III KK 308/12

Sygn. akt III KK 308/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Grubba (przewodniczący)

SSN Małgorzata Gierszon

SSN Jan Bogdan Rychlicki (sprawozdawca)

Protokolant Teresa Jarosławska

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Krzysztofa Parchimowicza,

w sprawie J. N., M. J. F., E. O. i S. U.

uniewinnionych od popełnienia czynu z art. 286 § 1 k.k. i innych

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 27 marca 2013 r.,

kasacji, wniesionej przez prokuratora na niekorzyść

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 6 czerwca 2012 r.,

zmieniającego wyrok Sądu Okręgowego w O.

z dnia 6 lutego 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

UZASADNIENIE

Prokurator oskarżył J. N. o to, że:

„ w okresie od dnia 26 października 1999 r. do grudnia 1999 r. w O. będąc

upoważniony przez „I. C.” sp. z o.o., działając w krótkich odstępach czasu z góry

powziętym zamiarem, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, wspólnie i w

2

porozumieniu z innymi osobami posługując się „dowodami dostaw”

poświadczającymi nieprawdę co do wagi i okresu dostaw oraz parametrów

pszenicy stwierdzającymi dostarczenie jej przez producentów W. K., D. S. oraz M.

S. do magazynu w S., K. i P., pomimo, iż pszenica nie została w tym czasie do

magazynu dostarczona, to jest – co do okoliczności mających znaczenie prawne

dla uzyskania dopłaty z Agencji Rynku Rolnego Oddział Terenowy w O. i dopłat do

oprocentowania kredytu preferencyjnego ze środków Agencji Restrukturyzacji i

Modernizacji Rolnictwa w Warszawie doprowadził do niekorzystnego

rozporządzenia mieniem w wysokości co najmniej 823.051,37 zł, z tytułu dopłat do

skupu interwencyjnego zboża i dopłat do oprocentowania kredytu preferencyjnego,

za pomocą wprowadzenia w błąd pracowników Agencji Rynku Rolnego Oddział

Terenowy w O. i Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Warszawie,

czym działał na szkodę Skarbu Państwa, reprezentowanego przez Agencję Rynku

Rolnego Oddział Terenowy w O. i Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji

Rolnictwa w Warszawie,

tj. o przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k., art. 273 k.k., art. 297 §

1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i w zw. z art. 12 k.k.”,

M. J. F. o to, że:

„ w okresie od dnia 28 października do dnia 30 października 1999 r. w S., będąc

dyrektorem zatrudnionym w „I. C.” sp. z o.o., w krótkich odstępach czasu, w celu

osiągnięcia korzyści majątkowej, będąc osobą uprawnioną do wystawienia

dokumentu, nakłonił E. O. do podpisania dowodów dostawy stwierdzających

dostarczenie pszenicy przez producentów W. K. i D. S. do magazynu w S. pomimo,

iż pszenica nie została w tym czasie do magazynu dostarczona, przez co

poświadczył nieprawdę co do wagi i okresu dostaw oraz parametrów dostarczonej

pszenicy, to jest, co do okoliczności mających znaczenie prawne dla uzyskania

dopłaty z Agencji Rynku Rolnego Oddział Terenowy w O., przez co pomógł innym

osobom w doprowadzeniu do niekorzystnego rozporządzenia mieniem, z uwagi na

wykorzystanie wymienionych dowodów dostaw do wprowadzenia w błąd

pracowników Agencji Rynku Rolnego Oddział Terenowy w O. i wypłacenie na

podstawie tych dokumentów kwoty w wysokości 217.552,50 zł, z tytułu dopłat do

skupu interwencyjnego zboża, działając w ten sposób na szkodę Skarbu Państwa

reprezentowanego przez Agencję Rynku Rolnego Oddział Terenowy w O.,

3

tj. o przestępstwo z art. 18 § 2 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k.,

art. 297 § 1 k.k., art. 271 § 3 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. i w zw. z art. 12 k.k.,

E. O. o to, że:

„w okresie od dnia 28 października 1999 r. do dnia 30 października 1999 r. w S.

będąc magazynierem zatrudnionym w „I. C.” sp. z o.o., działając w krótkich

odstępach czasu z góry powziętym zamiarem, w celu osiągnięcia korzyści

majątkowej, będąc osobą uprawnioną do wystawienia dowodów dostaw, podpisał

dowody dostawy stwierdzające dostarczenie pszenicy przez producentów W. K. i D.

S. do magazynu w S., pomimo, że pszenica nie została w tym czasie do magazynu

dostarczona, przez co poświadczył nieprawdę co do wagi i okresu dostaw oraz

parametrów dostarczonej pszenicy, to jest co do okoliczności mających znaczenie

prawne dla uzyskania dopłaty z Agencji Rynku Rolnego Oddział Terenowy w O.,

przez co pomógł innym osobom w doprowadzeniu do niekorzystnego

rozporządzenia mieniem z uwagi na wykorzystanie wymienionych dowodów dostaw

do wprowadzenia w błąd pracowników Agencji Rynku Rolnego Oddział Terenowy w

O. i wypłacenie na podstawie tych dokumentów kwoty: 217.552,50 zł, z tytułu

dopłat do skupu interwencyjnego zboża, działając w ten sposób na szkodę Skarbu

Państwa, reprezentowanego przez Agencję Rynku Rolnego Oddział Terenowy w

O.,

tj. o przestępstwo z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k.,

z art. 271 § 3 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k.,

S. U. o to, że:

„ w okresie od dnia 28 października 1999 r. do dnia 30 października 1999 r. w K.,

