III CSK 228/12

Sygn. akt III CSK 228/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Anna Owczarek

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa G. K.

przeciwko A. K.

o unieważnienie małżeństwa,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 5 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 22 lutego 2012 r., sygn. akt […],

oddala skargę kasacyjną.

2

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację powoda od wyroku

Sądu Okręgowego w […] oddalającego powództwo o unieważnienie małżeństwa.

Sąd drugiej instancji zaaprobował ustalenia faktyczne oraz ocenę prawną

dokonane w postępowaniu pierwszoinstancyjnym i przyjął je za własne. Sądy obu

instancji ustaliły w oparciu o dwie niezależne opinie zespołów biegłych oraz dowody

osobowe i dowody z dokumentów, że w chwili zawarcia związku małżeńskiego

u pozwanej nie występowała choroba psychiczna a nadto, że jej stan zdrowia nie

zagraża małżeństwu ani potomstwu stron. Biegli poza przeprowadzeniem własnych

badań psychiatryczno – psychologicznych i obserwacji dokonali analizy całej

dokumentacji lekarskiej pozwanej a także materiału dowodowego w postaci zeznań

świadków. Procesy funkcjonowania poznawczego w zakresie myślenia, pamięci,

rozumienia i rozumowania u pozwanej nie uległy destrukcji, a nadto

przeprowadzone badania nie wskazały na uszkodzenia centralnego układu

nerwowego. Pozwana od dwóch lat czuje się dobrze, zażywa przepisane jej leki,

szuka różnych form terapii, bez zastrzeżeń wywiązuje się z obowiązków

rodzicielskich i aktywnie uczestniczy w życiu dziecka. Brak było zatem podstaw do

przyjęcia, że pozwana zataiła przed powodem występowanie u niej choroby

psychicznej, która uniemożliwiłaby jej zawarcie małżeństwa na podstawie art. 17

i 12 § 1 k.r. i. op. Przesłanką unieważnienia małżeństwa jest bowiem choroba

psychiczna istniejąca w dacie zawarcia małżeństwa, a nie późniejsze popadnięcie

w taką chorobę. Wskazując na orzecznictwo Sądu Najwyższego Sąd drugiej

instancji stwierdził również, że unieważnienie małżeństwa może nastąpić tylko

w wypadku choroby psychicznej albo niedorozwoju, a nie innych zaburzeń

psychicznych, a nadto jeżeli nie występują objawy choroby psychicznej, to nie

można mówić o jej istnieniu. Choroba psychiczna może stanowić ponadto

podstawę unieważnienia małżeństwa jedynie w wypadku, gdy zagraża ona

małżeństwu albo zdrowiu przyszłego potomstwa. Sąd Apelacyjny dostrzegając

dyskusję toczącą się na tle wykładni art. 12 § 2 k.r. i. op. podzielił ten jej kierunek,

który respektując zasadę favor matrimonii i regułę, że wszelkie przepisy

3

ustanawiające wyjątki od zasady nie mogą być interpretowane rozszerzająco

uznaje, iż przepis ten zakazuje zawierania małżeństw przez osoby dotknięte

niedorozwojem lub chorobą psychiczną, natomiast nie dotyczy innych zaburzeń

psychicznych, w tym również takich, które mogą stanowić podstawę

ubezwłasnowolnienia, lub zaburzeń o dużym nasileniu, zagrażających małżeństwu

tj. wyłączających spełnianie przez małżonków ról i funkcji charakteryzujących

przeciętne społecznie małżeństwa. Odnosząc się do zarzutów prawa procesowego

wskazał, że dowód z opinii biegłego podlega ocenie sądu przy zastosowaniu art.

233 § 1 k.p.c., jednakże zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego,

sąd orzekający nie może nie podzielać merytorycznych poglądów biegłego lub

zamiast nich przedstawiać swoich.

W skardze kasacyjnej opartej na pierwszej podstawie kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu. Zarzucił naruszenie art.

12 § 2 k.r. i. op. przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że jedynie

zdiagnozowana choroba psychiczna w dacie zawarcia związku małżeńskiego może

stanowić podstawę do żądania unieważnienia małżeństwa, podczas gdy

prawidłowa wykładnia systemowa tego przepisu powinna prowadzić do wniosku, że

wszelkie zaburzenia psychiczne o dużym nasileniu, zagrażające małżeństwu tj.

wyłączające spełnianie przez małżonków ról i funkcji charakteryzujących przeciętne

społecznie małżeństwa mogą stanowić podstawę do unieważnienia małżeństwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżący zarzuca naruszenie art. 12 § 2 k.r. i op., który stanowi,

