III CSK 198/12

Sygn. akt III CSK 198/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Anna Owczarek

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa S. sp. z o.o., H. M., J. K. i K. K.

przeciwko Gminie W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej S. sp. z o.o. od wyroku Sądu Okręgowego w […]

z dnia 12 grudnia 2011 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza na rzecz pozwanej od powódki S. sp. z o.o. kwotę

1200 (tysiąc dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów

procesu w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

2

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy oddalił apelację powoda od wyroku

Sądu Rejonowego oddalającego powództwo o zasądzenie zadośćuczynienia oraz

sumy na cel społeczny z tytułu naruszenia dóbr osobistych powoda.

Sąd Okręgowy zaaprobował ustalony przez Sąd pierwszej instancji stan

faktyczny i przyjął go za własny. Ustalił, że od dnia 2 czerwca 2008 r. z wniosku S.

spółki z o.o. toczyło się postępowanie o ustalenie warunków zabudowy dla

inwestycji polegającej na rozbudowie budynku socjalno – magazynowego

zakończone pozytywną decyzją Burmistrza Gminy W. z dnia 6 sierpnia 2008 r., w

toku którego powódka złożyła skuteczne zażalenie na nierozpoznanie sprawy w

terminie. Z uwagi na podanie do publicznej wiadomości w dniu 27 listopada 2008 r.

o udostępnieniu do wglądu projektu zmiany studium uwarunkowań i kierunków

zagospodarowania przestrzennego miasta i gminy W., powódka pismami z dnia 6

stycznia 2009 r., 9 października 2009 r. i 2 listopada 2009 r. wystąpiła do pozwanej

Gminy o ujęcie w projekcie działki nr […], stanowiącej własność Lasów

Państwowych, jako działki przeznaczonej pod działalność przemysłową.

Dwukrotnie otrzymała odpowiedź odmowną, a następnie radny O. złożył na sesji

Rady Miejskiej w dniu 9 listopada 2009 r. wniosek o uwzględnienie wniosku

powódki. W tym dniu projekt został wycofany z porządku obrad, następnie

Burmistrz udzielił Radzie informacji, że zostały podjęte działania zmierzające do

przedstawienia projektu uwzględniającego wniosek powódki i ostatecznie w dniu 5

sierpnia 2010 r. Rada podjęła uchwałę w sprawie zmiany studium, jednak w dniu

24 sierpnia 2010 r. stwierdzono jej nieważność w wyniku postępowania

nadzorczego wszczętego przez Wojewodę […]. H. M., K. K. i J. K. w dniu 22

grudnia 2008 r. wystąpili do Burmistrza Gminy W. z wnioskiem o wydanie decyzji o

środowiskowych uwarunkowaniach dla przedsięwzięcia polegającego na budowie

stacji paliw z myjnią samochodową, stacją transformatorową oraz stosowną

infrastrukturą techniczną. Burmistrz dwukrotnie, w dniu 16 marca 2009 r. i 22

września 2009 r., wydał decyzję odmowne, które zostały uchylone przez

Samorządowe Kolegium Odwoławcze. Następnie w dniu 23 grudnia 2009 r.

przedłużył termin rozpoznania wniosku do dnia 23 stycznia 2010 r. i wskutek skargi

wnioskodawców na bezczynność Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia

3

22 lipca 2010 r. zobowiązał Burmistrza do wydania w terminie jednego miesiąca

stosowanego aktu administracyjnego.

Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu Rejonowego, że wskazane przez

powodową spółkę naruszenie wolności w zakresie prowadzenia działalności

gospodarczej nie należy do kategorii dóbr osobistych w rozumieniu art. 23 k.c.

W szczególności takim naruszeniem nie jest bezczynność pozwanej Gminy czy

wydawanie negatywnych dla powodów decyzji administracyjnych. Ochrony swych

praw mogą oni dochodzić w trybie przewidzianym w art. 37 i 38 k.p.a. Odnosząc się

do zakresu pojęciowego wyrażenia „ dobra osobiste” określonego w art. 23 k.c.

