I UK 549/12

Sygn. akt I UK 549/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący)

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

w sprawie z odwołania A. B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 26 marca 2013 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 11 kwietnia 2012 r.,

oddala skargę.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 11 kwietnia 2012 r. Sąd Apelacyjny, Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację A. B. od wyroku Sądu Okręgowego w K.

z dnia 21 października 2011 r., oddalającego odwołanie od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 5 kwietnia 2011 r., w przedmiocie odmowy prawa

2

do emerytury. Ubezpieczony wywodził prawo do tego świadczenia z art. 184

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), tymczasem ustalono, że

do dnia 1 stycznia 1999 r. wykazał 29-letni okres składkowy i nieskładkowy, a jego

staż pracy w szczególnych warunkach był niższy od 15 lat.

W ocenie Sądu drugiej instancji, w postępowaniu przed Sądem pierwszej

instancji prawidłowo ustalono na podstawie akt osobowych ubezpieczonego, że

praca wykonywana przez niego w okresie od dnia 1 września 1969 r. do dnia 30

kwietnia 1978 r. na stanowisku mechanika chłodnictwa, niewymienionym w wykazie

prac w szczególnych warunkach, stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U.

Nr 8, poz. 43 ze zm.), nie była i nie miała właściwości pracy w warunkach

szczególnych. Podczas wykonywania czynności pracowniczych polegających na

naprawie i regeneracji agregatów lodówek sprężarkowych w przedsiębiorstwach A.

i E., ubezpieczony – jakkolwiek niewątpliwie miał styczność z czynnikami

szkodliwymi – to nie stale i nie w pełnym wymiarze czasu pracy. Prace

spawalnicze, wykonywał sporadycznie; substancji chemicznych (kwasów) używał w

razie konieczności, a ze szkodliwymi gazami miał styczność ograniczoną.

Skarga kasacyjna ubezpieczonego została oparta na podstawie naruszenia

prawa materialnego przez błędną wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie art. 32

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz § 1, 2 i

4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., w tym poz. 25 działu XIV

wykazu A załącznika przez przyjęcie, że “zgodnie z nimi nie wykonuje pracy w

warunkach szczególnych pracownik formalnie zatrudniony na stanowisku

mechanika chłodnictwa, a wykonujący w pełnym wymiarze czasu prace przy

regeneracji agregatów chłodniczych (sprężarkowych-hermetycznych) na

wydziałach zakładu będących w ruchu, w postaci rozebrania agregatu i

wypuszczenia z niego freonu, rozspawywania poszczególnych elementów, płukania

skraplacza kwasem siarkowym, przedmuchiwania sprężonym azotem, spirytusem

etylowym, benzyną ekstrakcyjną, napełniania urządzenia freonem, w ramach

wykonywania których stale przebywał w pomieszczeniach, gdzie generowany był

3

znaczny hałas i narażony był na kontakt z substancjami szkodliwymi uwalnianymi w

ramach zwykłej pracy zakładu”. Skarżący podkreślił, że w jego pracy doszło do

połączenia i nałożenia się “czynności chłodniczych” przewidzianych w różnych

działach wykazu A w dziale XIV poz. 25., tj. prace różne, a jednocześnie zarzucił

naruszenie art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych, § 1, 2 i 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. i

poz. 83 działu III, poz. 11, 19, 38 działu IV oraz poz. 12 działu XIV wykazu A,

załącznika do rozporządzenia, przez nieuwzględnienie prac wymienionych w tych

przepisach, a przez niego wykonywanych.

Wobec zaprezentowanych twierdzeń faktycznych zarzucił naruszenie

przepisów postępowania – art. 382 k.p.c. w związku z art. 378 § 1 k.p.c. – przez

zaniechanie dokonania przez Sąd drugiej instancji własnych ustaleń dotyczących

jego pracy w warunkach szczególnych i wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

oraz wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustalenie prawa do emerytury przed ukończeniem wieku 65 lat przez

mężczyznę urodzonego po dniu 31 grudnia 1948 r. wymaga - stosownie do art. 184

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych - osiągnięcia przez niego w dniu 1 stycznia 1999 r. (wejścia w życie

ustawy) okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze wymaganym w przepisach dotychczasowych do nabycia prawa do

emerytury w wieku niższym niż 60 lat. Jeżeli pracownik wykonywał prace w

szczególnych warunkach, wymienione w wykazie A, nabywa prawo do emerytury,

jeżeli okres zatrudnienia w szczególnych warunkach wynosi co najmniej 15 lat (§ 4

ust. 1 pkt 3 rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach).

