II PK 236/12

Sygn. akt II PK 236/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Józef Iwulski (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z powództwa L.D.

przeciwko Spółce R. K. S.A. w B. Oddział w S. Zakład KWK w całkowitej likwidacji

Rejon KWK W.

o zadośćuczynienie za utracone zdrowie w związku z chorobą zawodową,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej Rzecznika Praw Obywatelskich od wyroku Sądu Okręgowego -

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Ś.

z dnia 24 listopada 2011 r., sygn. akt [….]

uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Rejonowego -

Sądu Pracy w K. z dnia 21 lipca 2011 r., […], i przekazuje sprawę

temu Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania apelacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 21 lipca 2011 r., […], Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Kł. oddalił

powództwo L.D. przeciwko Spółce R. K. Spółce Akcyjnej w B. Oddział w S. Zakład

KWK w całkowitej likwidacji Rejon KWK "W." o zapłatę kwoty 50.000 zł tytułem

zadośćuczynienia za rozstrój zdrowia wywołany chorobą zawodową i orzekł o

kosztach procesu.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powód był zatrudniony w Kopalni Węgla

Kamiennego "N." w N. (będącej poprzednikiem prawnym pozwanej Spółki) jako

górnik dołowy od dnia 2 lutego 1979 r. do dnia 17 listopada 1987 r. i od dnia 11

października 1988 r. do dnia 30 lipca 1994 r. Decyzją organu rentowego z dnia 21

lipca 1994 r. powodowi przyznano z dniem 31 lipca 1994 r. rentę inwalidzką (trzeciej

grupy). Orzeczeniem lekarskim z dnia 2 lutego 2010 r. wydanym przez D.

Wojewódzki Ośrodek Medycyny Pracy w W. - Poradnię Chorób Zawodowych u

powoda rozpoznano pylicę płuc. To schorzenie nie występowało wcześniej u

powoda. Decyzją z dnia 16 marca 2010 r. Państwowy Powiatowy Inspektor

Sanitarny w K. stwierdził u powoda wystąpienie choroby zawodowej "pylicy płuc

górników kopalń węgla". Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 1 czerwca

2010 r. ustalono 10-procentowy stały uszczerbek na zdrowiu powoda

spowodowany pylicą płuc. Zarazem lekarz orzecznik uznał, że powód nie jest

osobą niezdolną do pracy zarobkowej. W konsekwencji organ rentowy decyzją z

dnia 7 lipca 2010 r. odmówił powodowi prawa do renty z tytułu niezdolności do

pracy (z ogólnego stanu zdrowia), a kolejną decyzją z dnia 19 lipca 2010 r. odmówił

mu prawa do renty wypadkowej z tytułu niezdolności do pracy wywołanej chorobą

zawodową. Obecnie powód jest zatrudniony w ZPC "K." w Ż. jako kierownik

magazynu wyrobów gotowych.

Przy takich ustaleniach faktycznych Sąd Rejonowy oddalił powództwo,

bowiem uwzględnił zarzut przedawnienia roszczenia, jaki zgłosiła strona pozwana.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skoro powód zaprzestał wykonania pracy w

KWK "N." z końcem lipca 1994 r. (a więc w czasie, gdy przepis art. 442 § 1 k.c.

jeszcze obowiązywał), to przysługujące mu względem byłego pracodawcy

"wszelkie ewentualne roszczenia deliktowe" uległy przedawnieniu po upływie 10 lat

3

od ustania tego zatrudnienia, czyli z dniem 31 lipca 2004 r. Według Sądu pierwszej

instancji, zastosowanie 442 § 1 k.c. (aktualnie uchylonego) ma źródło w art. 2

ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. nowelizującej Kodeks cywilny. Skoro art. 2 tej

ustawy wyraźnie wskazuje, że nowy przepis art. 4421

k.c. ma zastosowanie do

roszczeń powstałych przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 16 lutego 2007 r.,

a według przepisów dotychczasowych w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych, to

wnioskując a contrario należy stwierdzić, że art. 4421

§ 3 k.c. (dodany przez ustawę

nowelizującą) nie ma zastosowania do roszczeń już przedawnionych w dniu

wejścia w życie ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. W takim razie ocena zasadności

roszczenia zgłoszonego przez powoda w dniu 21 stycznia 2011 r. powinna zostać

dokonana na podstawie przepisu art. 442 k.c. (aktualnie nieobowiązującego), a nie

art. 4421

k.c. Dla uzasadnienia tego stanowiska Sąd Rejonowy powołał się

dodatkowo na pogląd wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego

2006 r., III CZP 84/05. Wobec stwierdzenia, że roszczenie uległo przedawnieniu

Sąd Rejonowy nie badał, czy po stronie pozwanej zachodzą przesłanki

odpowiedzialności za krzywdę, jakiej doznał powód.