będąc magazynierem zatrudnionym w „I. C.” sp. z o.o., działając w krótkich

odstępach czasu, z góry powziętym zamiarem, w celu osiągnięcia korzyści

majątkowej, będąc osobą uprawnioną do wystawienia dowodów dostaw podpisał

dowody dostawy stwierdzające dostarczenie pszenicy przez producentów M. S. do

magazynu w K., pomimo, iż pszenica nie została w tym czasie do magazynu

dostarczona, przez co poświadczył nieprawdę co do wagi i okresu dostaw oraz

parametrów dostarczonej pszenicy, to jest co do okoliczności mających znaczenie

prawne dla uzyskania dopłaty z Agencji Rynku Rolnego Oddział Terenowy w O.,

przez co pomógł innym osobom w doprowadzeniu do niekorzystnego

rozporządzenia mieniem, z uwagi na wykorzystanie wymienionych dowodów

4

dostaw do wprowadzenia w błąd pracowników Agencji Rynku Rolnego Oddział

Terenowy w O. i wypłacenie na podstawie tych dokumentów kwoty 57.690 zł, z

tytułu dopłat do skupu interwencyjnego zboża, działając w ten sposób na szkodę

Skarbu Państwa reprezentowanego przez Agencję Rynku Rolnego Oddział

Terenowy w O.,

tj. o przestępstwo z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k., z art. 271 § 3 k.k. w zw.

z art. 11 § 2 k.k. w zw. z art. 12 k.k.”

Sąd Okręgowy w O. wyrokiem z dnia 6 lutego 2012 r.

I. W ramach zarzutu z pkt. I a/o uznał oskarżonego J. N. za winnego tego, że

w okresie od 20 września 1999 r. do czerwca 2000 r. w O. działając w krótkich

odstępach czasu z góry powziętym zamiarem, w celu osiągnięcia korzyści

majątkowej, wspólnie i w porozumieniu z innymi osobami poprzez wprowadzenie w

błąd pracowników Agencji Rynku Rolnego w Warszawie Terenowy Oddział w O. i

pracowników Banku Regionalnego w O. w ten sposób, że posłużył się

stwierdzającymi nieprawdę dowodami dostaw pszenicy, w których wskazano jej

dostarczenie przez producentów M. S., D. S. i W. K. do magazynów w S., K. i P.

podczas gdy w rzeczywistości producentem rolnym, na podstawie umowy

dzierżawy zawartej pomiędzy m.in. M. S., D. S. i W. K. w dniu 1.01.1999 r., a „I. C.”

sp. z o.o. była ta spółka, która to spółka była jednocześnie podmiotem skupującym

tę pszenicę, co było niezgodne z zasadami skupu określonymi przez Agencję

Rynku Rolnego na rok 1999 oraz umową zawartą przez „I. C.” sp. z o.o. z Agencją

Rynku Rolnego w dniu 2.09.1999 r. Nr … na skup zboża ze zbiorów w 1999 r. oraz

ustawą z dnia 5.01.1995 r. o dopłatach do oprocentowania niektórych kredytów

bankowych (Dz. U. 95.13.60 ze zm.) i rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 21

lutego 1995 r. w sprawie szczegółowych zasad, zakresu i trybu udzielania dopłat do

oprocentowania kredytów na cele rolnicze (Dz. U. 95.19.92) wydanym na

podstawie tej ustawy, czym doprowadził Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji

Rolnictwa w Warszawie i Agencję Rynku Rolnego Oddział Terenowy w O. do

niekorzystnego rozporządzenia mieniem znacznej wartości w wysokości

822 961,53 zł z tytułu dopłat bezpośrednich dla producentów zboża i dopłat do

oprocentowania kredytu preferencyjnego dla przedsiębiorcy skupowego, czym

działał na szkodę Skarbu Państwa reprezentowanego przez Agencję Rynku

Rolnego w Warszawie Oddział Terenowy w O. i Agencję Restrukturyzacji i

Modernizacji Rolnictwa w Warszawie,

5

tj. popełnienia przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. w zw. z art.

12 k.k. i na podstawie art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294 § 1 k.k. wymierzył mu karę 2

lat pozbawienia wolności;

II. W ramach zarzutu pkt II a/o uznał oskarżonego M. J. F. za winnego tego, że

pomiędzy 28 października 1999 r., a 30 października 1999 r. w zamiarze, aby inne

osoby dokonały czynu zabronionego w postaci oszustwa związanego z dopłatami

bezpośrednimi dla producentów rolnych na szkodę Skarbu Państwa

reprezentowanego przez Agencję Rynku Rolnego w Warszawie Oddział Terenowy

w O. w kwocie 216 000 zł, stanowiącej mienie znacznej wartości, ułatwił im jego

popełnienie w ten sposób, że polecił swojemu podwładnemu magazynierowi E. O.

podpisanie dowodów dostaw stwierdzających dostarczenie pszenicy przez W. K. i

D. S. jako producentów rolnych do magazynu w S. w ramach skupu tego zboża

prowadzonego przez przedsiębiorcę skupowego „I. C.” sp. z o.o. , podczas gdy w

rzeczywistości ta spółka była producentem jako dzierżawca gospodarstw

należących do W. K. i D. S., co stanowiło naruszenie warunków skupu w 1999 r.

określonych przez Agencję Rynku Rolnego w Warszawie Oddział Terenowy w O.

oraz umowy zawartej pomiędzy tą spółką i Agencją w dniu 2.09.1999 Nr …,

tj. popełnienia przestępstwa z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art.

