V KK 361/12

Sygn. akt V KK 361/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Gradzik (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Włodzimierz Wróbel

SSA del. do SN Dorota Wróblewska

Protokolant Anna Kowal

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Barbary Nowińskiej

w sprawie D. W.

skazanego z art. 197 § 2 kk

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 12 marca 2013 r.,

kasacji wniesionych przez obrońcę skazanego i Prokuratora Generalnego na

niekorzyść

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 18 czerwca 2012 r., zmieniającego wyrok Sądu Okręgowego w S.

z dnia 5 kwietnia 2012 r.,

1. oddala kasację obrońcy skazanego jako oczywiście

bezzasadną;

2. w uwzględnieniu kasacji Prokuratora Generalnego uchyla

zaskarżony wyrok w części dotyczącej pkt I i przekazuje sprawę

w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania w postępowaniu odwoławczym;

3. obciąża skazanego kosztami sądowymi postępowania

kasacyjnego, w tym nieuiszczoną opłatą od kasacji w kwocie 750

(siedemset pięćdziesiąt) zł.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 5 kwietnia 2012 r., 1 Sąd Okręgowy w S. skazał D. W. za

to, że w dniu 14 listopada 2010 r. w S. w mieszkaniu przy ul. S., stosując wobec

małoletniej K. Ż., która nie ukończyła 15 lat, przemoc w postaci popchnięcia na

kanapę, przytrzymywania ręką za szyję oraz zatykaniu jej ust rękoma, doprowadził

wymienioną do poddania się innej czynności seksualnej w postaci dotykania jej

piersi oraz narządów płciowych, a następnie dwukrotnie uderzył ją w twarz – tj. za

czyn z art. 197 § 2 i 3 pkt 2 k.k. na karę 3 lat pozbawienia wolności z zaliczeniem

na jej poczet tymczasowego aresztowania od 29 czerwca 2011 r.

Wyrok ten zaskarżyła obrońca oskarżonego. W apelacji zarzuciła błędy w

ustaleniach faktycznych przyjętych za jego podstawę, kwestionując trafność

wszystkich tych ustaleń, które odpowiadały znamionom strony przedmiotowej

czynu przypisanego D. W. Podniosła też pięć zarzutów obrazy przepisów

postępowania, która w jej przekonaniu miała wpływ na treść rozstrzygnięcia

merytorycznego. Wniosła w konkluzji o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania albo o zmianę wyroku i

uniewinnienie oskarżonego.

W wyniku rozpoznania apelacji Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 18 czerwca

2012 r., zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że czyn przypisany oskarżonemu

zakwalifikował z art. 197 § 2 k.k., a wymierzoną mu karę pozbawienia wolności

obniżył do 2 lat. W pozostałym zakresie zaskarżony wyrok utrzymał w mocy.

Obrońca oskarżonego wniosła kasację od prawomocnego wyroku. Podniosła

w niej zarzuty:

1. rażącej obrazy art. 197 § 2 k.k. przez jego bezpodstawne

zastosowanie przy całkowitym braku ustaleń, że zachowanie oskarżonego wiązało

się z zaspokojeniem bądź pobudzeniem popędu płciowego, a przy ustaleniu, iż

najbardziej dotkliwe dla pokrzywdzonej było uderzenie jej w twarz;

2. rażącej obrazy art. 399 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k. przez

nieuprzedzenie oskarżonego o zamiarze zakwalifikowania zarzuconego mu czynu

według innego przepisu prawa, co uniemożliwiło oskarżonemu podjęcie obrony

wobec zmienionej kwalifikacji czynu na taką, która umożliwiła wystąpienie o

zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności;

3

3. rażącej obrazy art. 424 § 1 i 2 k.p.k. przez zupełne pominięcie w

uzasadnieniu wyroku dowodu z opinii biegłego sądowego seksuologa

stwierdzającej, że u oskarżonego nie stwierdzono zaburzeń pod postacią pedofilii,

a także przez ogólnikowe i niezgodne z dyrektywami wymiaru kary powołanie się

na zasadę sędziowskiego wymiaru kary jako podstawę jej wymierzenia;

