IV KK 401/12

Sygn. akt IV KK 401/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Wiesław Kozielewicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Eugeniusz Wildowicz

SSA del. do SN Barbara Du Château

Protokolant Jolanta Grabowska

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej, Zbigniewa Siejbika

w sprawie R. W.

w przedmiocie wydania wyroku łącznego

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 5 kwietnia 2013 r.,

kasacji, wniesionych przez obrońcę skazanego i prokuratora

od wyroku Sądu Okręgowego w .z dnia 29 listopada 2011 r.,

utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego

w K.

z dnia 13 czerwca 2011 r.,

uchyla zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy w

zaskarżonej części wyrok Sądu Rejonowego w K. i w tym

zakresie sprawę przekazuje temu Sądowi do ponownego

rozpoznania.

UZASADNIENIE

2

Sąd Rejonowy wyrokiem łącznym z dnia 13 czerwca 2011 r., II K 220/11/N,

w miejsce jednostkowych kar a to: dwukrotnie kary 8 miesięcy pozbawienia

wolności, trzykrotnie kary 6 miesięcy pozbawienia wolności oraz dwukrotnie kary 4

miesięcy pozbawienia wolności orzeczonych wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 7

października 2009 r., II K 1349/08/N, za przestępstwa popełnione w okresie

pomiędzy miesiącem lipcem 2007 r. a 20 stycznia 2008 r. oraz kar 8 miesięcy

pozbawienia wolności oraz 4 miesięcy pozbawienia wolności orzeczonych

wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 18 marca 2009 r., II K 939/09/N, za

przestępstwa popełnione w dniu 26 października 2008 r. – wymierzył karę łączną

1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności. Nadto na podstawie art. 572 k.p.k. w

zakresie obejmującym skazania wyrokami: Sądu Rejonowego z dnia 23 lutego

1998 r., II K 671/94, Sądu Rejonowego z dnia 16 listopada 2004 r., II K 867/04/N,

oraz Sądu Rejonowego z dnia 24 lipca 2008 r., II K 150/06/K, postępowanie o

wydanie wyroku łącznego umorzył.

Apelację od tego wyroku wniósł obrońca skazanego który nie kwestionując

orzeczenia w części odnoszącej się do umorzenia postępowania zaskarżył ten

wyrok w zakresie orzeczenia o karze. Skarżący zarzucił naruszenie art. 89 § 1 k.k.

poprzez przyjęcie, że możliwe jest orzeczenie kary łącznej bezwzględnego

pozbawienia wolności w sytuacji, kiedy w jednym z wyroków podlegających

łączeniu orzeczono karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej

wykonania, a to w sprawie o sygn. II K 939/09/N Sądu Rejonowego gdzie karę

łączną 10 miesięcy pozbawienia wolności warunkowo zawieszono na 3 –letni okres

próby.

W wyniku rozpoznania tej apelacji Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 29

listopada 2011 r., IV Ka 883/11, uznając apelację za oczywiście bezzasadną wyrok

łączny Sądu Rejonowego z dnia 13 czerwca 2011 r., II K 220/11/N, w zaskarżonej

części utrzymał w mocy.

Od w/w wyroku Sądu Okręgowego w K. kasacje złożyli obrońca skazanego

oraz Prokurator Okręgowy w K.

Obrońca skazanego w swojej kasacji zarzucił naruszenie prawa

materialnego – art. 89 § 1 k.k. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 8 czerwca

2010 r., kiedy to dodano § 1 lit. a w tym przepisie, poprzez przyjęcie, że możliwe

jest orzeczenie kary łącznej, w postaci bezwzględnej kary pozbawienia wolności, w

sytuacji, kiedy w jednym z wyroków podlegających łączeniu orzeczono karę

3

pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, i wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w K.

do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym.

