I UK 556/12

Sygn. akt I UK 556/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania C. P.

przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego - Oddziałowi

Regionalnemu w Ł. Placówce Terenowej w T.

o ustalenie podlegania ubezpieczeniu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 20 marca 2013 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 19 czerwca 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny - III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z

dnia 19 czerwca 2012 r. oddalił apelację wnioskodawczyni C. P. od wyroku Sądu

Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Ł. z dnia 19 października

2011 r., oddalającego jej odwołanie od decyzji Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego Oddziału Regionalnego Placówki Terenowej w T. Oddziału w Ł. z dnia

21 lipca 2009 r., stwierdzającej ustanie jej ubezpieczenia społecznego rolników z

dniem 1 kwietnia 2005 r.

W sprawie tej ustalono, że wnioskodawczyni podlega od dnia 6 kwietnia

1995 r. ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy. Wydana w tym

zakresie decyzja KRUS z dnia 16 października 1995 r. zawierała pouczenie, że

rolnik jest zobowiązany, nie czekając na wezwanie, informować Kasę o

okolicznościach mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu i o zmianach tych

okoliczności. Decyzję z takim pouczeniem wnioskodawczyni otrzymała również 4

września 1997 r., w związku z objęciem ubezpieczeniem rolniczym jej męża Z. P.

od dnia 1 maja 1997 r. W okresie od 1 marca 1997 r. do 5 maja 2011 r. prowadziła

ponadto pozarolniczą działalność gospodarczą, której przedmiotem była obróbka

drewna, kupno i sprzedaż, działalność usługowa związana z leśnictwem i z

zagospodarowaniem terenów zieleni, transport drogowy towarów. Z tego tytułu

wnioskodawczyni była wpisana do ewidencji działalności gospodarczej Urzędu

Gminy w K. W tym okresie figurowała też w Urzędzie Skarbowym jako osoba

fizyczna prowadząca działalność gospodarczą. Wnioskodawczyni nie powiadomiła

KRUS o podjęciu tej działalności przez cały okres jej prowadzenia. Do ZUS

wnioskodawczyni odprowadzała tylko składki na ubezpieczenie zdrowotne. Należny

podatek dochodowy od osób fizycznych od przychodów z pozarolniczej działalności

gospodarczej wyniósł odpowiednio: za rok 2004 - 250,20 zł, za rok 2005 - 220 zł, za

rok 2006 - 2.242 zł, za rok 2007 - 2.145 zł, za rok 2008 - 1.438 zł, za rok 2009 -

2.421 zł, a za rok 2010 - 0,00 zł. Wnioskodawczyni nie złożyła do KRUS

zaświadczeń o wysokości podatku za wymienione lata, zaświadczenia o formie

opodatkowania prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej ani

zaświadczenia o wysokości należnego podatku.

3

Organ rentowy nigdy nie informował wnioskodawczyni o zmianie przepisów

wprowadzonych ustawą z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U.

Nr 91, poz. 873, zwanej dalej nowelizacją z 2 kwietnia 2004 r.). O prowadzeniu

przez wnioskodawczynię pozarolniczej działalności gospodarczej KRUS dowiedział

się w dniu 12 maja 2011 r. z dokumentów przekazanych z Urzędu Gminy w K.,

który przesłał wpis z ewidencji o zaprzestaniu pozarolniczej działalności i decyzję o

wykreśleniu tej działalności. Zaskarżoną decyzją z dnia 21 lipca 2011 r., KRUS

wyłączył wnioskodawczynię z ubezpieczenia rolniczego, ponieważ nie złożyła

zaświadczenia o wysokości podatku „za miniony rok”.

Sąd Okręgowy oddalił odwołanie wnioskodawczyni od tej decyzji

stwierdzając, że rozpoczynając działalność gospodarczą powinna we własnym

zakresie dowiedzieć się, czy będzie to miało wpływ na jej ubezpieczenie rolnicze.