i opowiadając się za wielością praw podmiotowych chroniących poszczególne

dobra osobiste Sąd drugiej instancji wskazał, że zróżnicowane dobra osobiste są

wyrazem ochrony jednego najważniejszego stanu rzeczy, a mianowicie osobistego,

godnego wymiaru egzystencji człowieka. Z punktu widzenia osoby fizycznej

świadomość naruszenia jakiegokolwiek jej dobra osobistego powoduje jednakowe,

co do charakteru, dotknięcia sfery jej uczuć psychicznych, powodujące

charakterystyczne wzburzenie emocjonalne. W kontekście wskazanych uregulowań

konstytucyjnych dóbr osobistych stwierdził, że dobra osobiste, to wartości

o charakterze niemajątkowym wiążące się z osobowością człowieka, uznane

powszechnie w społeczeństwie. Wskazał również na stanowisko Sądu

Najwyższego (wyrok z dnia 19 listopada 2010 r., III CZP 79/10) zalecające

powściągliwość w kreowaniu nowych dóbr osobistych i uznał, że wskazane przez

powódkę poglądy teoretyków prawa nie podważają stanowiska Sądu Rejonowego,

bowiem również oni wskazują, że o tym, czy mamy do czynienia z dobrem

osobistym, decydują panujące w danym, społeczeństwie poglądy prawne, moralne

i obyczajowe.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach kasacyjnych (art. 3983

§ 1

pkt 1 i 2 k.p.c.) skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu. W ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie art. 23 k.c. i art. 43 k.c. poprzez

przyjęcie, że wolność gospodarcza (wolność prowadzenia działalności

gospodarczej) nie spełnia przesłanek dobra osobistego. W ramach drugiej

podstawy kasacyjnej podniosła zarzut naruszenia art. 379 pkt 5 k.p.c. przez

4

pozbawienie pozwanej możliwości obrony jej praw przez nie wezwanie strony na

rozprawę w dniu 28 listopada 2011 r. oraz na ogłoszenie wyroku w dniu 12 grudnia

2011 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności, odnosząc się do zarzutu nieważności postępowania

z powodu pozbawienia strony możliwości obrony jej praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.),

wskazać należy, że jego uzasadnienie nie koresponduje z treścią zarzutów.

Powódka zarzuca bowiem pozbawienie strony pozwanej możliwości obrony jej

praw, zaś w uzasadnieniu podnosi argumenty wiążące to uchybienie ze stroną

powodową. Przyjmując jednak, że intencją skarżącej było wykazanie, że to

w stosunku niej zostały spełnione przesłanki określone w art. 379 pkt 5 k.p.c.,

stwierdzić należy brak podstaw do uwzględnienia zarzutu. Powódka była

reprezentowana przez dwóch pełnomocników – adwokata B. i adwokata M.

Zawiadomienie o rozprawie w dniu 26 listopada 2011 r. zostało prawidłowo

doręczone adwokatowi M. w trybie art. 139 § 1 k.p.c. poprzez dwukrotne awizo.

Ustanowienie dwóch pełnomocników nie oznacza, że pisma procesowe oraz

zawiadomienia o terminach rozpraw są doręczane każdemu pełnomocnikowi z

osobna, bowiem zgodnie z art. 141 § 3 k.p.c. doręczenie następuje do rąk tylko

jednego z nich. Kwestia komunikacji pomiędzy pełnomocnikami pozostaje poza

zakresem zainteresowania sądu również w tych wypadkach, w których jeden z

pełnomocników nie przebywa pod znanym sądowi adresem przez dłuższy czas.

Skoro przed rozprawą w dniu 28 listopada 2011 r. do sądu nie zostało skierowane

zawiadomienie, któremu z pełnomocników należy doręczać korespondencję, nie

stanowi uchybienia doręczenie jej jednemu z ustanowionych pełnomocników.

Termin ogłoszenia wyroku został podany na rozprawie, a skoro ogłoszenie wyroku

nie odbywa się na odrębnym posiedzeniu lub rozprawie sąd nie ma obowiązku

powiadamiania o tym terminie nieobecnego na rozprawie pełnomocnika

profesjonalnego lub zastępowanej przez niego strony.

Problem prawny sprowadza się w niniejszej sprawie do zagadnienia czy

swoboda działalności gospodarczej należy do kategorii dóbr osobistych

w rozumieniu art. 23 k.c. w zw. z art. 43 k.c.