4. rażącego naruszenia art. 433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k.,

polegającego na nienależytym i pobieżnym rozważeniu zarzutów apelacji i

pominięciu tego, że istotne ustalenia pozbawione były uzasadnienia, co

spowodowało w konsekwencji nienależyte wskazanie czym kierował się Sąd

Apelacyjny, uznając zarzuty apelacji za niezasadne;

5. rażącego naruszenia art. 7 k.p.k. przez przekroczenie zasady

swobodnej oceny dowodów i niespełnienie warunków respektowania zasady

prawdy obiektywnej drogą rozważenia wszystkich okoliczności i logicznego

uzasadnienia przekonania odnośnie w szczególności: mocy dowodowej zeznań

pokrzywdzonej oraz świadków […].

Podnosząc te zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie w całości wyroków

sądów obu instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd

Okręgowy.

Kasację w trybie art. 521 k.p.k. wniósł także Prokurator Generalny. Zaskarżył

prawomocny wyrok na niekorzyść oskarżonego w części, w której Sąd Apelacyjny

zmienił wyrok Sądu I instancji. Zarzucił rażące i mające istotny wpływ na treść

wyroku naruszenie art. 197 § 3 pkt 2 k.k., przez błędne przyjęcie, że zachowanie

oskarżonego polegające na doprowadzeniu małoletniej poniżej lat 15, przy użyciu

przemocy, do poddania się innej czynności seksualnej, nie wypełnia znamion

określonego w tym przepisie kwalifikowanego typu przestępstwa zgwałcenia, co

skutkowało niezasadnym dokonaniem – w trybie art. 455 k.p.k. – korekty

kwalifikacji prawnej czynu przez pominięcie tego przepisu w podstawie skazania i

wymiaru kary pomimo, iż zachowanie oskarżonego wypełniało znamiona czynu z

art. 197 § 2 i 3 pkt 2 k.k., a nie jedynie art. 197 § 2 k.k.

W konkluzji Prokurator Generalny wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej

części i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

4

Co do kasacji obrońcy oskarżonego.

Wszystkie zarzuty zostały uznane za bezzasadne w stopniu oczywistym, w

związku z czym kasację tę należało oddalić jako oczywiście bezzasadną. W myśl

art. 535 § 3 k.p.k. oddalenie kasacji jako oczywiście bezzasadnej nie wymaga

pisemnego uzasadnienia. Krótko tylko odnieść się trzeba do samej istoty

poszczególnych zarzutów.

I tak, niestwierdzenie w uzasadnieniach wyroków sądów obu instancji, że

zachowanie oskarżonego wiązało się z zaspokojeniem popędu płciowego, w żaden

sposób nie dyskwalifikuje kwalifikacji czynu jako wypełniającego znamiona

przestępstwa z art. 197 § 2 k.k., gdyż taki motyw działania sprawcy nie należy do

zespołu jego znamion. W ocenie prawnej czynu istotne były natomiast ustalenia

wskazujące, że zachowanie oskarżonego względem K. Ż. stanowiło

doprowadzenie jej przemocą do poddania się innej niż obcowanie płciowe,

czynności seksualnej. Świadczy o tym sam obraz czynności oskarżonego,

opisanych szczegółowo w uzasadnieniu wyroku Sądu Okręgowego. Ustalenia

faktyczne w tym zakresie zostały zaaprobowane przez Sąd odwoławczy, przy

rozpoznaniu odnośnego zarzutu apelacji.