Sam fakt niezgłoszenia do KRUS działalności gospodarczej powodował wyłączenie

jej z ubezpieczenia rolników.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację wnioskodawczyni w pełni podzielając

stanowisko Sądu pierwszej instancji. Przepis art. 5a ust. 5 ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50,

poz. 291 ze zm.), w brzmieniu nadanym nowelizacją z 2 kwietnia 2004 r., stanowił,

że do dnia 14 lutego każdego roku rolnik lub domownik prowadzący pozarolniczą

działalność gospodarczą lub współpracujący przy prowadzeniu tej działalności,

podlegający ubezpieczeniu, zobowiązany jest po rozliczeniu roku podatkowego

złożyć Kasie zaświadczenie właściwego organu podatkowego o wysokości

należnego podatku za miniony rok. Niezachowanie tego terminu, o ile nadal

prowadzona jest pozarolniczą działalność gospodarcza, jest równoznaczne z

ustaniem ubezpieczenia z końcem kwartału, w którym rolnik lub domownik

zobowiązany był złożyć zaświadczenie (art. 5a ust. 7). Na mocy art. 2 ustawy z dnia

1 lipca 2005 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2005 r. Nr 150, poz. 1248, zwanej nowelizacją z 1

lipca 2005 r.), z dniem 24 sierpnia 2005 r., art. 5a ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników uzyskał nowe brzmienie i wydłużył termin do złożenia

wspomnianego zaświadczenia do dnia 31 maja każdego roku podatkowego (art. 5a

4

ust. 4). Niezachowanie tego terminu było równoznaczne z ustaniem ubezpieczenia

rolniczego z końcem kwartału, w którym rolnik lub domownik obowiązany był złożyć

zaświadczenie w Kasie (art. 5a ust. 6). Termin ten mógł zostać przywrócony, gdyby

rolnik lub domownik udowodnili, że niezachowanie terminu nastąpiło wskutek

zdarzeń losowych (art. 5a ust. 7). Wobec niezłożenia przez wnioskodawczynię

stosownego zaświadczenia organu podatkowego o wysokości należnego podatku

„za miniony rok, Sąd Okręgowy słusznie uznał, że w sprawie ziścił się warunek

ustania ubezpieczenia społecznego rolników”. Trafnie też wskazał, że obecnie nie

ma znaczenia wysokość ustalonego podatku za rok 2004 oraz że termin do

złożenia tego zaświadczenia nie może zostać przywrócony, ponieważ nowelizacja z

1 lipca 2005 r. nie zawiera przepisu umożliwiającego jej wsteczne oddziaływanie.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, KRUS nie miał obowiązku pouczania

wnioskodawczyni o zmianie treści art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników, po pierwsze, dlatego, że nie miał wiedzy, iż wnioskodawczyni taką

działalność w marcu 1997 r. podjęła i prowadziła w dniu wejścia w życie, a po

wtóre, obowiązek indywidualnego powiadamiania rolników o przepisach prawa nie

wynikał „z treści ustawy, ani z żadnego innego aktu prawnego”. Przewidziany w art.

5a ust. 6 tej ustawy restrykcyjny skutek niezłożenia wymaganego zaświadczenia

właściwego urzędu skarbowego prowadzi z mocy samego prawa do ustania

rolniczego tytułu ubezpieczenia społecznego i nie jest uwarunkowany

wcześniejszym pouczeniem o skutkach zaniechania corocznego składania

wymaganych zaświadczeń.

Niezależnie od tego, wnioskodawczyni nie wypełniła także obowiązku, o

którym mowa w art. 5 ust. 1 nowelizacji z 2 kwietnia 2004 r. Przepis ten nakazywał

rolnikowi lub domownikowi, prowadzącemu pozarolniczą działalność gospodarczą

lub współpracującemu przy jej prowadzaniu, w terminie do dnia 30 września

2004 r., udokumentować w KRUS, w jakiej formie jest opodatkowana prowadzona

przez niego pozarolnicza działalność gospodarcza lub działalność, przy której jest

osobą współpracującą, a w przypadku prowadzenia działalności w 2003 r.,

udokumentować także wysokość należnego podatku za dany rok. Rolnik lub

domownik zostaje wyłączony z ubezpieczenia z końcem trzeciego kwartału 2004 r.,

jeżeli z dokumentu, wymienionego w ust. 1 wynika, że prowadzona przez niego

5

pozarolniczą działalność gospodarcza lub działalność, przy której prowadzeniu jest

osobą współpracującą, jest opodatkowana na zasadach innych, niż określone w

przepisach o zryczałtowanym podatku dochodowym lub należny za ubiegły rok

podatek przekroczył kwotę 2.528 zł (art. 5 ust. 2). Niedostarczenie tych

dokumentów powoduje ustanie ubezpieczenia z końcem trzeciego kwartału 2004 r.