że unieważnienia małżeństwa z powodu choroby psychicznej albo niedorozwoju

psychicznego może żądać każdy z małżonków. Aczkolwiek Sąd Apelacyjny

wymienił na wstępie uzasadnienia zaskarżonego wyroku powołany przepis, ale

uczynił to w odniesieniu do zarzutu apelacji wskazującego na naruszenie § 2,

natomiast wywody prawne odnoszą się do treści zarzutu w przedmiocie wykładni

§ 1. Sąd drugiej instancji nie zakwestionował legitymacji powoda do wniesienia

żądania unieważnienia małżeństwa, a zatem nie mógł naruszyć przepisu § 2 art. 12

k.r. i. o.p. Zważywszy na treść zarzutu kasacyjnego należy odnieść się jednak do

4

zagadnienia, czy poza zdiagnozowaną chorobą psychiczną, również inne

zaburzenia psychiczne o dużym nasileniu, zagrażające małżeństwu, mogą

stanowić przyczynę jego unieważnienia w świetle art. 17 i 12 § 1 k.r. i. op.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z dnia 9 maja

2002 r., III CZP 7/02 (OSNC 2003/1/1, OSP 2004/1/1, Biul. SN 2002/5/9),

w przepisach polskiego prawa rodzinnego, zarówno ustawy z dnia 27 czerwca

1950 r. kodeks rodzinny (Dz. U. Nr 34, poz. 308 ze zm.), jak i ustawy z dnia

25 lutego 1964 r. kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.),

znalazła wyraz tendencja do ograniczania zakazów (przeszkód) małżeńskich,

których istnienie może stanowić podstawę do unieważnienia małżeństwa. Zasadą

jest utrzymanie małżeństwa, o ile nie pozostaje to w sprzeczności z jego istotą

i celami oraz przesunięcie punktu ciężkości w ocenie, czy związek małżeński

powinien trwać, na zagadnienie funkcjonowania wspólnoty małżeńskiej.

Zgodnie z art. 17 k.r. i op. małżeństwo może zostać unieważnione wyłącznie

z przyczyn przewidzianych w Dziale I Tytułu I Kodeksu. Jedną z okoliczności

wyłączających zawarcie małżeństwa jest choroba psychiczna osoby zamierzającej

zawrzeć związek małżeński. Artykuł 11 k.r.o. stanowi, że nie może zawrzeć

małżeństwa osoba całkowicie ubezwłasnowolniona, a zatem osoba w stosunku do

której zostały stwierdzone przesłanki określone w art. 13 § 1 k.c. takie jak istnienie

choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innych zaburzeń

psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii oraz brak możności

kierowania swoim postępowaniem. Zgodnie natomiast z art. 12 § 1 zd. 1 k.r. i op.

zawarcie małżeństwa wyklucza istnienie choroby psychicznej lub niedorozwoju

umysłowego, przy czym dotyczy to zarówno osoby nieubezwłasnowolnionej, jak

i ubezwłasnowolnionej częściowo. Ustawodawca dopuścił jednak w zdaniu drugim

zawarcie przez taką osobę małżeństwa za zezwoleniem sądu, jeżeli stan zdrowia

lub umysłu takiej osoby nie zagraża małżeństwu ani zdrowiu przyszłego

potomstwa.

Za dominujące należy uznać stanowisko Sądu Najwyższego prezentujące

pogląd, że zakres art. 12 § 1 k.r. i op. jest węższy niż art. 13 k.c., a w konsekwencji

unieważnienie małżeństwa może nastąpić tylko w wypadku choroby psychicznej

5

albo niedorozwoju, a nie innych zaburzeń psychicznych (wyroki z dnia

25 października 1965 r., II CR 293/65, OSNC 1966/9/148, z dnia 30 czerwca

1971 r., II CR 169/71, OSNCO 1972/1/17, z dnia 13 marca 1974 r., II CR 42/74,

OSNC 1975/1/14, z dnia 13 czerwca 1977 r., IV CR 203/77 r., niepubl., oraz wyrok

Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 23 lutego 1995 r., I ACr 33/95, OSA

1997/4/15). Utrwalony jest także pogląd, że nie każda choroba psychiczna

uzasadnia unieważnienie małżeństwa, a jedynie taka, która zagraża małżeństwu

lub zdrowiu przyszłego potomstwa / wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia

1964 r., I CR 32/63, OSNCP 1965/2/27 /, w/w uchwała składu siedmiu sędziów

z dnia 9 maja 2002 r., III CZP 7/02 /.

Nie można podzielić argumentu skarżącego, że systemowa wykładnia art. 12

ust. 1 k.r. i op. dokonana w powiązaniu z treścią art. 13 k.c. prowadzi do wniosku,

że wszelkie zaburzenia psychiczne o dużym nasileniu powinno się traktować

podobnie jak chorobę psychiczną. Po pierwsze określenie „duże nasilenie” jest

nieprecyzyjne i pozostawia zbyt szeroki margines uznaniowości, a w konsekwencji

narusza regułę zakazu rozszerzającej interpretacji przepisów ustanawiających

wyjątki od zasady. Po drugie ubezwłasnowolnienie całkowite jest przeszkodą do

zawarcia małżeństwa, ale związane jest to przede wszystkim ze zmianą statusu

osoby ubezwłasnowolnionej w związku z utratą zdolności prawnej i zdolności do

zawarcia małżeństwa. Przesłanki ubezwłasnowolnienia całkowitego są znacznie

szersze, niż określone w art. 12 ust. 1 k.r. i op., a jego cel zmierza do ochrony

osoby ubezwłasnowolnionej poprzez ustanowienie opieki w sytuacji, gdy nie jest

ona w stanie kierować swym postępowaniem.

Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U.

z 2011 r., Nr 231, poz. 1375) w brzmieniu tożsamym zarówno na datę zawarcia

związku małżeńskiego stron jak i na datę orzekania, definiuje na potrzeby tej

ustawy osobę z zaburzeniami psychicznymi jako osobę chorą psychicznie

(wykazującą zaburzenia psychotyczne), upośledzoną umysłowo lub wykazującą

inne zakłócenia czynności psychicznych, które zgodnie ze stanem wiedzy

medycznej zaliczane są do zaburzeń psychicznych. Zaburzenia psychiczne są

zatem generalną kategorią schorzeń psychicznych i ustawodawca dzieli je na

choroby psychiczne oraz na inne zakłócenia czynności psychicznych.

6

W międzynarodowej statystycznej klasyfikacji chorób i problemów zdrowotnych

(ICD) występuje pojęcie „ zaburzenie psychiczne” odnoszące się do konkretnych

jednostek chorobowych, natomiast brak jest pojęcia „choroba psychiczna”. Zgodzić

się należy zatem ze skarżącym, że termin „choroba psychiczna” zawarty w art. 12

ust. 1 k.r. i op. nie przystaje do stanu i pojęć medycznych obecnej wiedzy

psychiatrycznej. Mieć należy jednak na uwadze, że intencją ustawodawcy było i jest

minimalizowanie zakazów (przeszkód) małżeńskich, których istnienie może

stanowić podstawę do unieważnienia małżeństwa. Powoduje to konieczność

ograniczenia możliwości powołania się przez jednego z małżonków na stan

psychiczny współmałżonka jako przeszkodę w zawarciu małżeństwa jedynie do

takich wypadków, w których schorzenie psychiczne wyklucza możliwość zawarcia

małżeństwa. Według tradycyjnego podziału będą to choroby psychiczne

(psychozy), czasami zwane chorobami psychicznymi sensu stricto. Brak jest

podstaw, by podzielić stanowisko, że co do zasady wszelkie zaburzenia psychiczne

o dużym nasileniu, w tym również niepsychotyczne mogą stanowić podstawę do

unieważnienia małżeństwa, aczkolwiek nie można wykluczyć, że tego rodzaju

zaburzenie wywołujące, w zakresie zagrożenia małżeństwa lub zdrowia przyszłego

potomstwa, skutek tożsamy z chorobą psychiczną sensu stricto może stanowić

skuteczną podstawę powództwa o unieważnienie małżeństwa. Dokonanie wykładni

art. 12 ust. 1 k.r. i op. poprzez wskazanie definicji innego zaburzenia psychicznego

zrównanego z pojęciem choroby psychicznej nie jest możliwe, bowiem w każdym

wypadku ustalenie istnienia zaburzenia psychicznego w postaci konkretnej

jednostki chorobowej, jej skutków i rokowań na przyszłość oraz wpływu na

małżeństwo i potomstwo musi być dokonane in casu na podstawie zebranego

materiału dowodowego, a zwłaszcza opinii biegłych z zakresu psychiatrii,

niezbędnej z uwagi na konieczność wiadomości specjalnych.

Powyższa wykładnia art. 12 ust. 1 k.r. i op. nie może prowadzić do

uwzględnienia skargi kasacyjnej. W sprawie niniejszej Sąd Apelacyjny ustalił,

że w dacie zawarcia małżeństwa u pozwanej nie występowała choroba

psychiczna, a nadto, że jej stan zdrowia nie zagraża małżeństwu ani potomstwu

stron. Biegli stwierdzili, że u pozwanej przed datą zawarcia małżeństwa mogły

wystąpić cechy zespołu urojeniowego o charakterze zwiastunowym, które ustąpiły

7

samoistnie i pojawiły się ponownie po porodzie, a zatem można mówić jedynie

o cechach zespołu urojeniowego, a nie pełnoobjawowej chorobie. Powyższe

rozpoznanie oraz ustalenie, że stan zdrowia pozwanej nie zagraża małżeństwu

stron oraz ich potomstwu wyklucza możliwość zakwalifikowania schorzenia

pozwanej jako zaburzenia psychicznego, które w skutkach może być zrównane

z chorobą psychiczną i stanowić skuteczną podstawę uznania, że w dacie

zawarcia związku małżeńskiego zachodziła przeszkoda określona w art. 12. ust. 1

k.r.o.

Zważywszy na powyższe orzeczono jak w sentencji na podstawie 39814

k.p.c.

es