Prokurator Okręgowy w K. zaskarżył w/w wyrok Sądu Okręgowego w K. w

całości na korzyść skazanego i zarzucając rażące i mające istotny wpływ na treść

orzeczenia naruszenie przepisu prawa materialnego, a to art. 89 § 1 k.k. –

polegające na wyrażeniu błędnego poglądu prawnego, że w oparciu o ten przepis,

możliwe jest wymierzenie kary łącznej bez warunkowego zawieszenia jej

wykonania za zbiegające się przestępstwa, za które orzeczono jednostkowe kary

bezwzględnego pozbawienia wolności oraz karę pozbawienia wolności z

warunkowym zawieszeniem jej wykonania, w odniesieniu do zbiegających się

wyroków, wydanych w sprawach o przestępstwa popełnione przed dniem 8

czerwca 2010 r., wniósł o uchylenie wyroków Sądu pierwszej i drugiej instancji w

zaskarżonej części i przekazanie w tym zakresie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Rejonowemu– albowiem ten sam błędny pogląd prawny legł u

podstaw wadliwych orzeczeń wydanych przez Sądy obu instancji.

Sąd Najwyższy zważył co następuje.

Kasacje zasługują na uwzględnienie.

Na wstępie przypomnieć należy, że w uchwale z dnia 27 marca 2001 r., I KZP 2/01,

OSNKW 2001, z. 5-6, poz. 41, Sąd Najwyższy stwierdził, że w razie skazania za

zbiegające się przestępstwa na kary pozbawienia wolności z warunkowym

zawieszeniem jej wykonania i bez warunkowego jej zawieszenia - orzeczenie kary

bez warunkowego zawieszenia jej wykonania w wyroku łącznym (art. 89 § 1 k.k.)

nie jest dopuszczalne. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy podniósł m. in.

cyt. „normatywna treść tego przepisu (tj. art. 89 § 1 k.k.) sprowadza się zatem do

dwóch elementów: pierwszy określa rodzaj kar, które mogą być objęte karą łączną

w wyroku łącznym, drugi zaś wyznacza końcowy, dopuszczalny wynik łączenia

wyrażający się w karze z warunkowym zawieszeniem jej wykonania. Nie ma tu więc

w ogóle mowy o możliwości orzeczenia kary łącznej bez warunkowego zawieszenia

jej wykonania. Gdyby ustawodawca dla układu określonego art. 89 § 1 k.k.

dopuszczał możliwość wymierzenia kary bez warunkowego zawieszenia jej

wykonania to przepis ten musiałby mieć inne brzmienie, a mianowicie: „sąd może

orzec karę łączną bez warunkowego zawieszenia, albo zawiesić jej wykonanie

jeżeli zachodzą przesłanki określone w art. 69”. Pomimo krytycznych glos do tej

4

uchwały (por. J. Matras, Prokuratura i Prawo 2002, nr 1, s. 119 i in., W.

Marcinkowski, Wojskowy Przegląd Prawniczy 2002, nr 3, s. 160 i in., K.

Grzegorczyk, Wojskowy Przegląd Prawniczy 2001, nr 2, s. 150 i in., M. Gajewski,

Monitor Prawniczy 2001, nr 18, s. 940-942), w orzecznictwie Sądu Najwyższego,

już od ponad jedenastu lat prezentowana jest w omawianej kwestii wykładnia art.

89 § 1 k.k. taka jak w uchwale z 27 marca 2001 r., I KZP 2/01, por. m.in. wyroki

Sądu Najwyższego: z dnia 8 stycznia 2003 r., V KK 403/02, R-OSNKW 2003, poz.

23, z dnia 3 kwietnia 2003 r., IV KK 113/03, R-OSNKW 2003, poz. 713, z dnia 22

czerwca 2004 r., V KK 50/04, niepubl., z dnia 5 października 2004 r., V KK 224/04,

OSNKW 2004, z. 10, poz. 98, z dnia 14 kwietnia 2005 r., III KK 54/05, R-OSNKW

2005, poz. 778, z dnia 15 listopada 2005 r., IV KK 256/05, R-OSNKW 2005, poz.