Wyrokiem z dnia 24 listopada 2011 r., […], Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Ś. oddalił apelację powoda od wyroku Sądu pierwszej

instancji i orzekł o kosztach postępowania odwoławczego. Sąd drugiej instancji

podzielił w całości ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego oraz jego argumentację

prawną. Uznał, że skoro powód zaprzestał wykonywania pracy w kopalni z końcem

lipca 1994 r., to przy zastosowaniu art. 442 § 1 k.c. wszelkie przysługujące mu

roszczenia deliktowe wobec byłego pracodawcy uległy przedawnieniu po upływie

10 lat od ustania tego zatrudnienia (czyli w dniu 31 lipca 2004 r.). Według Sądu

Okręgowego kategoryczne brzmienie art. 442 k.c. nie pozostawia wątpliwości co do

tego, że roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym

przedawnia się zawsze po upływie dziesięciu lat od dnia zdarzenia wywołującego

szkodę. Bez znaczenia więc pozostaje nie tylko chwila powzięcia przez

poszkodowanego wiadomości o szkodzie i o osobie zobowiązanej do jej

naprawienia, ale także chwila ujawnienia, a nawet powstania szkody.

Konsekwencją tego jest stwierdzenie, że roszczenia majątkowe mogą ulec

przedawnieniu "nie tylko zanim staną się wymagalne, ale nawet wówczas, gdy

4

jeszcze nie powstaną". Zastosowany do sytuacji faktycznej i prawnej powoda art.

442 § 1 zdanie drugie k.c. dotyczy także szkód przyszłych oraz takich, o których

poszkodowany nie wiedział. W konsekwencji należało przyjąć, że skoro

zatrudnienie powoda ustało z końcem lipca 1994 r., to wszelkie "roszczenia

deliktowe" z tego tytułu uległy przedawnieniu po upływie 10 lat od ustania tego

zatrudnienia, mimo że choroba zawodowa została u powoda zdiagnozowana

dopiero w 2010 r.

Od wyroku Sądu Okręgowego skargę kasacyjną złożył Rzecznik Praw

Obywatelskich, który zarzucił "nieuprawnione pominięcie przy ocenie

podniesionego zarzutu przedawnienia dyspozycji art. 5 Kodeksu cywilnego, co w

dalszej kolejności doprowadziło do błędnego zastosowania w sprawie art. 442 § 1

zd. 2 Kodeksu cywilnego i w konsekwencji oddalenia powództwa". Niezależnie od

powyższego - czyniąc zadość wymaganiu z art. 3983

§ 2 k.p.c. - Rzecznik zarzucił

naruszenie "konstytucyjnego prawa do ochrony praw majątkowych,

gwarantowanego w ramach art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, z uwagi na

potwierdzenie w wydanym wyroku stanu prawnego, w istocie pozbawiającego

powoda możliwości ubiegania się o naprawienie szkody, wywołanej chorobą

zawodową". W uzasadnieniu podstaw kasacyjnych skarżący wywiódł w

szczególności, że wyrok Sądu drugiej instancji zapadł w następstwie wadliwego

pominięcia przez Sąd odwoławczy dyspozycji art. 5 k.c. przy ocenie

dopuszczalności uwzględnienia zarzutu przedawnienia zgłoszonego przez stronę

pozwaną. Sąd Okręgowy powinien przeprowadzić z urzędu ocenę zgodności

zarzutu przedawnienia roszczenia majątkowego dochodzonego w tej sprawie z

zasadami współżycia społecznego, o ile w sprawie zostały wykazane (ujawniły się)