294 § 1 k.k. i na podstawie art. 19 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 294

§ 1 k.k. wymierzył mu karę roku i 3 miesięcy pozbawienia wolności;

III. W ramach zarzutu pkt III a/o uznał oskarżonego E. O. za winnego tego, że

pomiędzy 28 października 1999 r., a 30 października 1999 r. w zamiarze, aby inne

osoby dokonały czynu zabronionego w postaci oszustwa związanego z dopłatami

bezpośrednimi dla producentów rolnych na szkodę Skarbu Państwa

reprezentowanego przez Agencję Rynku Rolnego w Warszawie Oddział Terenowy

w O. w kwocie 216 000 zł, stanowiącej mienie znacznej wartości, ułatwił im jego

popełnienie w ten sposób, że wykonał polecenie swojego przełożonego M. J. F.

poprzez podpisanie dowodów dostaw stwierdzających dostarczenie pszenicy przez

W. K. i D. S. jako producentów rolnych do magazynu w S. w ramach skupu tego

zboża prowadzonego przez przedsiębiorcę skupowego „I. C.” sp. z o.o., podczas

gdy w rzeczywistości ta spółka była producentem jako dzierżawca gospodarstw

należących do W. K. i D. S., co stanowiło naruszenie warunków skupu w 1999 r.

określonych przez Agencję Rynku Rolnego w Warszawie Oddział Terenowy w O.

oraz umowy zawartej pomiędzy tą spółką i Agencją w dniu 2.09.1999 Nr …,

6

tj. popełnienia przestępstwa z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art.

294 § 1 k.k. i za to na podstawie art. 19 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art.

294 § 1 k.k. wymierzył mu karę roku pozbawienia wolności;

IV. W ramach zarzutu pkt IV a/o uznał S. U. za winnego tego, że pomiędzy 26

października 1999 r., a 3 października 1999 r. w zamiarze, aby inne osoby

dokonały czynu zabronionego w postaci oszustwa związanego z dopłatami

bezpośrednimi dla producentów rolnych na szkodę Skarbu Państwa

reprezentowanego przez Agencję Rynku Rolnego w Warszawie Oddział Terenowy

w O. w kwocie 57 690 zł ułatwił im jego popełnienie w ten sposób, że wykonał

polecenie swojego ustalonego przełożonego poprzez podpisanie dowodów dostaw

stwierdzających dostarczenie pszenicy przez M. S. jako producenta rolnego do

magazynu w K. w ramach skupu zboża prowadzonego przez przedsiębiorcę

skupowego „I. C.” sp. z o.o., podczas gdy w rzeczywistości ta spółka była

producentem jako dzierżawca gospodarstwa należącego do M.S., co stanowiło

naruszenie warunków skupu w 1999 r. określonych przez Agencję Rynku Rolnego

w Warszawie Oddział Terenowy w O. oraz umowy zawartej pomiędzy tą spółką i

Agencją w dniu 2.09.1999 r. Nr …,

tj. popełnienia przestępstwa z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. i na

podstawie art. 19 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. wymierzył mu karę 10 miesięcy

pozbawienia wolności;

V. na podstawie art. 69 § 1 i 2 k.k., art. 70 § 1 pkt 1 k.k. wykonanie orzeczonych

wobec oskarżonych kary pozbawienia wolności Sąd warunkowo zawiesił na okres

próby:

- 5 lat wobec oskarżonego J. N.;

- 4 lat wobec oskarżonego M. J. F.;

- 3 lat wobec oskarżonego E. O.;

- 2 lat wobec oskarżonego S. U.;

VI. na podstawie art. 45 § 1 k.k. orzekł wobec oskarżonych […] obowiązek

naprawienia szkody na rzecz Agencji Rynku Rolnego w Warszawie Oddział

Terenowy w O. w ten sposób, że J. N. obowiązany jest zapłacić Agencji kwotę

321 252,30 zł, z tym, że w ramach tej kwoty J. N. jest obowiązany zapłacić Agencji

kwotę 216 000 zł solidarnie z M. J. F. i E. O., a kwotę 57 690 zł obowiązany jest

zapłacić solidarnie ze S. U.;

7

VII. na podstawie art. 72 § 2 k.k. zobowiązał oskarżonego J. N. do naprawienia

szkody w części na rzecz Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w

Warszawie poprzez zapłatę na jej rzecz kwoty 501 709,23 zł w terminie 3 lat od

uprawomocnienia się wyroku (…).

Apelację od wyroku wnieśli obrońcy wszystkich oskarżonych.

W szczególności:

Obrońca J. N. zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

„ 1. Obrazę prawa procesowego mogącego mieć wpływ na treść wydanego wyroku,

a to:

- art. 4 k.p.k. i art. 5 § 2 k.p.k. poprzez nieuwzględnienie wszystkich okoliczności

sprawy, a szczególnie tych, które przemawiały na korzyść oskarżonego J. N.y oraz

rozstrzygnięcie nieusuwalnych wątpliwości na niekorzyść oskarżonego,

- art. 7 k.p.k. poprzez przekroczenie swobodnej oceny dowodów,

- art. 92 k.p.k. poprzez wydanie orzeczenia jedynie w oparciu o część okoliczności

ujawnionych w toku postępowania przy jednoczesnym zignorowaniu pozostałego

materiału dowodowego,

- art. 424 k.p.k. poprzez sporządzenie uzasadnienia wyroku w sposób wadliwy, nie

zawierający należytego rozważenia i prawidłowej oceny wszystkich dowodów

zebranych w sprawie oraz zaniechanie wyjaśnienia wszystkich wątpliwości i

sprzeczności występujących w sprawie,

- art. 167 k.p.k. w zw. z art. 4 k.p.k. poprzez nieprzeprowadzenie zawnioskowanego

dowodu z przesłuchania świadków W. S. i A. M. na okoliczność wysokości szkody

poniesionej przez ARR oraz rzekomego wyłudzenia dopłat dla producentów, które

to dowody mogły mieć istotne, rozstrzygające znaczenie dla niniejszego

postępowania,

2. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za jego podstawę, będący wynikiem

naruszenia przepisów postępowania – art. 4 k.p.k., art. 5 § 2 k.p.k., art. 7 k.p.k., art.