5

Utrwalone jest stanowisko Sądu Najwyższego, że z uwagi na treść art. 43

k.c., w stosunku do osób prawnych możliwe jest stosowanie wprost jedynie art. 24

k.c. natomiast pozostałe przepisy o ochronie dóbr osobistych mogą być stosowane

jedynie odpowiednio. Odpowiednie stosowanie oznacza po pierwsze, że prawo

uznaje istnienie dóbr osobistych osoby prawnej, a po drugie, że wyłączone jest

automatyczne stosowanie przepisów o ochronie tych dóbr z uwagi na różnice

wynikające z odmienności strukturalnej i funkcjonalnej osób fizycznych i osób

prawnych i po trzecie, że przepis ten ma charakter blankietowy i nie przesądza,

jakie dobra osoby prawnej podlegają ochronie (wyrok Sądu Najwyższego z dnia

26 października 2006 r., I CSK 169/06, niepubl.).

Ochrona dóbr osobistych jest realizowana przez konstrukcję praw

podmiotowych odpowiadających poszczególnym dobrom. Zgodnie z powszechnym

poglądem doktryny na prawa podmiotowe składają się wiązki uprawnień przyznane

przez normę prawną i przez nią zabezpieczone w celu realizacji lub ochrony

interesów podmiotu. Prawa podmiotowe są także określane jako moc jednostki

uznana i zabezpieczona przez prawo, rozwijająca się z człowiekiem i z nim

gasnąca, tkwiąca w jego życiu i ciele, jego czci i wolności i bezwzględnie

i nierozerwalnie związana z podmiotem uprawnionym, albo jako sytuacja prawna

wyznaczona podmiotom przez obowiązujące przepisy. W uchwale z dnia

19 listopada 2010 r., III CZP 79/10/OSNC 2011/4/41 Sąd Najwyższy wskazał, że

dobra majątkowe wynikają z tych wartości niemajątkowych, które są ściśle

związane z człowiekiem, obejmując jego fizyczną i psychiczną integralność albo

będąc przejawem jego twórczej działalności i dobrem majątkowym jest wartość

immanentnie złączona z istotą człowieczeństwa oraz naturą człowieka, niezależna

od jego woli, stała dająca się skonkretyzować i zobiektywizować. Dobra osobiste są

prawami bezwzględnymi, nierozerwalnie związanymi z podmiotem uprawnionym

i nie można z góry określić ich treści, bowiem zależy ona od systemu wartości

uznawanego przez porządek prawny w danym momencie.

Dobra osobiste osoby prawnej chronią pewną sferę wartości zastrzeżoną

tylko dla danej osoby prawnej i określane są zarówno w doktrynie, jak i judykaturze

jako wartości niemajątkowe, dzięki którym osoba prawna może funkcjonować

zgodnie ze swoim zakresem działań. Dotychczasowe orzecznictwo przyjęło, że

6

osobom prawnym przysługują takie dobra osobiste jak dobre imię (dobra sława,

reputacja, autorytet), nazwa (firma), tajemnica korespondencji. Wykluczone

natomiast zostało przypisanie osobie prawnej takich dóbr osobistych, które

związane są z posiadaniem sfery odczuć, a w konsekwencji dominujący jest

pogląd, że dobra takie jak życie, zdrowie, godność, swoboda sumienia, wizerunek,

nie dają się postrzegać jako dobra osobiste przysługujące osobie prawnej. (wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2003 r., I CKN 100/01, z dnia 14 maja 2009 r.,

I CSK 440/08, z dnia 13 stycznia 2012 r., I CSK 790/10, niepubl.).

Skarżąca spółka wskazała, że pozwana naruszyła poprzez bezprawne

wykonywanie władzy publicznej jej dobro osobiste w postaci wolności działalności

gospodarczej, które w jej ocenie jest odpowiednikiem wolności osoby fizycznej.

Wolność prowadzenia działalności gospodarczej jest kategorią wolności

prawnie chronionej i jak stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyrokach z dnia

29 kwietnia 2003 r., SK 24/02 (OTK – A – 2003/4/33, Dz. U. 2003/83/773) i z dnia

19 stycznia 2010 r., SK 35/08 (OTK – A 2010/1/12, Dz. U. 2010/16/90), art. 20

i 22 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej gwarantują prawo podmiotowe o randze

konstytucyjnej. Istotą tej wolności jest swoboda podmiotu prawa prywatnego

podjęcia oraz wykonywania działalności gospodarczej i podejmowania w tym

zakresie działań faktycznych i prawnych, przy czym, zasadniczym celem tej

działalności jest osiągnięcie zysku. Trybunał stwierdził również, że wolność

gospodarcza stanowi podmiotowo wiązkę swobód obejmujących powyższe

uprawnienie i ustawodawca zakreśla granice korzystania z niej oraz potwierdza jej