szczególne okoliczności, warunkujące stosowanie art. 5 k.c. Z kolei istnienie takich

okoliczności w sprawie nie budziło wątpliwości. Zasady współżycia społecznego

pozostają ściśle związane z całokształtem okoliczności danej sprawy i w takim

całościowym ujęciu wyznaczają podstawy, granice i kierunki jej rozstrzygnięcia w

sytuacjach wyjątkowych. Sytuacja, w której dochodzi do przedawnienia roszczenia

zanim uprawniony może zgłosić przysługujące mu roszczenie, zawsze stawia przed

sądem orzekającym konieczność odniesienia się do sfery zasad współżycia

społecznego. Wtedy bowiem zachodzą w sprawie wyjątkowe okoliczności, które

5

usprawiedliwiają stosowanie szczególnej podstawy prawnej z art. 5 k.c. do

stosunków cywilnoprawnych. Wówczas bezczynność wierzyciela w dochodzeniu

roszczenia (w trakcie biegu terminu przedawnienia) z natury rzeczy pozostaje

usprawiedliwiona, bo podstawową funkcją instytucji przedawnienia jest definitywna

utrata możliwości dochodzenia roszczenia przez wierzyciela (w rezultacie

nieskorzystania z tej możliwości, mimo braku usprawiedliwionych przeszkód w

dochodzeniu roszczenia). Tak więc przy ocenie, czy zarzut przedawnienia stanowi

nadużycie prawa, trzeba uwzględniać wszystkie okoliczności konkretnego

przypadku, zachodzące tak po stronie zobowiązanego, jak i po stronie

uprawnionego, przy czym sama możliwość zastosowania w sprawie dyspozycji art.

5 k.c. nie zawsze musi być wiązana z negatywną oceną zachowania osoby

zobowiązanej do świadczenia. Dlatego podstawy do zastosowania art. 5 k.c.

stwarza już samo wystąpienie w określonej sprawie wyjątkowych okoliczności

usprawiedliwiających niedochodzenie roszczenia przez uprawnionego w trakcie

biegu terminu przedawnienia. Niewątpliwie sprzeczna z zasadami współżycia

społecznego (w szczególności zaś z zasadą zapewnienia obywatelowi należytej

ochrony prawnej) pozostaje akceptacja takiej sytuacji, w której uprawniony nie

może się domagać naprawienia szkody na osobie tylko dlatego, że o uszczerbku

na zdrowiu dowiedział się zbyt późno, za co nie ponosi żadnej odpowiedzialności.

Zdaniem Rzecznika, w przedmiotowej sprawie ujawniły się szczególne okoliczności

warunkujące zastosowanie (z urzędu) przez Sąd art. 5 k.c. przy ocenie

dopuszczalności skorzystania z zarzutu przedawnienia przez stronę pozwaną. W

tym kontekście dostrzegając istotę dochodzonego w tej sprawie roszczenia

odszkodowawczego należy mieć na uwadze specyfikę chorób zawodowych, które

ujawniają się niejednokrotnie dopiero po wielu latach od ustania zatrudnienia, które

wywołało te choroby. W tym kontekście zastosowanie przez Sąd "restrykcyjnego"

przepisu art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. prowadzi wprost do naruszenia zasad

współżycia społecznego. Szczególny charakter dochodzonego przez powoda w tej

sprawie roszczenia majątkowego, jako związanego z chorobą zawodową,

przemawia za koniecznością oceny podniesionego zarzutu przedawnienia w świetle

zgodności z zasadami współżycia społecznego. Powołując się na wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 1 września 2006 r., SK 14/05, skarżący stwierdził, że w

6

przedmiotowej sprawie doszło do nieuprawnionego zastosowania przez Sąd

Okręgowy art. 442 § 1 zdanie drugie k.c., bowiem istniały ważkie podstawy, aby

Sąd drugiej instancji ocenił zarzut przedawnienia wedle kryteriów zawartych w art. 5

k.c., czego jednak nie uczynił. Dlatego zaskarżony wyrok w sposób oczywisty

narusza przepisy prawa materialnego. Skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu

Okręgowego w całości i przekazanie temu Sądowi sprawy do ponownego

rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana wniosła o oddalenie

skargi.