92 k.p.k. oraz art. 424 k.p.k., a polegający na przyjęciu, iż na podstawie zebranego

w sprawie materiału dowodowego można uznać, że oskarżony J. N. dopuścił się

zarzucanego mu czynu, pomimo braku dowodów wskazujących na popełnienie

przez oskarżonego zarzucanego mu czynu oraz nie wskazanie na czym to

działanie oskarżonego miało polegać”.

II. Obrońca M. J. F. zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

8

1.obrazę przepisów postępowania, która miała wpływ na treść wyroku, a w

szczególności:

a) obrazę art. 5 § 2 k.p.k. – poprzez rozstrzygnięcie na niekorzyść oskarżonego M.

F. wątpliwości do jego pozycji i roli jaką pełnił w spółce I. C. oraz wątpliwości czy

miał on świadomość tego, iż jego działanie może prowadzić do wyłudzania dopłat

przez inne osoby,

b) obrazę art. 7 k.p.k.- poprzez błędną ocenę zgromadzonego w sprawie materiału

dowodowego

c) obrazę art. 4, 92,410 i 424 § 1 pkt 1 k.p.k., która miała wpływ na treść wyroku, a

wynika z oparcia orzeczenia o winie oskarżonego M. F. tylko na dowodach

obciążających i pominięcie dowodów korzystnych dla niego bez należytego

uzasadnienia takiego stanowiska,

d) błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku, mający wpływ

na jego treść, polegający na przyjęciu, że oskarżony M. F. w okresie od 28

października 1999 r. do 30 października 1999 r., działając z zamiarem, aby inne

osoby dokonały oszustwa związanego z dopłatami bezpośrednimi dla producentów

rolnych, ułatwił im jego popełnienie w ten sposób, że polecił swojemu

podwładnemu, magazynierowi E. O. podpisanie dokumentów dostaw

stwierdzających dostarczenie pszenicy przez W. K. i D. S. jako producentów

rolnych do magazynu w S. – pomimo braku dostatecznych dowodów

uzasadniających takie ustalenia”.

Obrońca E. O. zaskarżając wyrok zarzucił:

„1. a) naruszenie przepisu art. 7 k.p.k. poprzez wielokrotne przekroczenie przez

Sąd I instancji przy ocenie materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie

zasady swobodnej oceny dowodów, poprzez dowolne uznanie poszczególnych

jego składników, dotyczących określonych okoliczności za wiarygodne, przy

jednoczesnym tendencyjnym i bezpodstawnym uznaniu innych okoliczności za

niewiarygodne, co w konsekwencji doprowadziło do wysnucia przez Sąd I instancji

generalnego wniosku, iż oskarżony jest sprawcą zarzucanych mu czynów –

podczas gdy taki wniosek Sądu jest bezspornie nieuzasadniony, albowiem nie

znajduje on właściwego potwierdzenia w całokształcie materiału dowodowego

zgromadzonego w sprawie,

b. naruszenie przepisu art. 92 k.p.k., przepisu art. 410 k.p.k., art. 7 k.p.k. i art. 5 § 2

k.p.k. poprzez naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów i rozstrzygnięcie nie

9

dających się usunąć wątpliwości na niekorzyść oskarżonego, co nastąpiło poprzez

powołanie przez Sąd I instancji jako podstaw wyrokowania okoliczności nie

wynikających bezpośrednio z materiału dowodowego, lecz będących jedynie

wyrazem przyjętej hipotezy podczas procesu wnioskowania,

2. błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na :

a) uznaniu, że oskarżony O. miał pełne rozeznanie co do treści i przeznaczenia

przedłożonych mu do podpisania przez służbowo przełożonego dokumentów

potwierdzających dostawę zboża,

b) uznaniu, że oskarżony O. działał z zamiarem ułatwienia innym osobom

popełnienia czynu zabronionego w postaci oszustwa związanego z dopłatami

bezpośrednimi dla producentów rolnych na szkodę Skarbu Państwa”.

Obrońca S. U. zaskarżając wyrok zarzucił

„obrazę przepisów postępowania, a mianowicie:

art. 4,7, k.p.k. i art. 424 § 1 pkt 1 k.p.k. poprzez dokonanie dowolnej, wybiórczej

oceny zebranego materiału dowodowego i ukształtowanie przekonania Sądu z

naruszeniem zasad logiki, wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego, co

doprowadziło do:

a)błędnego ustalenia, że oskarżony poprzez podpisanie w dniach pomiędzy 26

października - 31 października 1999 r. dowodów dostaw stwierdzających

dostarczenie pszenicy przez M. S. jako producenta rolnego do magazynu w K. w

ramach skupu tego zboża przez I. C. sp. z. o. o., podczas gdy ta spółka była

producentem jako dzierżawca gospodarstwa należącego do M. S. co stanowiło

naruszenie warunków skupu w 1999 r. wynikających z umowy zawartej pomiędzy

spółką I. C. sp. z o.o., a ARR w O. z dnia 2 września 99 nr … i był świadomy tego,

że udziela pomocy (w zamiarze ewentualnym) innym osobom w dokonaniu

oszustwa związanego z dopłatami bezpośrednimi dla producentów rolnych na

szkodę ARR w O.,

b) oddalenie wniosku dowodowego o przesłuchanie w charakterze świadka W. S.

oraz A. M. przedstawicieli, w O. na okoliczność, czy w trakcie trwającego w roku

1999 skupu zboża od I.C. sp. z o .o. badali zgodność dostaw zboża z treścią

umowy nr … zawartej w dniu 2 września 1999 r. oraz umowy zawartej między M.