Równie nietrafny jest zarzut, jakoby nieuprzedzenie przez Sąd odwoławczy o

możliwości zakwalifikowania czynu z art. 197 § 2 k.k. stanowiło obrazę art. 399

k.p.k., przez uniemożliwienie oskarżonemu i obrońcy podjęcia obrony

ukierunkowanej na ubieganie się o warunkowe zawieszenie wykonania kary

pozbawienia wolności. Takie twierdzenie jest wręcz niezrozumiałe w sytuacji, gdy

obrona oskarżonego była nakierowana na negowanie, że popełnił imputowany mu

czyn. Natomiast przebieg rozprawy apelacyjnej, nawet przy braku uprzedzenia o

możliwości zastosowania łagodniejszej kwalifikacji prawnej czynu, w żadnym

stopniu nie utrudniał oskarżonemu i jego obrońcy domagania się warunkowego

zawieszenia wykonania odpowiednio złagodzonej kary w wypadku

nieuwzględnienia wniosków apelacji.

Zarzut obrazy art. 424 § 1 k.p.k. odnosić się może w zasadzie do wyroku

Sądu Okręgowego, gdyż przepis ten normuje wymogi uzasadnienia wyroku sądu I

instancji, a nie sądu odwoławczego. Tylko w razie zmiany wyroku w instancji

odwoławczej, wymogi te aktualizują się przy sporządzaniu wyroku przez sąd

drugiej instancji. Istotne jest jednak, że wiązana z obrazą tego przepisu kwestia,

czy u oskarżonego rozpoznano pedofilię, w ogóle nie miała znaczenia dla

5

rozstrzygnięcia sprawy . W toku postępowania nie przypisywano mu takiego

podłoża czynu. Nie jest warunkiem skazania za doprowadzenie przemocą

nieletniej poniżej 15 lat do poddania się czynności seksualnej stwierdzenie

zaburzeń preferencji seksualnych u sprawcy. Tak stawiany zarzut kasacji jest więc

bezprzedmiotowy.

Niezasadny jest też zarzut obrazy art. 424 § 2 k.p.k., która miałaby się

wyrażać w ogólnikowym, niezgodnym z dyrektywami wymiaru kary, uzasadnieniu

jej wymiaru przez Sąd Apelacyjny. Wywód Sądu odwoławczego jest wprawdzie

zwięzły, ale wystarczający w sytuacji, gdy podzielił on zasadnicze motywy

wymiaru kary przyjęte przez Sąd I instancji, a jej obniżenie uzasadnił niższą skalą

zagrożenia ustawowego z art. 197 § 2 k.k., z którego ostatecznie zakwalifikował

przypisany oskarżonemu czyn.

Zarzut obrazy art. 433 § 2 k.p.k. i art. 457 § 3 k.p.k., która miałaby polegać

na pobieżnym i nienależytym rozważeniu wszystkich zarzutów apelacji, jest

nietrafny i wręcz gołosłowny. Skarżąca nie wskazała który konkretnie z

podniesionych przez nią zarzutów nie został rozważony w sposób właściwy. Treść

uzasadnienia wyroku Sądu Apelacyjnego świadczy natomiast o tym, że każdy z

podniesionych w apelacji zarzutów został omówiony, ze wskazaniem dlaczego

uznano go za niezasadny.

Ostatni z zarzutów wskazujący na obrazę art. 7 k.p.k. w wyroku Sądu

odwoławczego ma niekasacyjny charakter. Odnosi się do oceny dowodów przy

rekonstrukcji faktów istotnych dla rozstrzygnięcia co do popełnienia przez

oskarżonego zarzuconego mu czynu. W tym zakresie nie doszło do zmiany w

wyroku Sądu Apelacyjnego. Podnosząc taki zarzut skarżąca zmierzała do

ponowienia kontroli apelacyjnej wyroku Sądu I instancji, co jest proceduralnie

niedopuszczalne.

Co do kasacji Prokuratora Generalnego.

Nie można odmówić słuszności zarzutowi podniesionemu w tej kasacji. Na

wstępie trzeba przypomnieć, że zmiana wyroku Sądu Okręgowego w części

dotyczącej kwalifikacji prawnej przypisanego oskarżonemu czynu nastąpiła nie w

wyniku uwzględnienia apelacji obrońcy, gdyż Sąd odwoławczy uznał jej zarzuty za

niezasadne, lecz z urzędu, na korzyść oskarżonego, w trybie art. 455 k.p.k.