Zatrudnienie w szczególnych warunkach ocenia się według przepisów

powołanego rozporządzenia jako przepisów dotychczasowych, do których odsyła

art. 34 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych. Jako „przepisy dotychczasowe” Sąd Najwyższy, w uchwale z dnia 13

4

lutego 2002 r., III ZP 30/01 (OSNP 2002 nr 10, poz. 243), wskazał przepisy

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach. Stwierdził,

że odesłanie dotyczy rodzajów prac, stanowisk, warunków uprawniających do

wcześniejszej emerytury. W związku z tym okresami pracy uzasadniającymi prawo

do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu, są okresy, w których

praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana

stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy

w warunkach wyszczególnionych w wykazach A i B stanowiących załącznik do

rozporządzenia. Treść wykazów stanowi odniesienie dla ustalenia wykonywania

pracy w szczególnych warunkach także po zmianie treści art. 32 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ustawą z dnia 27

marca 2003 r. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 56, poz. 498) i wprowadzeniu

określenia pracy wykonywanej w szczególnych warunkach jako pracy o znacznej

szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających

wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub

otoczenia.

W związku z tym podkreślono w orzecznictwie, że do uzyskania emerytury

na podstawie art. 32 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uprawnia wyłącznie wykonywanie

pracy na stanowisku określonym w wykazie A lub B, stanowiących załącznik do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 20 października 2005 r., I UK 41/05, OSNP 2006 nr 19-20,

poz. 306 i z dnia 9 maja 2006 r., II UK 183/05, niepublikowany). Zasadnicze

znaczenie ma więc dostosowanie do tych przepisów treści poświadczenia

wykonywania pracy w warunkach szczególnych przez zakład pracy, dokonywane

według wzoru stanowiącego załącznik do przepisów wydanych na podstawie § 1

ust. 2 rozporządzenia, lub w świadectwie pracy. Treść poświadczenia na podstawie

posiadanej dokumentacji może obejmować tylko te stanowiska, na których w

danym zakładzie pracy świadczone były prace odpowiadające charakterowi pracy

opisanemu w odpowiedniej pozycji wykazu-załącznika do rozporządzenia. Inaczej

5

mówiąc, od pracodawcy wystawiającego zaświadczenie o wykonywaniu pracy w

szczególnych warunkach wymagane jest wskazanie tylko tego stanowiska, na

którym wykonywana była praca tego rodzaju, który został wymieniony w

odpowiednim dziale załącznika-wykazu A lub B do rozporządzenia Rady Ministrów

z dnia 7 lutego 1983 r. Chodzi przy tym tylko o rodzaj pracy określony w § 4-15

rozporządzenia, zgodnie z przypisaniem jej do działu umieszczonego w wykazie

stanowiącym załącznik do rozporządzenia.

Dostrzegając, że w rozporządzeniu nie określa się prac wykonywanych w

szczególnych warunkach przez wskazanie stanowisk, na których praca taka jest

wykonywana, należy wskazać, że podstawą świadectwa wykonywania pracy w

warunkach szczególnych jest wskazanie danego stanowiska pracy w przepisach

resortowych wydanych na podstawie upoważnienia przewidzianego w § 1 ust. 2

rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. Przepisy te stanowiły dyrektywę dla

organów zwierzchnich lub nadzorujących zakłady pracy do prowadzenia wykazów

stanowisk wymienionych w załączniku do rozporządzenia i zawierały normy o

charakterze informacyjnym, techniczno-porządkującym, uściślającym (por. wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 14 czerwca 2004 r., P 17/03, OTK-A 2004 nr 6,

poz. 57 i Dz.U. Nr 144, poz. 1530 i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego

2010 r., II UK 218/09, niepublikowany).

Zakres logiczny pojęcia „rodzaj pracy”, którym posłużono się w

rozporządzeniu, obejmuje co najmniej jedno, a zwykle wiele stanowisk pracy, na

których praca co do rodzaju, wykonywanych czynności oraz charakteru narażenia

na szkodliwe czynniki została opisana w poszczególnych punktach załącznika. Nie

ma relacji odwrotnej i nie jest możliwe uznanie za pracę w warunkach szczególnych

pracy na jednym stanowisku, podczas której wykonywane są różne czynności

odpowiadające poszczególnym rodzajom pracy określonym pod różnymi pozycjami

wykazu A, załącznika do rozporządzenia. Przeciwnie, właściwa jest jedynie taka

interpretacja, którą zresztą przyjął Sąd drugiej instancji, że wykonywanie pracy w

szczególnych warunkach należy oceniać według wykazów stanowiących załączniki

do utrzymanego w mocy rozporządzenia w sprawie wieku emerytalnego

pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach (por. wyrok Sądu

6

Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2004 r., II UK 337/03, OSNP 2004 nr 22, poz. 392 i

z dnia 20 października 2005 r., I UK 41/05, OSNP 2006 nr 19-20, poz. 306).