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

Z bezspornych ustaleń faktycznych sprawy wynika, że choroba powoda

(pylica płuc) ujawniła się w dniu 2 lutego 2010 r. a w dniu 16 marca 2010 r. wydano

decyzję stwierdzającą, że jest to choroba zawodowa (została wywołana pracą

górniczą pod ziemią). Nastąpiło to po upływie 10 lat od ustania zatrudnienie

powoda w kopalni. Z kolei powód wytoczył powództwo w dniu 21 stycznia 2011 r.

(po upływie niespełna roku od ujawnienia choroby i zakwalifikowania jej jako

choroby zawodowej). Orzekające w sprawie Sądy obu instancji zgodnie przyjęły, że

roszczenie powoda - w okolicznościach faktycznych sprawy - nie zasługiwało na

uwzględnienie, gdyż został skutecznie podniesiony zarzut 10-letniego

przedawnienia roszczenia na zasadach przewidzianych w art. 442 § 1 zdanie

drugie k.c.

Przepis art. 442 § 1 k.c. (obecnie uchylony) stanowił, że roszczenie o

naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z

upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o

osobie obowiązanej do jej naprawienia (zdanie pierwsze), jednakże w każdym

wypadku roszczenie przedawnia się z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym

nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę (zdanie drugie). Według uchwały całej

Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2006 r., III CZP 84/05 (OSNC

2006 nr 7-8, poz. 114; Przegląd Sądowy 2006 nr 11-12, s. 277, z glosą M.S. Tofela),

roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym przedawnia

się z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające

7

szkodę (art. 442 § 1 zdanie drugie k.c.), bez względu na to, kiedy szkoda powstała

lub się ujawniła. Przepis art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. został uznany przez

Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją RP. Mianowicie w wyroku z

dnia 1 września 2006 r., SK 14/05 (Dz.U. Nr 164, poz. 1166; OTK-A 2006 nr 8, poz.

97; PiP 2007 nr 3, s. 134, z glosą P. Sobolewskiego; Monitor Prawniczy 2007 nr 15,

s. 851, z glosą A. Pęczyk-Tofel i M.S. Tofela; Przegląd Sądowy 2008 nr 4, s. 161, z

glosą M. Kolasińskiego) Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 442 § 1 zdanie

drugie k.c. "przez to, że pozbawia pokrzywdzonego dochodzenia odszkodowania

za szkodę na osobie, która ujawniła się po upływie lat dziesięciu od wystąpienia

zdarzenia wyrządzającego szkodę" jest niezgodny z art. 2 i art. 77 ust. 1 Konstytucji

RP. Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny postanowił odroczyć utratę mocy

obowiązującej art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. do dnia 31 grudnia 2007 r. Przed

nadejściem tego terminu, bo w dniu 10 sierpnia 2007 r., cały art. 442 k.c. został

uchylony na podstawie art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o zmianie ustawy

- Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 80, poz. 538). Ustawą nowelizującą (w miejsce

uchylonego art. 442 k.c.) wprowadzono do Kodeksu cywilnego nowy przepis art.

4421

, który stanowi, że roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem

niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia, w którym

poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej

naprawienia. Jednakże termin ten nie może być dłuższy niż dziesięć lat od dnia, w

którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę (§ 1). Jeżeli szkoda wynikła ze

zbrodni lub występku, roszczenie o naprawienie szkody ulega przedawnieniu z

upływem lat dwudziestu od dnia popełnienia przestępstwa bez względu na to, kiedy

poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia

(§ 2). W razie wyrządzenia szkody na osobie, przedawnienie nie może skończyć

się wcześniej niż z upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział

się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia (§ 3), zaś przedawnienie

roszczeń osoby małoletniej o naprawienie szkody na osobie nie może skończyć się

wcześniej niż z upływem lat dwóch od uzyskania przez nią pełnoletności (§ 4).

Jednocześnie w art. 2 ustawy nowelizującej przyjęto, że do roszczeń o naprawienie

szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym, powstałych przed dniem wejścia w

życie tej ustawy (czyli przed dniem 10 sierpnia 2007 r.), ale według przepisów

8

dotychczasowych w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych, stosuje się art. 4421

k.c.