(art. 5 ust. 3). Sąd Apelacyjny wskazał, że art. 5 ust. 2 tej ustawy w zakresie, w

jakim ze względu na formę opodatkowania wyłączył z obowiązkowego

ubezpieczenia społecznego rolników, z końcem trzeciego kwartału 2004 r., rolnika

lub domownika prowadzącego pozarolniczą działalność gospodarczą, został

uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z art. 2 i art. 32 Konstytucji.

„Niezgodność dotyczy jedynie ust. 2 i to tylko w takim zakresie, w jakim przepis ten

przewiduje ustanie rolniczego ubezpieczenia z powodu formy opodatkowania

prowadzonej działalności gospodarczej. Natomiast art. 5 ust. 3 powołanej ustawy,

regulujący wyłączenie z ubezpieczenia społecznego rolników ze względu na

niedostarczenie dokumentów w terminie, jest zgodny z ustawą zasadniczą”.

W skardze kasacyjnej skarżąca wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie

przepisów prawa materialnego, w szczególności art. 5a ust. 2, ust. 3, ust. 4, ust. 5,

ust. 6 i ust. 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w brzmieniu nadanym

nowelizacją z 2 kwietnia 2004 r. oraz art. 5a ust. 1 pkt 1, ust. 3, ust. 4, ust. 5 i ust. 6

tej ustawy w brzmieniu obecnie obowiązującym przez „błędną wykładnię i ich

zastosowanie, wskutek przyjęcia, iż mają one zastosowanie niezależnie od

pouczenia rolnika przez organ rentowy o obowiązku składania zaświadczeń z

urzędu skarbowego w określonym terminie i skutkach prawnych ich niezłożenia

oraz przez przyjęcie, że to na rolniku w całości spoczywa odpowiedzialność za

znajomość wszystkich przepisów oraz konieczności dostosowania się do nich,

podczas gdy organ rentowy nie ma żadnych obowiązków w tym zakresie i może

nawet po kilku lalach wydać decyzję wsteczną stwierdzającą niepodleganie

ubezpieczeniu rolników”. Jako okoliczność uzasadniającą przyjęcie skargi do

rozpoznania wskazano występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego,

„czy w przypadku gdy ubezpieczona nie zawiadomiła KRUS o podjęciu działalności

gospodarczej i nie składała zaświadczeń z Urzędu Skarbowego o wysokości

osiągniętego dochodu, bowiem nie wiedziała o tym obowiązku, lecz dokonała

6

zawiadomienia innych organów administracji publicznej (Gminy K.) oraz ZUS i nie

przekroczyła kryterium osiągniętego dochodu to czy nadal pozostaje objęta

ubezpieczeniem społecznym rolników”.

Skarżąca wskazała, że z dniem 2 maja 2004 r. powołane w podstawach

skargi przepisy nałożyły na rolnika obowiązek dokonania szeregu zawiadomień do

KRUS, (o rozpoczęciu działalności gospodarczej oraz wysokości dochodu),

„przenosząc na niego całe ryzyko w ich wypełnieniu, bez określenia obowiązków

KRUS, co jest sprzeczne z konstytucyjną zasadą demokratycznego państwa

prawnego i zasadą sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP)”. Tymczasem

skarżąca nie znała przepisów, a pomimo tego, że kilkakrotnie składała wnioski o

wydanie zaświadczeń o podleganiu ubezpieczeniu społecznemu rolników, nigdy nie

została pouczona przez KRUS, że w przypadku podjęcia działalności gospodarczej,

będzie zobowiązana do złożenia zaświadczenia o rozpoczęciu działalności

gospodarczej i składania zaświadczeń o należnym podatku z tej działalności.

Informacji takich nie otrzymała także od innych organów, którym zgłosiła

rozpoczęcie działalności gospodarczej tj. od Urzędu Gminy ani od ZUS.

Tymczasem organy administracji publicznej oraz rentowe powinny ze sobą

współdziałać, a zatem dokonanie zgłoszenia choćby jednemu z nich powinno być

wystarczające do możliwości kontynuowania ubezpieczenia rolniczego. Wymaganie

przez ustawodawcę wypełniania obowiązków przez dużo słabszą stronę

ubezpieczeniowego stosunku prawnego powinno rodzić zwiększone, a co najmniej

takie same obowiązki organów rentowych. Wypełnienie przez organy rentowe

obowiązku pouczenia o konieczności dokonania przez ubezpieczonych aktów

staranności nie rodzi żadnych kosztów i problemów, a może być dokonane za

pomocą standardowego pouczenia zawartego przy dowolnej czynności KRUS.