Uzasadniając zmianę Sąd Apelacyjny stwierdził, że działanie oskarżonego nie

stanowiło zgwałcenia w rozumieniu art. 197 § 3 k.k. Sąd ten uznał więc, że

6

doprowadzenie przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem innej osoby do

poddania się czynności seksualnej (innej niż obcowanie płciowe), odpowiadające

stronie przedmiotowej przestępstwa określonego w art. 197 § 2 k.k., nie mieści się

w pojęciu zgwałcenia, a tym samym nie wypełnia podstawowego znamienia

ustawowego typu kwalifikowanego, określonego w art. 197 § 3 k.k., w żadnej z

jego form. Oznacza to, że Sąd Apelacyjny za warunek kwalifikowania czynu

sprawcy jako zgwałcenia, uznał zaistnienie skutku w postaci doprowadzenia innej

osoby do obcowania płciowego, należącego do strony przedmiotowej przestępstwa

określonego w art. 197 § 1 k.k. Stanowisko to jest nietrafne, gdyż opiera się na

błędnej interpretacji pojęcia „zgwałcenie” w prawie karnym. Jego konsekwencją

byłoby uznanie, że typ kwalifikowany, ujęty w art. 197 § 3 k.k. w każdej z jego form,

odnosi się tylko do przestępstwa z art. 197 § 1 k.k., a nie ma w ogóle zastosowania

przy kwalifikacji prawnej działania sprawcy, opisanego w art. 197 § 2 k.k.

Przeciwko takiej interpretacji czynności sprawczej, określonej w art. 197 § 3

k.k. jako „zgwałcenie”, przemawia wykładnia językowa przepisu art. 197 k.k.,

uwzględniająca jego zmiany w całym okresie obowiązywania, a także wykładnia

systemowa odniesiona do konstrukcji prawnej aktualnego brzmienia przepisu,

zawierającego cztery jednostki redakcyjne. Pierwotny tekst art. 197 nie nasuwał

żadnych wątpliwości co do tego, że pojęciem „zgwałcenie” ustawodawca objął

czyny opisane w § 1 i 2, co wprost wynikało z brzmienia § 3, normującego typ

kwalifikowany ze względu na działanie sprawcy ze szczególnym okrucieństwem

lub wspólnie z inną osobą. Zmiana przepisu art. 197 k.k. nastąpiła z mocy art. 1 pkt

18 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. (Dz. U. Nr 163, poz. 1363). Zwiększone zostało

zagrożenie ustawowe za czyny określone w § 1 i 2, natomiast typ kwalifikowany

został podzielony na dwa typy zbrodni; w § 3 – „zgwałcenie wspólnie z inną

osobą”, zagrożone karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 3, a w § 4

– działanie ze szczególnym okrucieństwem sprawcy czynu określonego w § 1 – 3,

zagrożone karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od lat 5. Analizując tę

zmianę, trzeba zauważyć, że nowa treść § 3 i 4 wcale nie wskazuje na odejście

przez ustawodawcę od dotychczasowego definiowania „zgwałcenia” jako czynów

określonych w § 1 i 2. Gdyby intencją ustawodawcy było związanie znamienia

kwalifikującego opisanego w § 3 wyłącznie z przestępstwem stypizowanym w § 1,

to użyłby w § 3 sformułowania: „jeżeli sprawca dopuszcza się zgwałcenia

określonego w § 1”, bądź też powtórzyłby opis strony przedmiotowej czynu z § 1

7

przed opisem znamienia kwalifikującego. Byłoby wtedy oczywiste, że zakres

penalizacji kwalifikowanej, określonej w § 3, nie dotyczy typu przestępstwa z art.

197 § 2 k.k. Jednostka redakcyjna opisująca typ kwalifikowany, zgodnie z

zasadami legislacji, musiałaby wówczas przybrać oznaczenie jako § 2. Skoro

jednak ustawodawca umiejscowił typ kwalifikowany bezpośrednio po § 1 i 2,

utrzymując w § 3 zbiorcze określenie czynności sprawczej jako „zgwałcenie”, które

to sformułowanie nie występuje w § 1 i 2, to oznacza, że § 3, w brzmieniu po

nowelizacji, określał typ kwalifikowany odnoszący się do każdego z dwóch typów

podstawowych, opisanych w § 1 i 2 (argumentum a rubrica).