Sądy obu instancji przyjęły, że z art. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. (a contrario)

wynika, iż do roszczeń o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym,

które powstały przed dniem jej wejścia w życie (10 sierpnia 2007 r.) i które w tym

dniu - według przepisów dotychczasowych - uległy już przedawnieniu, nie stosuje

się nowego art. 4421

k.c., lecz poprzednio obowiązujący art. 442 k.c. i przepis ten

zastosowały. Uznanie, że w okolicznościach faktycznych sprawy roszczenie

powoda przedawniło się przed dniem 10 sierpnia 2007 r. na podstawie przepisów

dotychczasowych, czyli na podstawie art. 442 § 1 zdanie drugie k.c., a więc nie ma

do niego zastosowania art. 4421

§ 3 k.c., jest co najmniej wątpliwe. Zgodnie z art. 2

ustawy nowelizującej, do roszczeń powstałych przed dniem wejścia w życie tej

ustawy, a według przepisów dotychczasowych w tym dniu jeszcze

nieprzedawnionych, stosuje się przepisy art. 4421

Kodeksu cywilnego. Przepis art.

2 ustawy nowelizującej wprost w ogóle nie miał zastosowania, gdyż roszczenie

powoda powstało po wejściu w życie ustawy nowelizującej. Jego zastosowanie a

contrario wymagało uznania, że sam upływ terminu 10-letniego z art. 442 § 1

zdanie drugie k.c. w okresie jego obowiązywania do dnia 10 sierpnia 2007 r.

oznaczał - w rozumieniu art. 2 ustawy nowelizującej - iż roszczenie powoda

przedawniło się przed tą datą. Jest to również co najmniej wątpliwe, skoro

roszczenie to jeszcze nie powstało (nie powstała szkoda na osobie), a więc do dnia

10 sierpnia 2007 r. niemożliwe było podniesienie przez dłużnika zarzutu

przedawnienia. Uwzględnienie tych okoliczności mogło prowadzić do przyjęcia, że

w stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy miał zastosowanie art. 4421

§ 3 k.c.

(por. P. Sobolewski [w:] Przedawnienie roszczeń deliktowych, Warszawa 2007; A.

Józefiak: Przedawnienie roszczeń deliktowych w świetle art. 4421

k.c., Przegląd

Sądowy 2008 nr 4, s. 65). Można też powziąć wątpliwość, czy art. 2 ustawy z dnia

16 lutego 2007 r. rozumiany w sposób przyjęty przez Sądy obu instancji w zakresie

przewidującym dalsze stosowanie uchylonego art. 442 § 1 zdanie drugie k.c.

(niestosowanie nowego art. 4421

§ 3 k.c.) odpowiadałby standardom

konstytucyjnym, skoro prowadziłoby to w okolicznościach rozpoznawanej sprawy

do przedawnienia roszczenia zanim stało się ono wymagalne (przez co

pokrzywdzony byłby pozbawiany możliwości dochodzenia odszkodowania za

9

szkodę na osobie, która ujawniła się po upływie lat dziesięciu od wystąpienia

zdarzenia wyrządzającego szkodę, co stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z

dnia 1 września 2006 r., SK 14/05).

Jednakże w aktualnym stanie art. 2 ustawy nowelizującej (w ogólności)

korzysta z domniemania zgodności z Konstytucją, a w szczególności w wyroku z

dnia 22 stycznia 2013 r., P 46/09 (Dz.U. 2013, poz. 140; OTK-A 2013 nr 1, poz. 3)

Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że przepis ten "jest zgodny z art. 2, art. 30 w

związku z art. 38, a także art. 64 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz

nie jest niezgodny z art. 77 ust. 1 Konstytucji" (ze względów proceduralnych

Trybunał Konstytucyjny analizował zgodność tego przepisu tylko z wzorcami

wskazanymi w pytaniu prawnym i w odniesieniu do okoliczności faktycznych

sprawy, w której zostało ono przedstawione). Również z przyczyn proceduralnych

Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej o

zbadanie zgodności art. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. "z art. 2, art. 32 ust. 1,

art. 190 ust. 4 i art. 77 ust. 2 Konstytucji", w której skarżący twierdził, że

kwestionowany przepis ma wobec niego "charakter dyskryminujący", gdyż zamyka

mu drogę sądową dochodzenia naruszonych wolności lub praw oraz wyłącza

możliwość skorzystania z uprawnień do wznowienia postępowania (postanowienia

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 września 2011 r. oraz z dnia 10 stycznia