gwarancje prawne, natomiast system prawny nie kreuje wolności gospodarczej, ani

nie przyznaje jej przedsiębiorcom. Z przepisu art. 22 Konstytucji wynika, że wolność

gospodarcza podlega ograniczeniom wprowadzonym jedynie w drodze ustawy

i znajdującym uzasadnienie w ważnym interesie publicznym. Zasada powyższa

została skonkretyzowana w art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie

działalności gospodarczej (t.j. Dz. U. z 2010 r., Nr 220, poz. 1447 ze zm.), który

stanowi, że jej podejmowanie, wykonywanie i zakończenie jest wolne dla każdego

na równych prawach z zachowaniem warunków określonych przepisami prawa.

Doktryna jednolicie określa swobodę działalności gospodarczej jako publiczne

7

prawo podmiotowe o treści negatywnej, ujmując ją najczęściej jako wolność od

ingerencji państwa w obszarze działalności ekonomicznej człowieka.

Katalog dóbr osobistych określony w art. 23 k.c. jest katalogiem otwartym, co

oznacza, że w miarę rozwoju stosunków społecznych i gospodarczych pewne

dobra osobiste mogą się w nim pojawiać jako nowe, a pewne mogą zostać

wyeliminowane. Jak podkreślił Sąd Najwyższy w cytowanej uchwale III CZP 79/10,

w ramach istniejących instrumentów ochrony cywilnoprawnej ochrona dóbr

osobistych ma charakter wyjątkowy, w związku z czym sięganie do jej

mechanizmów powinno następować z odpowiednią ostrożnością

i powściągliwością, bez tendencji do sztucznego poszerzania katalogu tych dóbr.

Nie ma podstaw do przyjęcia, że wszystkie prawa podmiotowe o randze

konstytucyjnej, bądź ustawowej powinny być chronione za pomocą środków

wskazanych w art. 24 k.c. Sąd Najwyższy w niniejszym składzie wyraża pogląd, że

podmiotem prawa wolnościowego może być jedynie człowiek, ponieważ źródłem

wolności jako dobra osobistego jest sfera indywidualnych wartości i stanu życia

psychicznego integralnie związanych z człowieczeństwem, związana z godnością

jako immanentną cechą każdego człowieka. Osoba prawna nie posiada sfery

odczuć, a zatem odczucia, system wartości i wolna wola osób fizycznych ją

tworzących nie mogą być traktowane jako projekcja odczuć, systemu wartości

i wolnej woli osoby prawnej. W takim rozumieniu pojęcia wolnościowego prawa

osobistego osoba prawna, posiadająca wprawdzie substrat osobowy, ale

stanowiąca sztuczny twór organizacyjny, nie może być podmiotem tego prawa.

Zauważyć dodatkowo należy, że art. 6.1. ustawy z dnia 2 lipca 2004 r.

konkretyzujący zasadę swobody gospodarczej nie zawiera pojęcia „wolność

działalności gospodarczej” ale używa pojęcia „ swoboda działalności gospodarczej”,

co świadczy o tym, że ustawodawca świadomie odstąpił od określenia

gwarantowanego prawa jako prawa o charakterze wolnościowym. Podobne

stanowisko, w odniesieniu do osób prawnych, zostało wyrażone również odnośnie

do prawa osobistego w postaci godności i wolności sumienia.

W konsekwencji naruszenie, poprzez wykonywanie władzy publicznej, prawa

przedsiębiorcy będącego osobą prawną, w zakresie swobody działalności

gospodarczej nie stanowi naruszenia dobra osobistego osoby prawnej

8

w rozumieniu art. 23 k.c. w zw. z art. 43 k.c. i nie podlega ochronie na podstawie

art. 24 k.c. Prawo swobody gospodarczej powinno być chronione przede wszystkim

za pomocą środków publicznoprawnych, aczkolwiek nie można wykluczyć ochrony

za pomocą środków wskazanych w art. 24 k.c., jeżeli jego naruszenie doprowadzi

do pogwałcenia dobra osobistego, w ujęciu art. 23 k.c., przysługującego osobie

prawnej.

Zważywszy na powyższe orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39814

k.p.c., o kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygając zgodnie z art. 108 § 1

k.p.c. oraz § 6 pkt 5 i art. 13 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz

ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).

db