2056, z dnia 16 grudnia 2005 r., V KK 414/05, R-OSNKW 2005, poz. 2519, z dnia

19 października 2006 r., V KK 191/06, R-OSNKW 2006, poz. 1989, z dnia 19

grudnia 2006 r., IV KK 446/06, R-OSNKW 2006, poz. 2500, z dnia 14 marca 2007

r., II KK 6/07, R-OSNKW 2007, poz. 609, z dnia 24 kwietnia 2007 r., IV KK 155/07,

KZS 2007, nr 9, poz. 17, z dnia 12 czerwca 2007 r., V KK 132/07, R-OSNKW 2007,

poz. 1261, z dnia 19 grudnia 2007 r., III KK 408/07, R-OSNKW 2007, poz. 2898, z

dnia 19 marca 2008 r., IV KK 45/08, KZS 2008, nr 5, poz. 66, z dnia 9 czerwca

2008 r., III KK 124/08, R-OSNKW 2008, poz. 1227, z dnia 11 lipca 2008 r., III KK

82/08, R-OSNKW 2008, poz. 1456, z dnia 26 listopada 2008 r., III KK 317/08, R-

OSNKW 2008, poz. 2399, z dnia 26 marca 2009 r., IV KK 69/09, R-OSNKW 2009,

poz. 841, z dnia 5 sierpnia 2010 r., 1 III KK 67/10, R- OSNKW 2010, poz. 1537, z

dnia 20 października 2010 r., IV KK 297/10, R-OSNKW 2010, poz. 2005, z dnia 8

lutego 2011 r., III KK 414/10, R-OSNKW 2011, poz. 270.

Jak wskazał dobitnie Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 5

października 2004 r., V KK 224/04, cyt. „Krytycy tej uchwały nie wczytali się

zapewne uważnie w treści zapisane w jej uzasadnieniu, z których wcale nie wynika,

- jak chcieliby - że w tej sytuacji, gdy sąd staje wobec zagadnienia połączenia kary

pozbawienia wolności orzeczonej jako kara bezwzględna z karą pozbawienia

wolności orzeczoną z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, musi on orzec

karę z warunkowym zawieszeniem jej wykonania. Przepis art. 89 § 1 k.k. taką

możliwość jedynie przewiduje i to pod warunkiem, że zachodzą warunki określone

w art. 69 k.k. Nie jest to zatem i nie może być obligatoryjne. Konkluzji takiej nie

tylko bowiem nie da się wyczytać z treści przepisu art. 89 § 1 k.k., ale także nie

5

dałoby się jej pogodzić ze zdrowym rozsądkiem. Nie ma bowiem żadnych

sensownych racji, dla których osoba skazana na karę pozbawienia wolności

wymierzoną bez warunkowego zawieszenia jej wykonania miała korzystać z

dobrodziejstwa probacji tylko dlatego, że obok przestępstwa, za które tę karę

wymierzono, popełniła także inne przestępstwo, za które wymierzono karę

pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, a kara ta

podlega połączeniu z karą wymierzoną jako bezwzględna. Już w uzasadnieniu

uchwały z dnia 21 listopada 2001 r., I KZP 14/01, OSNKW2002, nr 1-2, poz. 1, Sąd

Najwyższy zauważył, że tezę uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27 marca 2001 r.

„odnosić należy jedynie do sytuacji, w której sąd dochodzi do przekonania, iż

zachodzą przesłanki do warunkowego zawieszenia wykonania kary łącznej,

określone w art. 69 k.k. Sens tej uchwały jest zatem taki, iż w wypadku, gdy

przesłanki z art. 69 k.k. nie zachodzą sąd nie może połączyć węzłem kary łącznej

kar z warunkowym zawieszeniem i bez warunkowego zawieszenia wykonania oraz

zawiesić wykonania kary łącznej (w takiej sytuacji nie dochodzi do wydania wyroku

łącznego), nie zaś taki, że w każdym wypadku opisanego zbiegu obowiązany jest

orzec karę łączną z warunkowym zawieszeniem jej wykonania”.

Istniejąca po wprowadzeniu art. 89 § 1a k.k. możliwość orzeczenia w wyroku

łącznym bezwzględnej kary pozbawienia wolności, w przypadku łączenia kar

jednostkowych pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem ich wykonania,

jak również w następstwie połączenia jednostkowych kar bezwzględnych

pozbawienia wolności, z karami, których wykonanie zostało warunkowo zawieszone

- jest oczywiście mniej korzystna dla skazanego w stosunku do poprzednio

obowiązującego stanu prawnego.