2012 r., Ts 286/09, OTK-B 2012 nr 1, poz. 46 i 47). Nadto, zgodnie z art. 39813

§ 1

k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach jej podstaw (jest

nimi związany). W skardze nie postawiono zarzutu naruszenia art. 2 ustawy

nowelizującej a zarzut naruszenia (uchylonego) art. 442 § 1 zdanie drugie k.c.

został wywiedziony z nieuwzględnienia art. 5 k.c. Oznacza to, że skarga może być

rozpoznana tylko w aspekcie naruszenia art. 5 k.c., z pominięciem wyżej

zasygnalizowanych możliwości odmiennej wykładni art. 2 ustawy nowelizującej.

Zarzut naruszenia art. 5 k.c. stanowi usprawiedliwioną podstawę skargi

kasacyjnej. Sytuacja zaistniała po wydaniu (opublikowaniu) wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 1 września 2006 r., SK 14/05, a przed uchyleniem art. 442 §

1 zdanie drugie k.c. (co nastąpiło przed datą utraty jego mocy obowiązującej

według tego wyroku) była przedmiotem analizy Sądu Najwyższego w wyroku z dnia

23 stycznia 2007 r., III PK 96/06 (OSNP 2008 nr 5-6, poz. 61). Sąd Najwyższy

10

stwierdził w nim, że odroczenie wejścia w życie orzeczenia Trybunału

Konstytucyjnego stwierdzającego sprzeczność przepisu ustawy z Konstytucją nie

stanowi przeszkody do uznania przez sąd powszechny, że przepis ten był

sprzeczny z Konstytucją od momentu jego uchwalenia. Na tej podstawie sąd

orzekający może odmówić stosowania art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. w odniesieniu

do zdarzeń wyrządzających szkodę na osobie zaistniałych od dnia jego wejścia w

życie, przyjmując że roszczenia z tytułu tych szkód ulegają przedawnieniu z

upływem lat trzech od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i

osobie obowiązanej do jej naprawienia (art. 442 § 1 zdanie pierwsze k.c.). Wyrok

ten zapadł w stanie faktycznym, w którym była pracownica wystąpiła w 2006 r. (po

15 latach od ustania zatrudnienia) przeciwko byłemu pracodawcy z roszczeniami

odszkodowawczymi z tytułu choroby nowotworowej. Powództwo zostało oddalone a

sąd drugiej instancji uznał, że skorzystanie przez stronę pozwaną z zarzutu

przedawnienia nie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Sąd

Najwyższy - w uwzględnieniu skargi kasacyjnej powódki - wywiódł, że

niestosowanie art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. w okresie poprzedzającym orzeczoną

przez Trybunał Konstytucyjny utratę jego mocy obowiązującej (31 grudnia 2007 r.),

oznacza, iż roszczenia z tytułu szkody na osobie przedawniają się "tylko" w okresie

3 lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i osobie

obowiązanej do jej naprawienia (art. 442 § 1 zdanie pierwsze k.c.). Przyjęcie tej

tezy czyniło zbędnym rozważanie zarzutów odnoszących się do nadużycia prawa

przez stronę pozwaną, polegającego na zgłoszeniu zarzutu przedawnienia

roszczenia, zaś wystarczającą podstawą do uchylenia wyroku objętego kontrolą

kasacyjną było naruszenie art. 2 Konstytucji RP. Podobnie Sąd Najwyższy

rozstrzygnął w wyroku z dnia 5 czerwca 2007 r., I PK 6/07 (OSNP 2008 nr 15-16,

poz. 213), stwierdzając, że art. 442 § 1 zdanie drugie k.c. nie mógł stanowić

podstawy orzeczenia sądowego od daty ogłoszenia wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 1 września 2006 r., SK 14/05, mimo odroczenia utraty mocy