„Brak dokonania jedynie aktów staranności, których (skarżąca) nie ukrywała przed

organami administracji publicznej oraz przy braku pouczenia o obowiązkach

skarżącej przez organ rentowe - KRUS, nie powinien skutkować tak

rygorystycznymi sankcjami” jak wyłączenie z ubezpieczenia społecznego rolników.

W przypadku skarżącej, która prowadzi gospodarstwo rolne o niskiej

dochodowości, „zrodzi to obowiązek zapłaty prawie 100.000 zł tytułem składek na

ubezpieczenie społeczne”.

7

W konsekwencji skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i

uwzględnienie odwołania oraz o zasadzenie kosztów postępowania, w tym kosztów

zastępstwa adwokackiego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy prawne już dlatego, że

zaskarżony wyrok zapadł przedwcześnie, bo bez należytego rozeznania sprawy. U

jej podłoża leży nieuzasadniona pewność Sądu drugiej instancji, że skarżąca nie

zgłosiła podjęcia pozarolniczej działalności właściwym organom. Wprawdzie

istotnie nie zgłosiła ona tego faktu bezpośrednio Kasie Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego (KRUS), tym niemniej złożyła wniosek o wpis do ewidencji

działalności gospodarczej, który przecież „stanowi jednocześnie zgłoszenie do

ZUS/KRUS”, w którym wskazała KRUS w S. jako jej instytucję ubezpieczeń

społecznych. Takie zgłoszenie właściwej dla skarżącej „jednostki ubezpieczeń

społecznych” wymagało jego niezwłocznego, nie później niż w dniu roboczym

następującym po dokonaniu wpisu, przekazania przez Centralną Ewidencję i

Informację o Działalności Gospodarczej (CEIDG) „za pośrednictwem elektronicznej

platformy” do właściwego naczelnika urzędu skarbowego wskazanego przez

skarżącą, a po uzyskaniu informacji o nadanym numerze identyfikacji podatkowej

(NIP) - do wskazanej instytucji ubezpieczeń społecznych (art. 23 ust. 1 w związku z

art. 25 ust. 1 i art. 28 pkt 2 ustawy z dnia o swobodzie działalności gospodarczej,

Dz.U. z 2010 r. Nr 220, poz. 1447 ze zm.). Tymczasem w aktach sprawy znajduje

się tylko zaświadczenie Urzędu Gminy K. z dnia 14 marca 1997 r., które zamiast do

wskazanej przez skarżącą jednostki KRUS zostało błędnie przesłane do „ZUS – Ż.”

(k. 41 akt ubezpieczenia - a.u.).

Nieprzekazanie przez organy publiczne zgłoszenia podjęcia pozarolniczej

działalności gospodarczej wskazanej przez skarżącą jednostki KRUS uruchomiło w

istocie rzeczy losowy ciąg zdarzeń, który - na gruncie skomplikowanych i często

zmieniających się regulacji prawa rolniczych ubezpieczeń społecznych - nie został

w ogóle rozeznany, ale „urzędniczo” restrykcyjnie zakwalifikowany jako prowadzący

do ustania tytułu rolniczego ubezpieczenia skarżącej, dla której działalność rolnicza

8

ewidentnie stanowiła i stanowi główne źródło utrzymania. Dopiero bowiem 7 lipca

2011 r. Oddział ZUS w T. przekazał właściwej jednostce KRUS informację, że

skarżąca „figuruje w okresie od 01.01. 1999 r. do 27.02.1999 r. jako osoba

zgłoszona do ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu prowadzenia pozarolniczej

działalności gospodarczej z siedzibą C. 36, K.”, tyle że stanowiące integralną część

wniosku skarżącej o wpis do ewidencji działalności gospodarczej - wskazanie przez

skarżącą KRUS w S. jako właściwej instytucji ubezpieczeń społecznych, nie zostało

w ogóle przesłane do KRUS, a instytucja ta dowiedziała się o wpisie skarżącej do

ewidencji działalności gospodarczej dopiero z decyzji wójta Gminy K. z dnia 21

lipca 2011 r., już o wykreśleniu skarżącej z tej ewidencji „z datą 2011-05-05” (k. 42

a.u.).