Ponieważ kara łączna jest instytucją prawa karnego materialnego, zatem w

takiej sytuacji winny mieć zastosowanie reguły intertemporalne określone w art. 4 §

1 k.k., co oznacza, że jeżeli w czasie orzekania obowiązuje ustawa inna, niż w

czasie popełnienia przestępstwa, stosuje się ustawę nową, jednakże należy

zastosować ustawę obowiązująca poprzednio, jeżeli jest względniejsza dla

sprawcy.

Tym samym możliwość wymierzenia w wyroku łącznym, na podstawie art. 89

§ 1a k.k., kary łącznej pozbawienia wolności o charakterze bezwzględnym,

dotyczyć może wyłącznie skazań na kary pozbawienia wolności z warunkowym

zawieszeniem ich wykonania, orzeczone za przestępstwa-popełnione po dniu 8

6

czerwca 2010 r. (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 8 lutego 2011 r., III KK

414/10 R-OSNKW 2011 r. poz. 270, z dnia 12 kwietnia 2011 r., V KK 74/11,

OSNKW 2011, z. 6, poz. 54 z dnia 13 kwietnia 2011 r., IV KK 39/11, R-OSNKW

2011, poz. 774, z dnia 9 maja 2011 r., V KK 108/11, R-OSNKW 2011, poz. 927, z

dnia 14 czerwca 2011 r., IV KK 159/11, R-OSNKW 2011, poz. 1134, z dnia 15

czerwca 2011 r., II KK 108/11, R-OSNKW 2011, poz. 1146, z dnia 2 sierpnia 2011,

IV KK 186/11, R-OSNKW 2011, poz. 1399, z dnia 8 listopada 2011, IV KK 171/11,

R-OSNKW 2011, poz. 2029).

Zatem orzeczenie w w/w wyroku łącznym kary łącznej pozbawienia wolności

o charakterze bezwzględnym za zbiegające się przestępstwa popełnione przed

dniem 8 czerwca 2010 r., za które wymierzono kary pozbawienia wolności z

warunkowym zawieszeniem ich wykonania, jak i bez warunkowego zawieszenia -

stanowi rażące naruszenie art. 4 § 1 k.k. Sąd Najwyższy rozpoznając sprawy

dotyczące kwestii łączenia kar w przypadku przestępstw popełnionych przed i po

przedmiotowej nowelizacji, niejednokrotnie stwierdzał, że normy wynikające z art.

89 § 1 i 1a k.k. mają charakter materialnoprawny, wobec czego należy do nich

odnosić reguły intertemporalne zawarte w art. 4 § 1 k.k. (por. m.in. wyroki: z dnia 12

października 2011 r., V KK 275/11, R-OSNKW 2011, poz. 1823, z dnia 8 listopada

2011 r., IV KK 171/11, R-OSNKW 2011, poz. 2029, z dnia 8 lutego 2012 r., IV KK

238/11, Lex nr 1163357, z dnia 3 kwietnia 2012 r., IV KK 72/12 Lex nr 1163354, z

dnia 22 listopada 2012 r., V KK 290/12, Lex nr 1228653, z dnia 17 stycznia 2013 r.,

II KK 84/12, niepublikowany).

W uzasadnieniu wyroku w sprawie V KK 290/12 Sąd Najwyższy wskazał, że

treść art. 89 § 1 k.k. sprzed nowelizacji i jej konsekwencje na płaszczyźnie wymiaru

kary łącznej, jakie zostały zidentyfikowane w judykaturze, muszą być brane pod

uwagę w procesie oceny ustawy na potrzeby rozstrzygnięcia, czy jest ona

względniejsza dla sprawcy. Przypomniał, że Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie

podkreślał, iż dla potrzeby odczytania aktualnego brzmienia przepisu należy

sięgnąć po utrwalony, jednolity, jednoznaczny, powszechny oraz autorytatywny

sposób jego rozumienia wyrażony w judykaturze Sądu Najwyższego, bądź

Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wtedy uznać można, że w praktyce