obowiązującej tego przepisu. W tym przypadku powód (były górnik) dochodził od

byłego pracodawcy na podstawie przepisów prawa cywilnego zadośćuczynienia z

tytułu rozstroju zdrowia w postaci choroby zawodowej wywołanej przez warunki

pracy, przy czym jego zatrudnienie ustało w lutym 1988 r. a chorobę zawodową

11

stwierdzono u niego dopiero w 2005 r. W uzasadnieniu wyroku uwzględniającego

skargę kasacyjną powoda od wyroku prawomocnie oddalającego powództwo z

uwagi na przedawnienie dochodzonych roszczeń, Sąd Najwyższy podkreślił, że w

sprawie nie rozważano podniesionego przez stronę pozwaną zarzutu

przedawnienia roszczenia w płaszczyźnie nadużycia przez nią prawa

podmiotowego (art. 5 k.c.), mimo że okoliczności sprawy powinny skłonić Sąd do

podjęcia takiej analizy. Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że zarzut przedawnienia

został zgłoszony wobec roszczenia powstałego na skutek wystąpienia szkody na

osobie, a ten rodzaj szkody "ma szczególny wymiar" w prawie cywilnym i

konstytucyjnym. Zarzut został podniesiony przez pracodawcę będącego "dużym

organizmem gospodarczym" wobec długoletniego pracownika świadczącego ciężką

pracę górnika przez 26 lat. Dlatego nierozważenie podniesionego w tych

okolicznościach zarzutu przedawnienia, w aspekcie jego zgodności z zasadami

współżycia społecznego, powodowało konieczność uchylenia wyroku objętego

skargą kasacyjną.

Na powinność oceny przez sąd zarzutu przedawnienia roszczeń deliktowych

z tytułu szkody na osobie - zwłaszcza kierowanych przez byłych pracowników w

związku z ujawnionymi dopiero po wielu latach skutkami warunków pracy (choroby

zawodowej, tak zwanej choroby pracowniczej) - zwracano uwagę również w wielu

innych orzeczeniach Sądu Najwyższego (por. przykładowo uchwałę składu siedmiu

sędziów z dnia 29 listopada 1996 r., II PZP 3/96, OSNAPiUS 1997 nr 14, poz. 249;

uchwały z dnia 10 marca 1993 r., III CZP 8/93, OSNCP 1993 nr 9, poz. 153 i z dnia

11 października 1996 r., III CZP 76/96, OSNC 1997 nr 2, poz. 16 oraz uzasadnienie

wyroku z dnia 7 stycznia 2011 r., I PK 142/10, OSNP 2012 nr 5-6, poz. 61; a także

uzasadnienie powołanej uchwały całej Izby Cywilnej z dnia 17 lutego 2006 r., III

CZP 84/05; por. też wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 15 września

2011 r., I ACa 505/11, Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Szczecinie 2012 nr 1, s.

87). Z orzeczeń tych wypływa generalny wniosek, że przy ocenie, czy zarzut

przedawnienia roszczenia stanowi nadużycie prawa, rozstrzygające znaczenie

mają okoliczności konkretnego przypadku, zachodzące zarówno po stronie

poszkodowanego, jak i osoby zobowiązanej do naprawienia szkody. W

szczególności powinien zostać brany pod uwagę charakter uszczerbku, jakiego

12

doznał poszkodowany, przyczyna opóźnienia dochodzonego roszczenia, czas jego

trwania itp.

W tym kontekście Sąd Najwyższy w pełni aprobuje argumentację Rzecznika

Praw Obywatelskich przedstawioną w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, że sytuacja,

w której dochodzi do przedawnienia roszczenia zanim uprawniony może zgłosić

przysługujące mu roszczenie, zawsze stawia przed sądem orzekającym

konieczność odniesienia się do sfery zasad współżycia społecznego. Wtedy

bowiem zachodzą w sprawie wyjątkowe okoliczności, które usprawiedliwiają

stosowanie art. 5 k.c. Wówczas bezczynność wierzyciela w dochodzeniu

roszczenia z natury rzeczy jest usprawiedliwiona a sprzeczna z zasadami

współżycia społecznego (w szczególności zaś z zasadą zapewnienia obywatelowi

należytej ochrony prawnej) jest akceptacja sytuacji, w której uprawniony nie może

się domagać naprawienia szkody na osobie tylko dlatego, że o uszczerbku na

zdrowiu dowiedział się zbyt późno, za co nie ponosi żadnej odpowiedzialności.

