IV KK 42/13

Sygn. akt IV KK 42/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Świecki (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Rafał Malarski

SSN Dorota Rysińska

Protokolant Dorota Szczerbiak

w sprawie U. G.

skazanej z art. 286 § 1 k.k.

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w trybie art. 535 § 5 k.p.k.

w dniu 20 marca 2013 r.,

kasacji wniesionej przez Prokuratora Generalnego na korzyść skazanej

od wyroku Sądu Okręgowego w K.

z dnia 17 kwietnia 2012 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w C.

z dnia 26 stycznia 2012 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok i utrzymany nim w mocy wyrok

Sądu Rejonowego w C. i na podstawie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k.

postępowanie karne umarza,

2. kosztami procesu obciąża Skarb Państwa.

UZASADNIENIE

Do Sądu Rejonowego w C. w dniu 7 kwietnia 2009 r. pokrzywdzona S. K. jako

subsydiarny oskarżyciel posiłkowy wniosła sporządzony i podpisany przez

pełnomocnika subsydiarny akt oskarżenia przeciwko U.G. o przestępstwo z art. 286

§ 1 k.k.

2

Wyrokiem z dnia 26 stycznia 2012 r. Sąd Rejonowy w C. uznał oskarżoną za

winną dokonania zarzucanego jej przestępstwa i za to na podstawie art. 286 § 1

k.k. wymierzył karę 6 miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo

zawiesił na okres 3 lat oraz zobowiązał do naprawienia szkody wyrządzonej

przestępstwem w całości przez zapłatę na rzecz pokrzywdzonej kwoty 19.309,98 zł

w terminie 2 lat od dania uprawomocnienia się wyroku, a także orzekł o kosztach

procesu.

Od tego wyroku apelację wniosła oskarżona zaskarżając wyrok w całości i

wnosząc o uniewinnienie od dokonania zarzucanego jej czynu.

Sądu Okręgowego w K., po rozpoznaniu apelacji, wyrokiem z dnia 17

kwietnia 2012 r. utrzymał w mocy zaskarżony wyrok uznając apelację za oczywiście

bezzasadną.

Od tego wyroku kasację na korzyść skazanej wniósł Prokurator Generalny

zaskarżając go w całości i zarzucił rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku

naruszenie przepisów prawa procesowego – art. 433 § 1 w zw. z art. 439 § 1 pkt 9

k.p.k., polegające na nieprzeprowadzeniu prawidłowej kontroli odwoławczej w

wyniku czego nie dostrzeżono, że wyrok sądu pierwszej instancji został wydany

pomimo braku skargi uprawnionego oskarżyciela, będącego efektem

niewyczerpania przez pokrzywdzoną określonego w art. 306 § 1 k.p.k. oraz w art.

330 § 2 k.p.k. trybu zaskarżenia postanowienia o umorzeniu dochodzenia, co

obligowało sąd odwoławczy do orzekania poza granicami zaskarżenia i

stwierdzenia istnienia negatywnej przesłanki procesowej z art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k., a

w konsekwencji do uchylenia zaskarżonego wyroku i umorzenia postępowania

przeciwko U. G. W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

utrzymanego nim w mocy wyroku Sądu Rejonowego w C. i umorzenie

postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. – wobec braku skargi

uprawnionego oskarżyciela.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja jest oczywiście zasadna i podlega uwzględnieniu na posiedzeniu w

trybie art. 535 § 5 k.p.k. Na wstępie, jedynie gwoli wyjaśnienia pewnego

nieporozumienia trzeba zauważyć, że w kasacji nietrafnie zarzucono, iż sąd

odwoławczy nie dokonał kontroli odwoławczej wyroku poza granicami zaskarżenia.

3

Należy bowiem przypomnieć, że w rozpoznawanej sprawie apelację od wyroku

sądu pierwszej instancji wniosła oskarżona, w której nie precyzując zarzutów

stawianych temu rozstrzygnięciu domagała się uniewinnienia. Tym samym wyrok

został zaskarżony co do winy, a więc zgodnie z art. 447 § 1 k.p.k. w całości. W

takiej sytuacji procesowej Sąd odwoławczy był zobowiązany skontrolować to

orzeczenie w graniach zaskarżenia, a więc w całości i w tych graniach powinien

stwierdzić uchybienie o charakterze bezwzględnej przyczyny odwoławczej z art.

439 § 1 pkt 9 k.p.k. Zawarty w § 1 tego przepisu zwrot „niezależnie od granic

zaskarżenia…” oznacza tyle co bez względu na zakres zaskarżenia, czy też nie

zważając na te granice sąd odwoławczy zawsze kontroluje zaskarżone orzeczenie

pod kątem uchybień wymienionych w art. 439 § 1 k.p.k. Jeżeli orzeczenie zostało

zaskarżone w całości, to sąd odwoławczy czyni to w granicach zaskarżenia, gdy

zaś zaskarżono je w części, to poza tymi granicami. W rozpoznawanej sprawie,

wbrew twierdzeniu skarżącego, sąd odwoławczy nie mógł orzekać poza granicami

zaskarżenia, skoro wyrok został zaskarżony w całości. Natomiast Sąd ten powinien

w tych granicach skontrolować wyrok nie tylko pod kątem uchybień opisanych w

art. 438 k.p.k., ale także tych wymienionych w art. 439 § 1 k.p.k.

Przechodząc już do meritum sprawy trzeba stwierdzić, co następuje.