S., a I. C. sp. z o.o. w dniu 1 stycznia 1999 r., skoro otrzymali dowody dostaw

zboża dostarczonego przez M. S. z października 1999 r.,

10

c) obrazę art. 424 § 1 pkt 2 k.p.k. poprzez niewyjaśnienie podstawy prawnej wyroku

odnośnie przypisania oskarżonemu działania w ramach art. 18 § 3 k.k.,

d) obrazę art. 442 § 3 k.p.k. poprzez pominięcie zapatrywań prawnych i wskazań

Sądu Apelacyjnego wynikających z uzasadnienia wyroku z dnia 27 lipca 2011 r.

co do konieczności analizy motywów działania oskarżonego (s.14,16 i 17) w

aspekcie świadomości osk. U. czy dokumenty dostawy zbóż jakie podpisał mają

być wykorzystane w celu uzyskania nienależnych dopłat w sposób sprzeczny z

zasadami skupu wynikającymi z umowy z dnia 2 września 1999 r. zawartej

pomiędzy ARR a I. C. sp. z o.o., co łącznie mogło mieć wpływ na treść orzeczenia”.

W konkluzji wniesionych środków odwoławczych ich autorzy wnosili o

zmianę zaskarżonego wyroku i uniewinnienie oskarżonych od zarzucanych im

czynów ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 6 czerwca 2012 r., zmienił zaskarżony

wyrok w ten sposób, że oskarżonych J. N., M. J. F., E. O. i S. U. uniewinnił od

przypisanych im czynów; a kosztami procesu w sprawie obciążył Skarb Państwa.

Sąd odwoławczy uzasadniając swoje stanowisko na wstępie zauważył, że

podstawą uniewinnienia wszystkich oskarżonych od zarzucanych im czynów nie

były poczynione przez niego „nowe” ustalenia faktyczne, lecz odmienna ocena

dwóch: zasadniczych elementów decydujących o odpowiedzialności karnej

oskarżonych, a to:

1.„charakteru umowy zawartej 1 stycznia 1999 r. w W. pomiędzy zleceniobiorcą, tj.

I. C. sp. z o. o. (zwanego dalej I.C.), z zlecającymi tj. M. N., D. S. i innymi

wskazanymi w umowie,

2. możliwości objęcia przez oskarżonych swoją świadomością realizacji strony

przedmiotowej i godzenie się na tę realizację (zamiar ewentualny)”.

Sąd odwoławczy odnosząc się do tych kwestii na s. 14 – 18 uzasadnienia

wywiódł, że:

- zawarta umowa była umową nienazwaną o świadczeniu usług, do której

odpowiednie zastosowanie mają przepisu art. 750 k.c., a nie umową dzierżawy

(art. 693 § 1 k.c.) jak przyjął to Sąd pierwszej instancji ( s.32 uzasadnienia),

albowiem zleceniobiorca oraz zlecający (m.in. M. N., D. S.) zobowiązali się w tej

umowie do podzielenia się zyskami po połowie co jednoznacznie wskazuje na to,

że de facto umowa ta była umową zlecenia (art. 734 § 1 k.c.) na dokonanie

11

czynności faktycznych (prowadzenie gospodarstwa rolnego, uprawy ziemi,

świadczenia usług i.t.p.),

- dla przypisania wszystkim oskarżonym winy należało udowodnić im, że nie tylko

działali w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, ale również wiedzieli na czym

polega mechanizm przestępstwa wyłudzenia nienależnych dopłat, w tym

znajomość przez nich zapisów oraz celu umowy z dnia 1 stycznia 1999 r. Jeżeli

chodzi o tą ostatnią okoliczność, to Sąd odwoławczy zauważył, że dla wszystkich

oskarżonych „mogło być to trudne”, skoro zważy się, że zapisy tej umowy

odmiennie były oceniane w toku procesu przez podmioty fachowe (s. 17

uzasadnienia).

Sąd odwoławczy odnosząc się do tej problematyki wywiódł, że te kwestie nie

były objęte świadomością wszystkich oskarżonych, w szczególności jeśli zważy się

na trzeciorzędną pozycję w spółce M. J. F., E. O. i S. U. Sąd odwoławczy

zaakcentował na koniec swoich rozważań, że poza domniemaniami nie ma

dowodów na to, że wszyscy oskarżeni znali treść umów oraz ich prawne

konsekwencje.

Kasację od prawomocnego wyroku Sądu odwoławczego w odniesieniu do

wszystkich czterech oskarżonych tj. J. N., M. J. F., E.O. i S. U. — na ich niekorzyść

w całości wniósł Prokurator Apelacyjny.