stosowania ów przepis nabrał takiej właśnie treści (por. m.in. wyroki Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 31 marca 2005 r., SK 26/02, OTK ZU nr 3/A/2005, poz. 29,

z dnia 3 października 2000 r., K 33/99, OTK ZU nr 6/2000, poz. 188, z dnia 2

7

czerwca 2009 r., SK 31/08, OTK ZU nr 6/A/2009, poz. 83, z dnia 24 czerwca 2008

r., sygn. SK 16/06, OTK ZU nr 5/A/2008, poz. 85). Stosując więc reguły

intertemporalne zawarte w Kodeksie karnym, w szczególności zaś art. 4 § 1 k.k.,

przy dekodowaniu treści normy wynikającej z przepisów ustawy poprzednio

obowiązującej należy uwzględniać to rozumienie owych przepisów, jakie

przyjmowano powszechnie w orzecznictwie w czasie występowania okoliczności

faktycznych będących przedmiotem oceny prawnej. W sprawie będącej

przedmiotem niniejszego rozstrzygnięcia chodziło o rozumienie znaczenia

normatywnego art. 89 § 1 k.k. w czasie popełnienia przestępstw, których dotyczyły

prawomocne wyroki objęte następnie wyrokiem łącznym Sądu Rejonowego z dnia

13 czerwca 2011 r.

Wbrew poglądowi zawartemu w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sądu

Okręgowego w K. odmienne stanowisko co do tej kwestii, nie wynika z powołanego

na stronach 7 i 8 fragmentu uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14

czerwca 2011 r., IV KK 159/11.

Trafnie zwrócił na to uwagę w swojej kasacji obrońca skazanego podnosząc,

że cyt. „Zapoznanie się z uzasadnieniem wyroku w sprawie IV KK 159/12 prowadzi

do jednoznacznego wniosku, że i w tym wypadku Sąd Najwyższy pozostaje przy

poglądzie prezentowanym w cytowanych wcześniej orzeczeniach. Należy bowiem

odnotować, że wyrokiem z dnia 14 czerwca 2011 r. Sąd Najwyższy orzekając z

powodu kasacji wniesionej na korzyść skazanego przez Prokuratora Generalnego,

uchylił wyrok Sądu Rejonowego w C. w części związanej z rozstrzygnięciem

zawartym w punkcie 7 i w tym zakresie sprawę przekazał do ponownego

rozpoznania. Uchylonym wyrokiem łącznym orzeczono bezwzględną karę

pozbawienia wolności, a łączono wyroki orzekające kary: bezwzględną i z

warunkowo zawieszoną. W kasacji Prokurator Generalny wywiódł, że „art. 89 § 1

k.k., w brzmieniu obowiązującym do dnia 8 czerwca 2010 r., wykluczał możliwość

orzeczenia w takiej sytuacji kary łącznej bezwzględnego pozbawienia wolności, co

obligowało sąd do jego zastosowania i wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania”. Sąd Najwyższy rozpoczął swój

wywód od stwierdzenia: „Kasacja jest oczywiście zasadna, ale nie tylko z powodu

rażącego naruszenia art. 4 § 1 k.k., ale także w wyniku wadliwie dokonanej przez

Sąd wykładni art. 89 § 1a k.k., co miało istotny wpływ na treść wyroku”. Nie ma

zatem żadnych wątpliwości, że Sąd Okręgowy w K. błędnie przywołał to

8

orzeczenie na uzasadnienie lansowanego przez siebie poglądu. Teza

cytowana w systemie informacji prawnej Lex, a przywołana przez ten Sąd odnosi

się do obecnie obowiązującego stanu prawnego, co jednoznacznie wynika z

końcowej części uzasadnienia” (cyt. ze strony 3 kasacji obrońcy skazanego).

Przedstawione wyżej względy zdecydowały, że Sąd Najwyższy z mocy art.

537 § 2 k.p.k. orzekł jak w wyroku.