Zdaniem Sądu Najwyższego, godzi to także w poczucie sprawiedliwości społecznej

(nie urzeczywistnia zasady sprawiedliwości społecznej zgodnie z art. 2 Konstytucji

RP).

Nadto należy zwrócić uwagę (akceptując poglądy przedstawiane w

piśmiennictwie, por. B. Kordasiewicz [w:] System Prawa Prywatnego, Tom 2. Prawo

cywilne - część ogólna, Rozdział XI. Problematyka dawności, pod red. Z.

Radwańskiego, Warszawa 2008, s. 654), że do "najbardziej fundamentalnych

pryncypiów instytucji przedawnienia" należy zasada, zgodnie z którą przedawnienie

nie powinno biec, jeśli wierzyciel nie ma możliwości dochodzenia roszczenia,

wobec czego uchylenie przez Trybunał Konstytucyjny dawnego art. 442 k.c.

nastąpiło przede wszystkim z tego powodu, że wadliwy mechanizm regulacji

przedawnienia prowadził do swoistej fikcyjności prawa, stwarzając pułapkę

uniemożliwiającą dochodzenie roszczeń także wierzycielowi wykazującemu

wymaganą staranność we własnych sprawach. Dlatego też zdaniem Sądu

Najwyższego, skorzystanie z zarzutu przedawnienia, w okresie którego

uwzględniony został okres poprzedzający ujawnienie się szkody na osobie, jest

niezgodne również ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa (art. 5

k.c.).

13

Prowadzi to do wniosku, że zastosowanie uchylonego art. 442 § 1 zdanie

drugie k.c. po wejściu w życie ustawy nowelizującej Kodeks cywilny z dnia 16

lutego 2007 r. i przyjęcie, że roszczenie z tytułu szkody (krzywdy) na osobie

przedawniło się na podstawie tego przepisu przed ujawnieniem się uszczerbku na

zdrowiu, samodzielnie oznacza sprzeczność skorzystania z zarzutu przedawnienia

z zasadami współżycia społecznego i społeczno-gospodarczym przeznaczeniem

tego prawa (art. 5 k.c.), jeżeli poszkodowany dochodzi tych roszczeń przed

upływem trzech lat od dowiedzenia się o szkodzie i osobie obowiązanej do jej

naprawienia (z zachowaniem terminu określonego w uchylonym art. 442 § 1 zdanie

pierwsze k.c. i w obowiązującym art. 4421

§ 3 k.c.).

Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy należy

stwierdzić, że podstawą faktyczną powództwa była choroba zawodowa powoda

(pylica płuc) wykryta dopiero w dniu 2 lutego 2010 r. a zatrudnienie powoda, które

tę chorobę wywołało, ustało w dniu 31 lipca 1994 r. W tym stanie faktycznym nie

było prawidłowe oddalenie powództwa po uwzględnieniu zarzutu, że roszczenie

uległo przedawnieniu z końcem lipca 2004 r. na podstawie art. 442 § 1 zdanie

drugie k.c., czyli w czasie, gdy szkoda nie została jeszcze ujawniona (roszczenie

nie było wymagalne i nie mogło być skutecznie dochodzone przed sądem). Powód

wniósł pozew przed upływem trzech lat od dowiedzenia się o szkodzie i osobie

zobowiązanej do jej naprawienia a w tej sytuacji skorzystanie przez stronę pozwaną

z zarzutu przedawnienia roszczenia należy uznać za nadużycie prawa (art. 5 k.c.).

Ponieważ Sąd orzekające nie rozpoznały istoty sprawy, błędnie

uwzględniając zarzut przedawnienia roszczenia, Sąd Najwyższy na podstawie art.

39815

§ 1 i art. 108 § 2 k.p.c., uchylił nie tylko zaskarżony wyrok, ale również wyrok

Sądu pierwszej instancji i sprawę przekazał temu Sądowi do ponownego

rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania apelacyjnego (zgodnie z art.

39818

k.p.c., w razie wniesienia skargi kasacyjnej przez Rzecznika Praw

Obywatelskich koszty postępowania kasacyjnego podlegają wzajemnemu

zniesieniu).

/tp/