Na zasadzie art. 523 § 1 i 3 k.p.k. temu zarzucił:

„rażące i mające istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenie przepisów prawa

karnego procesowego, tj. art. 424 § 1 pkt 1 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k. oraz

art. 7 k.p.k. i art. 410 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k. polegające na tym, iż Sąd

Apelacyjny dokonując zmiany wyroku Sądu I instancji nie wskazał w należyty

sposób przesłanek zajętego stanowiska, w szczególności nie odniósł się do

wszystkich ujawnionych oraz mających znaczenie w sprawie okoliczności, w

oparciu o które został ustalony rzeczywisty cel, charakter i treść umowy z dnia 1

stycznia 1999 r. zawartej pomiędzy I. C. spółka z o.o. a osobami fizycznymi, a

także w sposób sprzeczny z zasadami wiedzy i doświadczenia życiowego uznał,

że Sąd I instancji nie udowodnił, aby wszystkie istotne znamiona przestępstwa

oszustwa objęte były świadomością każdego z czterech oskarżonych, błędnie

przyjmując, że niezbędne jest wykazanie dla stwierdzenia odpowiedzialności

karnej każdego z oskarżonych znajomości wymienionej wyżej umowy oraz umowy

z dnia 2 września 1999 r. zawartej między I. C., a Agencją Rynku Rolnego przy

12

jednoczesnym pominięciu przez sąd odwoławczy wynikających z tej umowy

okoliczności wykluczających „dzierżawców" z możliwości skupowania zboża z

dopłatami, co skutkowało niezasadnym uniewinnieniem oskarżonych od

popełnienia przypisanych im przez Sąd I instancji przestępstw”.

Prokurator na podstawie art. 537 § 1 i 2 k.p.k. wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu.

Skarżący w uzasadnieniu kasacji zważywszy na rodzaj orzeczenia Sądu

odwoławczego i odwołując się do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 października

2011 r. III KK 29/11 Lex nr 1044029 na wstępie poczynił generalną uwagę, że Sąd

Apelacyjny przeprowadzając kontrolę zaskarżonego wyroku zaniechał

przeprowadzenia szczegółowej analizy zebranego materiału dowodowego i de

facto w uzasadnieniu orzeczenia nie wykazał uchybień zaskarżonego wyroku,

które by uzasadniały jego zmianę i uniewinnienie wszystkich oskarżonych od

zarzucanych im czynów. Autor kasacji odwołując się do ustaleń i ocen zawartych w

wyroku Sądu pierwszej instancji na poparcie swojego stanowiska procesowego

podniósł że:

- okoliczności użytkowania gospodarstw rolnych: W. K., D. S., M. S. przez Spółkę I.

C. w sposób jednoznaczny wskazywały na to, że w dniu 1 stycznia 1999 r. strony

zawarły umowę dzierżawy (m.in. gdzie był zapis o prawie pierwokupu gruntów

rolnych) i wbrew ustaleniom tej umowy wyżej wymieniona spółka była podmiotem

jednocześnie produkującym zboże i je skupującym, a J. N. wiedział, że z tego

powodu spółce nie należą się określone kwoty dopłat z tytułu preferencyjnego

skupu zboża dla Agencji Rynku Rolnego,

- zaniechanie całościowej oceny zeznań świadków […], co do okoliczności zapisów

tejże umowy oraz jej zakresu oraz okoliczności celowego wprowadzenia w błąd

Agencji Rynku Rolnego i wyłudzenia nienależnych dopłat a także zaniechanie przez

Sąd odwoławczy oceny tejże umowy przez pryzmat art. 83 k.c. jako umowy

pozornej, podczas gdy w rzeczywistości strony zawarły umowę dzierżawy,

- poczynione ustalenia faktyczne przez Sąd pierwszej instancji w odniesieniu do roli

oskarżonego J. N. (był osobą uprawnioną do dysponowania rachunkiem spółki

prowadzonej przez Bank Regionalny w O.) w odniesieniu do M. J. F., E. O. i S. U.

wskazują, że osoby te winny ponieść odpowiedzialność karną na podstawie art.

286 § 1 k.k. oraz na podstawie art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k.

13

W odpowiedzi na kasację obrońca S. U. wniósł o jej oddalenie jako

niezasadnej.

Sąd Najwyższy rozważył.

Kasacja jest zasadna.

Sąd Najwyższy zgodnie z treścią art. 536 k.p.k. rozpoznaje kasację w

granicach podniesionych zarzutów, a w zakresie szerszym tylko w wypadkach

określonych w ustawie. Kasacja Prokuratora wniesiona na niekorzyść zarzucająca

określone uchybienia zaskarżonemu wyrokowi podlegała również ocenie przez

pryzmat art. 434 § 1 k.p.k. mającego odpowiednie zastosowanie w postępowaniu

kasacyjnym (art. 518 k.p.k.). Skarżący podniósł określone zarzuty obrazy prawa

procesowego skierowane de facto przeciwko uzasadnieniu Sądu odwoławczego.