Po uzyskaniu tej informacji KRUS nie rozeznała ujawnionych okoliczności

sprawy, ale zaskarżoną decyzją z dnia 21 lipca 2011 r. stwierdziła „wsteczne”

ustanie rolniczego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym od 1 kwietnia

2005 r., z bezpodstawnym i mało zrozumiałym uzasadnieniem, że skarżąca nie

dotrzymała terminu złożenia zaświadczenia właściwego organu podatkowego o

wysokości należnego podatku „za miniony rok”. Tymczasem i co do zasady - rolnik,

który w terminie 14 dni o dnia rozpoczęcia wykonywania pozarolniczej działalności

gospodarczej nie złoży w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

oświadczenia o kontynuowaniu ubezpieczenia rolniczego (art. 5a ust. 1 pkt 1

ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, jednolity

tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o

ubezpieczeniu społecznym rolników), przestaje podlegać temu ubezpieczeniu,

dlatego że z mocy prawa zostaje objęty obowiązkowymi ubezpieczeniami

społecznymi z innego tytułu - prowadzenia pozarolniczej działalności od dnia jej

rozpoczęcia (art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 13 pkt 4 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z

2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), choćby opłacał należny podatek dochodowy od

przychodów z tej działalności w kwotach nieprzekraczających ustawowej rocznej

kwoty granicznej (2.528 zł).

Równocześnie, mając na uwadze wyżej opisane i zawinione przez organy

publiczne nieprzekazanie właściwej KRUS zgłoszenia podjęcia przez skarżącą

9

pozarolniczej działalności, Sąd Najwyższy wstępnie ocenił, że ogólnikowe i w

istocie rzeczy oczywiście ułomne pouczenia skarżącej, dla której działalność

rolnicza stanowi główne źródło utrzymania, o obowiązku informowania KRUS „bez

wezwania o okolicznościach mających wpływ na podleganie ubezpieczeniu i o

zmianach tych okoliczności”, lub że „ubezpieczenie społeczne rolników ustaje

ostatniego dnia kwartału, w którym ustały ustawowe warunki podlegania temu

ubezpieczeniu”, nie zawierały wystarczająco identyfikowalnej, ale wręcz żadnej

informacji o warunkach kontynuowania ubezpieczenia rolniczego w razie zbiegu z

ubezpieczeniem społecznym z tytułu podjęcia pozarolniczej działalności, której

skarżąca nie uzyskała wskutek zawinienia organów publicznych (samorządowych,

CEIDG) ani od organów rentowych.

W tym kontrowersyjnym zakresie Sąd Najwyższy ponadto miał na uwadze,

że regulacje zawarte w art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

dotykają konstytucyjnie chronionego prawa podmiotowego do podlegania rolnika,

dla którego działalność rolnicza stanowi podstawowe źródło utrzymania, tytułowi

rolniczego ubezpieczenia społecznego. Tytuł ten nie powinien być pochopnie

wygaszany w razie oczywiście niezawinionego, tj. losowego opóźnienia w złożeniu

przez rolnika oświadczenia o kontynuowaniu ubezpieczenia rolniczego albo

zaświadczenia właściwego urzędu skarbowego o kwocie należnego podatku

dochodowego za poprzedni rok kalendarzowy od przychodów z pozarolniczej

działalności. Takie losowo niezawinione opóźnienie nie niweczy podstaw, celu ani

uzasadnienia kontynuowania rolniczego ubezpieczenia społecznego przez rolnika,

który uzyskuje niewielkie przychody z działalności pozarolniczej. W każdym razie

usunięcie rolnika z ubezpieczenia rolniczego nie powinno odbywać się przez użycie

środków nieproporcjonalnych, które niekonstytucyjnie ingerują w rolniczy tytuł

ubezpieczenia społecznego i prowadzą jedynie do „zaciśnięcia pętli zadłużeniowej’

w postaci zaległości składkowych z innego (zbiegającego się) tytułu ubezpieczeń

społecznych, która doprowadza rolnika do stanu upadłości finansowej.