Prezentowany tu kierunek wykładni systemowej potwierdza także to, że w §

4 został umiejscowiony kolejny typ kwalifikowany w ramach przepisu art. 197 k.k.

(działanie ze szczególnym okrucieństwem), podwyższający zagrożenie ustawowe

wszystkich typów poprzedzających (…sprawca czynu określonego w § 1 – 3…).

Ostania zmiana art. 197 k.k., wprowadzona w art. 1 pkt 24 ustawy z dnia 5

listopada 2009 r. (Dz. U. z 2009 r., Nr 206, poz. 1589) weszła w życie z dniem 8

czerwca 2010 r. i polegała wyłącznie na rozbudowaniu form typu kwalifikowanego,

określonego w § 3. Jedną z nich, co ma znaczenie w niniejszej sprawie, jest

dopuszczenie się zgwałcenia wobec małoletniego poniżej 15 lat. Nie nastąpiła

natomiast żadna zmiana co do prawnego ujęcia określenia „zgwałcenie”.

Utrzymuje się ono przez cały okres obowiązywania Kodeksu karnego z 1997 r.

jako czyn określony w § 1 lub 2 art. 197.

Za tym, że pojęcie „zgwałcenia” zamieszczone w § 3 art. 197 k.k., także po

zmianie tego przepisu wprowadzonej pierwszą nowelizacją, obejmuje czyny

określone w § 1 i 2, opowiedziano się w doktrynie. Przyjmuje się, że art. 197 k.k.

kryminalizuje dwa typy zasadnicze zgwałcenia, tj. doprowadzenie do obcowania

płciowego (§ 1) bądź do poddania się albo wykonania innej czynności seksualnej

(§ 2). (M. Bielski [w:] Kodeks karny pod red. A.Zolla, Część szczególna.

Komentarz, t. II, Warszawa 2008, s. 578-579, M. Rodzynkiewicz [w:] Kodeks karny

pod red. A. Zolla, Część szczególna. Komentarz, t. II, Kraków 2006, s. 599, A.

Michalska-Warias [w]: Przestępstwo zgwałcenia [red. M. Mozgawa], Warszawa

2012, s. 33). Taką też wykładnię „zgwałcenia”, jako zbiorczego określenia

przestępstw typizowanych w § 1 lub w § 2, obejmującego swym zakresem

zachowania sprawcy, o których mowa w każdym z tych przepisów, stosuje się

konsekwentnie w orzecznictwie (postanowienie SN z 7.04.2010, sygn. V KK

8

272/09, OSNwSK 2010/1/689, wyrok SA w Katowicach z 19.06.2008 r, sygn. II

AKa 147/08, KZS 2008/9/53).

W konkluzji należy więc stwierdzić, że zmiana kwalifikacji prawnej czynu

przypisanego oskarżonemu w wyroku Sądu Okręgowego, która pociągnęła w

następstwie także złagodzenie wymierzonej mu kary, nastąpiła z obrazą art. 197 §

3 pkt 2 k.k., przez wyeliminowanie tego przepisu z kwalifikacji zastosowanej przez

Sąd I instancji. Naruszenie przepisu prawa materialnego miało tu rażący charakter

i w istotny sposób wpłynęło na treść zaskarżonego wyroku. Uznając zatem

zasadność zarzutu kasacji, Sąd Najwyższy uwzględnił wniosek o uchylenie wyroku

w zaskarżonej części, tj. co do kwalifikacji prawnej czynu i wymierzonej

oskarżonemu kary i w tym zakresie przekazał sprawę do ponownego rozpoznania

w postępowaniu odwoławczym.

Orzeczenie o obciążeniu oskarżonego kosztami sądowymi postępowania

kasacyjnego opiera się na art. 636 § 1 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k..