Sąd Apelacyjny rozpoznając wniesione apelacje obrońców wszystkich

oskarżonych przy ich ocenie zgodnie z przepisem art. 433 § 2 k.p.k. powinien

rozważyć wszystkie zarzuty oraz wnioski zawarte we wniesionych środkach

odwoławczych, chyba, że zachodziły uwarunkowania procesowe, o których mowa

w art. 436 k.p.k. W niniejszej sprawie taki przypadek nie zachodził. Sąd

odwoławczy dokonując zmiany zaskarżonego wyroku i uniewinniając wszystkich

oskarżonych od zarzucanych im czynów w uzasadnieniu swojego orzeczenia nie

odniósł się in extenso do zarzutów podniesionych w apelacjach obrońców. W

swoich rozważaniach wyrokowych skoncentrował się na dwóch elementach

decydujących o winie oskarżonych tj. ocenie umowy zawartej przez strony w dniu 1

stycznia 1999 r. oraz wiedzy oskarżonych co do treści umów i ich konsekwencji

prawnych jako podstawy odpowiedzialności karnej za przestępstwa oszustwa oraz

jego ułatwienie (pomocnictwo). Przypomnieć należało, że ukształtowana w art. 7

k.p.k. zasada swobodnej oceny dowodów jest realizowana li tylko wtedy, gdy

przekonanie sądu o wiarygodności jednych dowodów i niewiarygodności innych

dowodów jest poprzedzone ujawnieniem w toku rozprawy całokształtu okoliczności,

stanowi wynik rozważenia wszystkich okoliczności przemawiających zarówno na

korzyść jak i na niekorzyść oskarżonego, wreszcie jest wyczerpująco i logicznie z

uwzględnieniem wskazań wiedzy i doświadczenia życiowego przedstawione w

uzasadnieniu orzeczenia (por. wyrok SN z dnia 9 listopada 1990 r., WRN 149/90,

OSNKW 1991, z.7-9, poz. 41). Obowiązek ten nabiera szczególnego znaczenia w

sytuacji, kiedy Sąd odwoławczy zmieniając zaskarżone orzeczenie i uwalniając

oskarżonych od odpowiedzialności karnej dokonuje odmiennej oceny zebranego

14

materiału dowodowego. Stosownie do treści art. 424 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k. oraz art.

457 § 3 k.p.k. uzasadnienie Sądu odwoławczego w tej kwestii powinno w sposób

jasny i jednoznaczny wskazywać, jakim dowodom Sąd odwoławczy dał wiarę, a

którym nie i swoje stanowisko w tym względzie powinien w sposób wszechstronny

uzasadnić. W niniejszej sprawie nie przesądzając na obecnym etapie o winie

oskarżonych należało zauważyć, że Sąd odwoławczy nie tylko, że nie dokonał

całościowej oceny materiału dowodowego, ale również swoje wywody wyrokowe

ograniczył li tylko do tych dwóch elementów jego zdaniem przesądzającym o winie

oskarżonych, co w ocenie Sądu Najwyższego jest daleko idącym uproszczeniem

jak na tą materię sprawy. Sąd Okręgowy w O. po raz kolejny rozpoznając niniejszą

sprawę poczynił m.in. ustalenie, że w dniu 1 stycznia 1999 r. została zawarta

umowa pomiędzy I. C. Sp. z o.o. zwana w tej umowie zleceniobiorcą, a osobami

fizycznymi zwanymi łącznie zlecającymi. Zapisy oraz uwarunkowania tejże umowy

obowiązujące strony zostały szczegółowo przedstawione na s. 1-4 uzasadnienia.

W ocenie Sądu Okręgowego przedstawionej na s.32-33 uzasadnienia była to de

facto umowa dzierżawy, a nie zlecenia. Tym samym nie należały się spółce I. C.

jako dzierżawcy gruntów rolnych dopłaty z tytułu skupu zboża od producentów.

Jakkolwiek Sąd Okręgowy zauważył że zagadnienie oceny tejże umowy jest

kluczowym dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy i podobnie uczynił to Sąd

odwoławczy, to podnieść należało, że Sąd Okręgowy kwestię tę w sposób znacznie

szerszy powiązał z uwarunkowaniami skupu zboża przez Agencję Rynku Rolnego

w 1999 r. (przedsiębiorca nie mógł skupować zboża wyprodukowanego w

gospodarstwie stanowiącym jego własność bądź w gospodarstwie, którego był

współwłaścicielem, dzierżawcą, użytkownikiem - s.34-35 uzasadnienia). Sąd

Okręgowy dokonał też oceny pozostałych w sprawie dowodów, w tym zeznań

świadków oraz dowodów z dokumentów. Sąd odwoławczy natomiast, co

podniesiono już wyżej, swoje wywody ograniczył li tylko do dwóch kwestii

związanych z winą oskarżonych oraz oceną zeznań jednego ze świadków, przy

czym dokonana ocena umowy dzierżawy nastąpiła w całkowitym oderwaniu od

istoty przypisanego oskarżonym przez Sąd Okręgowy przestępstwa oszustwa oraz

jego pomocnictwa. W ocenie Sądu Najwyższego dokonana przez Sąd odwoławczy

kontrola zaskarżonego wyroku jest niepełna, albowiem sąd ten nie odniósł się do

pozostałego materiału dowodowego, w tym do zeznań określonych świadków, o

których mowa w uzasadnieniu kasacji. Poza ocenami Sądu odwoławczego

15

pozostała również sfera postępowania oskarżonych, w postaci zatajenia m.in.