Według Sądu Najwyższego, restrykcyjny rygoryzm automatycznego ustania

rolniczego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym wskutek okoliczności

niezawinionych przez skarżącą można poddać sanacji przez przywrócenie jej

terminów do kontynuowania ubezpieczenia rolniczego. Wymaga to rozważania

10

wyżej ujawnionych okoliczności sprawy i weryfikacji tego, czy uzyskanie danych

wymaganych do kontynuowania ubezpieczenia rolniczego może odbyć się bez

zastosowania nieproporcjonalnie drastycznych sankcji w postaci wyłączenia

skarżącej z ubezpieczenia rolniczego i włączenia jej do ubezpieczenia społecznego

z tytułu okresowo prowadzonej niskodochodowej działalności pozarolniczej, jeżeli w

razie objęcia skarżącej ubezpieczeniem z tytułu pozarolniczej działalności zostanie

ona obarczona szacowanym na „prawie 100.000 zł” obowiązkiem uregulowania

zaległości składkowych w ZUS, której racjonalnie rzecz ujmując skarżąca i tak nie

będzie w stanie zapłacić z dochodów z działalności rolniczej. W takich

okolicznościach sprawy ewidentnie widoczne jest niezachowanie konstytucyjnej

cechy proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji RP), która w warunkach

spełnienia przez skarżącą przesłanek do kontynuowania rolniczego ubezpieczenia

społecznego, miałaby nieproporcjonalnie pozbawić skarżącą rolniczego tytułu

ubezpieczeń społecznych wskutek losowo niezawinionego przez nią uchybienia

terminów złożenia oświadczeń lub zaświadczeń niezbędnych do nieprzerwanego

kontynuowania rolniczego tytułu ubezpieczeń społecznych. Przywrócenie

uchybionych z przyczyn niezawinionych lub niezależnych od rolnika terminów do

kontynuowania rolniczego ubezpieczenia społecznego wymaga poszanowania

zasady, aby rolnik, dla którego praca w gospodarstwie stanowi główne źródło

utrzymania, nie tracił pochopnie rolniczego tytułu ubezpieczenia społecznego. W

przeciwnym razie dochodzi do zastosowania nieproporcjonalnie surowej sankcji w

zestawieniu z niezawinionym uchybieniem terminów nieadekwatnie wygaszających

rolniczy tytuł ubezpieczeń społecznych. Ujawnione kontrowersje nie mają takiego

charakteru, który uniemożliwiałby ich usunięcie za pomocą dopuszczalnych reguł

wykładni prawa, która nie powinna ograniczać się do gramatycznego brzmienia

regulacji zawartych w art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, ale

wymaga zastosowania reguł interpretacji celowościowo-systemowej, z

uwzględnieniem konstytucyjnej cechy proporcjonalności, która w razie ewidentnego

zawinienia organów publicznych wyklucza pozbawienie skarżącej rolniczego tytułu

ubezpieczeń społecznych w sposób prowadzący do niewspółmiernie wielkiego jej

zadłużenia w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych (z tytułu zaległości składkowych

na ubezpieczenie z prowadzonej pozarolniczej działalności).

11

Sąd Najwyższy uznał, że ze względu na niezdefiniowane w prawie rolniczych

ubezpieczeń społecznych pojęcie zdarzeń losowych, które uzasadniają lub

usprawiedliwiają złożenie przez rolnika wniosku o przywrócenie terminu do złożenia

oświadczenia o kontynuowaniu ubezpieczenia rolniczego lub zaświadczenia

właściwego urzędu skarbowego o kwocie należnego podatku dochodowego za

poprzedni rok kalendarzowy od przychodów z pozarolniczej działalności (art. 5a

ust. 7 w związku z ust. 1 pkt 1 lub ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników), nie można wykluczyć możliwości udowodnienia przez rolnika, że takim

zdarzeniem była usprawiedliwiona w konkretnym przypadku nieznajomość

skomplikowanych regulacji zbiegu wymienionych tytułów podlegania

ubezpieczeniom społecznym, jeżeli we wniosku o wpis do ewidencji działalności

gospodarczej rolnik wskazał KRUS jako jednostkę ubezpieczeń społecznych,

podjęcie pozarolniczej działalności było znane organom publicznym

(samorządowym i ewidencyjnym - CEIDG) oraz Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych, do którego rolnik odprowadzał składki na ubezpieczenie zdrowotne

od przychodów z pozarolniczej działalności, a instytucje te nie przekazały

zgłoszenia do KRUS ani udzieliły rolnikowi koniecznych informacji o możliwości i

warunkach kontynuowania ubezpieczenia rolniczego. Dlatego należało orzec jak w

sentencji na podstawie art. 39815

k.p.c.