jest skuteczny,

wierzyciel objętej nim wierzytelności nie może jej egzekwować w części objętej

redukcją, a stwierdzenie wykonania układu utrwala ten skutek. Uchylenie układu

pozwala wierzycielowi na dochodzenie od dłużnika wierzytelności w takiej

wysokości, w jakiej przysługuje mu ona na podstawie stosunku prawnego

z dłużnikiem i na jej zaspokojenie zgodnie z treścią tego stosunku. Dłużnik i osoba

trzecia, która po zatwierdzeniu układu dokonuje z nim czynności prawnej

powodującej uszczuplenie majątku uniemożliwiające wykonanie zatwierdzonego

układu musi uwzględniać okoliczność, że z przedmiotu takiej czynności, wobec

niewykonania układu, wierzyciele będą żądać zaspokojenia takich wierzytelności,

jakie im w stosunku do dłużnika rzeczywiście przysługiwały.

W świetle powyższego za nietrafny trzeba uznać także zarzut naruszenia

art. 527 k.c. i art. 530 k.c. w sposób zarzucany przez skarżącego.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39814

k.p.c. oraz art. 108 § 1

w zw. z art. 39821

i art. 391 § 1 k.p.c., przy uwzględnieniu taryfowych stawek

wynagrodzenia pełnomocników reprezentujących powoda w postępowaniu

kasacyjnym, Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

18

es