Trafnie w kasacji zarzucono, że wyrok Sądu pierwszej instancji został wydany

pomimo braku skargi uprawnionego oskarżyciela. W realiach rozpoznawanej

sprawy z uwagi na wydanie przez prokuratora decyzji o zaniechaniu ścigania w

sprawie o przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego, pokrzywdzony mógłby

działać jako strona w charakterze oskarżyciela posiłkowego zamiast oskarżyciela

publicznego przez wniesienie do sądu aktu oskarżenia (art. 53 i art. 55 § 1 in princ.

w zw. z art. 330 § 2 zd. drugie k.p.k.). Jednak jednym z warunków nabycia tego

uprawnienia jest powtórne wydanie przez prokuratora postanowienia o odmowie

wszczęcia lub o umorzeniu postępowania w wypadku, gdy poprzednio wydane

postanowienie zostało przez sąd uchylone na skutek zażalenia pokrzywdzonego, a

prokurator nadal nie znalazł podstaw do wniesienia aktu oskarżenia (art. 55 § 1 in

princ. w zw. z art. 330 § 2 zd. pierwsze k.p.k.). W orzecznictwie Sądu Najwyższego

wyjaśniono, że użyty w art. 55 § 1 k.p.k. zwrot „powtórnie” a w art. 330 § 2 k.p.k.

zwrot „ponownie” oznacza wydanie po raz wtóry takiego samego postanowienia jak

to, które było poprzednio przedmiotem zaskarżenia (por. uchwałę SN z 17 maja

2000 r., I KZP 9/00, OSNKW 2000, nr 5–6, poz. 42). Ten warunek w

4

rozpoznawanej sprawie nie został spełniony. Pierwsze postanowienie o

zaniechaniu ścigania dotyczyło odmowy wszczęcia dochodzenia, a następne -

wydane w związku z uchyleniem tego orzeczenia przez sąd i wszczęciem

postępowania przygotowawczego – o umorzeniu dochodzenia. Nie były to więc

takie same postanowienie co do rodzaju zawartego w nich rozstrzygnięcia. W

realiach rozpoznawanej sprawy „otwarcie drogi” do wniesienia subsydiarnego aktu

oskarżenia nastąpiłoby dopiero wówczas, gdyby na postanowienie o umorzeniu

dochodzenia pokrzywdzony wniósł zażalenie a sąd je uwzględnił i uchylił

zaskarżone orzeczenia, zaś prokurator nadal nie znalazł podstaw do wniesienia

aktu oskarżenia i ponownie wydał postanowienie o umorzeniu dochodzenia.

Niespełnienie tego warunku powoduje, że pokrzywdzony nie był uprawniony do

wniesienia aktu oskarżenia. Z zasady skargowości wynika zaś, że wszczęcie

postępowania sądowego następuje na żądanie uprawnionego oskarżyciela (art. 14

§ 1 k.p.k.). W konsekwencji wniesienie aktu oskarżenia w sprawie o czyn ścigany z

oskarżenia publicznego przez pokrzywdzonego, pomimo że nie zachodzą warunki

przewidziane w art. 55 § 1 k.p.k. powoduje, że zachodzi ujemna przesłanka

procesowa z art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. w postaci braku skargi uprawnionego

oskarżyciela.

W takiej sytuacji procesowej Sąd pierwszej instancji po wniesieniu aktu

oskarżenia powinien na posiedzeniu w trybie art. 339 § 3 pkt 1 k.p.k. umorzyć

postępowanie. Skoro tego nie uczynił i rozpoznał sprawę, to zaistnienie ujemnej

przesłanki procesowej powinno zostać dostrzeżone z urzędu przez Sąd

odwoławczy w ramach kontroli odwoławczej wyroku „niezależnie od granic

zaskarżenia” (art. 439 § 1 pkt 9 w zw. z art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k.). Sąd odwoławczy

rozpoznał jednak sprawę merytorycznie i utrzymał w mocy zaskarżony wyrok.

Wobec tego zaistniałe uchybienie musiało zostać usunięte w ramach kontroli

kasacyjnej. Dlatego też Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i utrzymany nim w

mocy wyrok sądu pierwszej instancji i na podstawie art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. umorzył

postępowanie. Z uwagi na wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w

sprawie konieczne było również rozstrzygnięcie o kosztach (art. 626 § 1 k.p.k.). W

tej kwestii zauważyć należy, że w sprawach z oskarżenia publicznego, w których

akt oskarżenia wniósł oskarżyciel posiłkowy odpowiednie zastosowanie mają

przepisy odnoszące się do kosztów procesu w sprawach z oskarżenia prywatnego

5

(art. 640 k.p.k.). W sprawach tych w razie umorzenia postępowania, jeżeli ustawa

nie stanowi inaczej, koszty procesu ponosi oskarżyciel prywatny (art. 632 pkt 1

k.p.k.). Przepis ten ma odpowiednie zastosowanie do spraw, w których akt

oskarżenia wniósł subsydiarny oskarżyciel posiłkowy. Jednak w sprawach z

oskarżenia prywatnego, a więc także w sprawach z subsydiarnego oskarżenia, w

wyjątkowych wypadkach, w razie umorzenia postępowania, sąd może orzec, że

koszty procesu ponosi w całości lub w części oskarżony albo Skarb Państwa (art.

632a k.p.k.). Taka wyjątkowa sytuacja zachodzi właśnie w rozpoznawanej sprawie.

Prowadzenie postępowania sądowego i generowanie jego kosztów wynikało z

błędu sądu, tak pierwszej, jak i drugiej instancji, które nie dostrzegły zaistnienia

ujemnej przesłanki procesowej. Dlatego też kosztów procesu nie powinien ponosić

subsydiarny oskarżyciel posiłkowy, tylko Skarb Państwa.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.