przez J. N. przed przedstawicielami ARR zapisów umowy z dnia 1 stycznia 1999 r. i

wiedzy oskarżonych o okolicznościach skupu zboża, znaczenia umowy z dnia 2

września 1999 r., z której wynikało w sposób jednoznaczny, że spółka I. C. jako

przedsiębiorca nie mogła skupować zboża z gospodarstw rolnych których była

właścicielem, dzierżawcą lub użytkownikiem oraz okoliczności wynikające z zeznań

świadków A. R., R. P. oraz J. S. Jakkolwiek Sąd odwoławczy zajął określone

stanowisko co do rodzaju tej umowy, to jednakże nie uwzględnia ono okoliczności,

że z umowy tej wynikało, że spółce I. C. przysługiwało faktyczne a nie hipotetyczne

prawo pierwokupu użytkowanych przez nią gruntów rolnych. Sąd odwoławczy dalej

zauważa, że strony umowy nie zobowiązały się płacić czynszu, tymczasem z

materiału dowodowego, który nie został poddany ocenie przez Sąd odwoławczy

(zeznania świadków M. S., D. S., M. K.) wynika, że wyżej wymieniona spółka

prowadziła w ich imieniu działalność rolniczą na ich gruntach, pobierając plony i

pożytki naturalne. Kwoty należne ze sprzedaży plonów i pożytków wpłacane były

na specjalnie utworzone przez „zlecających” konto bankowe, do którego

zleceniobiorca (spółka) miała nieograniczone pełnomocnictwo, a które nie mogło

być cofnięte przez cały okres trwania umowy (10 lat). Odnośnie wywodu Sądu

odwoławczego co do rodzaju tej umowy w szczególności nieuiszczenia przez

strony tej umowy czynszu to wskazać należało, że przepis art. 693 § 1 k.c. stanowi,

że umowa dzierżawy jest umową odpłatną wzajemną. Funkcją dzierżawy jest

czerpanie pożytków z cudzej rzeczy. Świadczeniom wydzierżawiającego

odpowiadają świadczenia dzierżawcy w postaci czynszu. Z kolei przepis § 2 art.

693 k.c. ustala możliwość czynszu w świadczeniach innego rodzaju niż

świadczenie pieniężne bądź oznaczenie tego czynszu jako ułamkowej części

pożytków (por. wyrok SN z dnia 8 maja 2001r. IV CKN 357/00). Pożytki o których

mowa w art. 207 k.c. to nic innego jak pożytki naturalne (art. 53 § 1 k.c.) jak również

dochody z rzeczy na podstawie nawiązanego z osobami trzecimi stosunku

prawnego. Zauważyć też należało, że Sąd Okręgowy poczynił m.in. ustalenie, że

funkcję czynszu pełnił zapis w umowie, że spółka zobowiązała się do zapłaty na

rzecz zlecających połowę uzyskanych dochodów. Tak więc w ocenie Sądu

Najwyższego wywody Sądu odwoławczego w tej mierze są nie tylko przedwczesne,

ale również i dowolne, nierespektujące wymogów art. 7 k.p.k. Również w sposób

dowolny, z rażącym naruszeniem przepisów prawa procesowego, a to art. 7 k.p.k. i

16

art. 457 § 3 k.p.k. została oceniona również kwestia odpowiedzialności karnej

oskarżonych (s. 17-18). Przypisano im dokonanie przestępstwa oszustwa oraz jego

ułatwienie kwalifikowane z art. 286 § 1 k.k. oraz z art. 18 § 3 k.k. w zw. z art. 286 §

1 k.k., którego istotą było to, że w trakcie skupu zboża posługiwano się dowodami

dostaw, które poświadczały nieprawdę co do wagi, okresu dostaw od określonych

producentów „i te okoliczności miały podstawowe znaczenie dla uzyskania dopłat,

gdyż w przypadku skupu interwencyjnego nie chodziło o to by skupić obojętnie

jaką pszenicę od obojętnie kogo i pochodzącą z obojętnie z jakich żniw” (s.36

uzasadnienia Sądu Okręgowego). Przestępstwo z art. 286 § 1 k.k. jako

charakteryzujące się celem w postaci osiągnięcia korzyści majątkowej należy do

tzw. przestępstw kierunkowych i może być popełnione tylko z zamiarem

bezpośrednim. Natomiast w przypadku formy zjawiskowej pomocnictwa do tego

przestępstwa sprawca może działać również z zamiarem ewentualnym. Skarżący

trafnie podniósł, że oskarżony J. N. był doskonale zorientowany w mechanizmie

skupu zboża, w szczególności wiedział o tym, że spółce I. C. oraz wyżej

wymienionym osobom, nie należały się dopłaty ze skupu zboża, a zawarta umowa

miała na celu obejście zapisu uniemożliwiającego uzyskanie dopłat, jako zaufany

Prezesa spółki prowadził negocjacje z bankiem i Agencją Rynku Rolnego w

zakresie dostaw i skupu zboża, dysponował kontem i w nieograniczony sposób

obracał gotówką zgromadzoną na tym koncie. Ustalenia faktyczne poczynione

przez Sąd Okręgowy zasadnie mogą wskazywać, że wszyscy oskarżeni mieli

świadomość, że spółka I. C. w sposób sprzeczny z zapisami umów skupowała

zboże i w tym celu działali i pomagali innym osobom w dokonaniu przestępstwa

oszustwa na szkodę Skarbu Państwa in concreto reprezentowanego przez Agencję

Rynku Rolnego Oddział Terenowy w O. i Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji w

Warszawie. W podsumowaniu wywodów Sąd Najwyższy stwierdza, że zaskarżony

wyrok zapadł z rażącym mającym istotny wpływ na treść orzeczenia naruszeniem

przepisów prawa karnego procesowego (art. 7 k.p.k. art. 424 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k. w

zw. z art. 457 § 3 k.p.k. art. 410 k.p.k. w zw. z art. 458 k.p.k.). W związku z tym na

podstawie art. 537 § 1 i 2 k.p.k. należało zaskarżony wyrok uchylić i sprawę

przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu. W dalszym

postępowaniu Sąd ten powinien mieć na uwadze wskazania Sądu Najwyższego w

zakresie oceny materiału dowodowego jak również właściwego sporządzenia

uzasadnienia orzeczenia (art. 442 § 3 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k.).

17