Skarżący, przedstawiając zaświadczenie pracodawcy, wykazał, że

wykonywał pracę na stanowisku mechanika chłodnictwa w warunkach

odpowiednich do warunków określonych pod poz. 25 działu XIV wykazu A,

załącznika do rozporządzenia. To konkretne stanowisko nie zostało wymienione w

wykazie prac w warunkach szczególnych, co nie jest przeszkodą uznania pracy za

wykonywaną w takich warunkach, gdyż w przepisach rozporządzenia i wykazach

stanowiących jego załączniki nie stanowi się o konkretnych stanowiskach, lecz o

rodzajach prac wykonywanych w warunkach szczególnych. Konieczne jest jednak

wykazanie faktu wykonywania pracy o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o

znacznym stopniu uciążliwości lub wymagającej wysokiej sprawności

psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia. W

szczególności osoba, która wykonywała zatrudnienie na stanowisku pracy

niewymienionym w rozporządzeniu, a takim jest stanowisko mechanika

chłodnictwa, musi wykazać, że stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywała

bieżącą konserwację agregatów i urządzeń na oddziałach będących w ruchu, w

których jako podstawowe wykonywane są prace wymienione w wykazie, czyli

czynności określone w dziale XIV wykazu A pod poz. 25 załącznika do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

Praca skarżącego nie odpowiadała tej pozycji wykazu. Przyznał to skarżący

w skardze kasacyjnej stwierdziwszy, że na stanowisku mechanika chłodnictwa

wykonywał czynności przynależne różnym pracom w szczególnych warunkach

wymienionym w dziale III pod poz. 83, w dziale IV pod poz. 11, 19, 38 i w dziale XIV

pod poz. 12 wykazu A załącznika do rozporządzenia. Określając w ten sposób

stanowisko swojej pracy domagał się utworzenie w drodze wykładni prawa norm

ustalających stanowiska pracy w szczególnych warunkach – poza wykazem

ustalonym przez prawo – tylko ze względu na podobieństwo czynności

wykonywanych na stanowiskach pracy niewymienionych w wykazach, tymczasem

za niedopuszczalną należy uznać wykładnię § 1 ust. 1 w związku z § 4-15 oraz

poszczególnych pozycji wykazów stanowiących załącznik do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. prowadzącą do podmiotowego rozszerzenia

7

uprawnień do emerytury w wieku obniżonym. Ze względu na prawotwórczy

charakter tego wykazu, nie jest możliwe konstruowanie prac wykonywanych w

warunkach szczególnych poza wykazem, załącznikiem do rozporządzenia.

Każda praca określana jako praca w warunkach szczególnych musi

odpowiadać jednemu konkretnemu punktowi działu wykazu stanowiącego załącznik

do rozporządzenia. Nie określa rodzaju pracy świadczonej w szczególnych

warunkach zestawienie różnych prac przewidzianych w różnych działach i pod

różnymi pozycjami wykazu. Nie jest pracą w warunkach szczególnych praca na

stanowisku na którym każda z wykonywanych czynności przypisana jest innej

pozycji wykazu-załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. Praca wykonywana w szczególnych warunkach nie może być zlepkiem,

kompilacją czynności opisywanych w oddzielnych punktach wykazu. Ostatecznie

praca na stanowisku niewymienionym w wykazie prac wykonywanych w

szczególnych warunkach nie jest pracą wykonywaną w warunkach szczególnych,

która uprawnia do wcześniejszej emerytury, choćby wykonywane były na tym

stanowisku różne czynności przypisane pracom w takich warunkach, lecz dla

innych stanowiskach.

Nie jest uzasadnione pozbawienie prawa do emerytury z tytułu pracy w

szczególnych warunkach pracowników, których pełny wymiar czasu pracy wypełnia

wykonywanie nie jednego ale kilku rodzajów pracy w szczególnych warunkach,

wymienionych w wykazie A do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2013 r., III UK 47/13,

niepublikowany), lecz nie jest możliwe uznanie za wykonywaną w szczególnych

warunkach pracy, której charakter i czynności nie wypełniają w całości żadnej z

prac wymienionych w załączniku do rozporządzenia.

Trafnie wprawdzie w skardze kasacyjnej wywiedziono, że w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 27 stycznia 2012 r., II UK 103/11 (niepublikowanym)

dopuszczono uznanie za wykonujących pracę w szczególnych warunkach

pracowników, których pełny wymiar czasu pracy zajmował nie jeden rodzaj pracy w

szczególnych warunkach, lecz również inne prace określone w poszczególnych

pozycjach działów wykazu, załącznika do rozporządzenia, lecz pominięto, że stan

faktyczny tej sprawy obejmował pracownika pracującego przez pół zmiany

8

(dniówki) przy spawaniu, a przez pół zmiany wykonującego prace z użyciem

substancji chemicznych. Nietrafnie zatem przytoczone stanowisko Sądu

Najwyższego odniesiono do stanu faktycznego, w którym na pracę w pełnym

wymiarze czasu pracy składały się – wskazywane przez skarżącego – czynności

właściwe dla prac wymienionych w dziale III, IV i XIV. Żadnej z tych prac skarżący

zresztą nie wykonywał stale i wszystkie nie obejmowały pełni jego czasu pracy.

Należy także zwrócić uwagę, że konieczny jest bezpośredni związek

wykonywanej pracy z procesem technologicznym właściwym dla danej pracy w

określonym dziale gospodarki (por. niepublikowane wyroki Sądu Najwyższego z

dnia 16 czerwca 2009 r., I UK 20/09 i I UK 24/09, z dnia 1 czerwca 2010 r., II UK

21/10, z dnia 19 maja 2011 r., III UK 174/10, z dnia 19 marca 2012 r., II UK 166/11 i

z dnia 14 marca 2013 r., I UK 547/12). Usystematyzowanie prac o znacznej

szkodliwości i uciążliwości w oddzielnych działach zostało powiązane z

przypisaniem poszczególnych stanowisk pracy odpowiednim gałęziom gospodarki

(np. dział I – prace w górnictwie, dział II – prace w energetyce itp.). Nie jest to

przypadkowe, gdyż konkretne stanowisko narażone jest na ekspozycję na czynniki

szkodliwe w stopniu mniejszym lub większym, w zależności od tego, w którym

dziale przemysłu jest umiejscowione. W określeniu rodzaju pracy uzasadniającej

prawo do świadczeń na zasadach rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. chodzi więc wyłącznie o pracę określoną w jego § 4-15, a konkretnie pod

odpowiednią pozycją wykazu-załącznika oraz o wykonywanie takiej pracy na

stanowisku przypisanym do działu przemysłu umieszczonego w wykazie

stanowiącym załącznik do rozporządzenia. Nie można uznać, że wykonywanie

tylko poszczególnych czynności przypisanych pracom w różnych działach

przemysłu powoduje takie samo narażenie na działanie szkodliwych czynników,

jakiemu podlegają pracownicy danego działu.

Nie jest wobec tego trafne stwierdzenie, że ubezpieczony w ramach swoich

obowiązków stale i w pełnym wymiarze czasu pracy był narażony na działanie tych

samych czynników, na które narażeni byli pracownicy zatrudnieni przy pracach

wymienionych w dziale III pod poz. 83, jako lutowanie płyt, blach i przewodów

ołowianych oraz metali niezależnych, dziale IV pod poz. 11, jako produkcja gazów

technicznych i napełnianie butli gazami technicznym, dziale IV, pod poz. 19, jako

9

przetwórstwo, magazynowanie, przepompowywanie, przeładunek, transport oraz

dystrybucja ropy naftowej i jej produktów, dziale IV pod poz. 38, jako prace

antykorozyjne i termoizolacyjne urządzeń i instalacji technicznych, dziale XIV pod

poz. 12, jako prace przy spawaniu i wycinaniu elektrycznym, gazowym,

atomowodorowym oraz działu XIV pod poz. 25, jako bieżąca konserwacja

agregatów i urządzeń oraz prace budowlano-montażowe i budowlano-remontowe

na oddziałach będących w ruchu, w których jako podstawowe wykonywane są

prace wymienione w wykazie A, załączniku do rozporządzenia.

Dążenie skarżącego do zakwalifikowania jego pracy jako wykonywanej w

szczególnych warunkach, skoncentrowane na dobieraniu odpowiedniego przepisu

do oceny charakteru rzeczywiście wykonywanych czynności, nie mogło się powieść

także przez czynienie zarzutu niedokonania przez Sąd drugiej instancji własnych

ustaleń co do tego, że na jego pracę na stanowisku mechanika chłodnictwa

składały się czynności właściwe dla różnych prac i stanowisk wymienionych w

załączniku do rozporządzenia, gdyż takie ustalenie było bezprzedmiotowe.

Uzasadnia to oddalenie zarzutów naruszenia art. 382 k.p.c. w związku z art. 378 §

1 k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną (art. 39814

k.p.c.).